Urlop można wykorzystać wspólnie maksymalnie na okres trzech miesięcy

Prawa do urlopu wychowawczego nie mają osoby wykonujące pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, np. zatrudnieni na podstawie umowy-zlecenia, umowy o dzieło, umowy agencyjnej.

Pracownik zatrudniony przez co najmniej sześć miesięcy ma prawo do urlopu wychowawczego w wymiarze do trzech lat w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez nie czwartego roku życia. Do sześciomięsięcznego okresu zatrudnienia wlicza się poprzednie okresy zatrudnienia (art. 186 par. 1 k.p.). Nie ma przy tym znaczenia:

● długość przerw między okresami zatrudnienia,

● wymiar czasu pracy (nie przelicza się połowy etatu na cały etat),

● tryb rozwiązania stosunku pracy (wlicza się okres wypowiedzenia oraz okres pracy zakończony np. natychmiastowym rozwiązaniem umowy o pracę z winy pracownika).

Do okresu zatrudnienia wliczeniu podlegają także okresy urlopu macierzyńskiego, nieświadczenia pracy z powodu choroby (wyrok WSA Gdańsk z 21 marca 2007, II SA/Gd 618/06, Legalis), a także okresy zaliczane do stażu pracy na podstawie przepisów szczególnych, np. okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych. Nie wlicza się natomiast urlopu bezpłatnego z wyjątkiem urlopu udzielonego w celu wykonywania pracy u innego pracodawcy (art. 174¹ par. 2 k.p.).

Prawo do urlopu wychowawczego przysługuje na równych prawach kobiecie i mężczyźnie, pod warunkiem że są oni pracownikami.

Zasadniczo tylko jeden rodzic lub opiekun może korzystać z urlopu wychowawczego. Wyjątkowo mogą z niego korzystać jednocześnie oboje rodzice lub opiekunowie dziecka przez okres nieprzekraczający trzech miesięcy (art. 186 par. 3 k.p.). W takim przypadku do wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego dołącza się pisemne oświadczenie drugiego z rodziców lub opiekunów dziecka o okresie, w którym zamierza on korzystać z takiego urlopu (par. 2 ust. 6 rozporządzenia z 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych warunków udzielania urlopu wychowawczego - dalej rozporządzenie).

Urlop wychowawczy przysługuje w wymiarze do trzech lat (może być wykorzystany w czterech częściach), jednak nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko czterech lat. Oznacza to, że pracownica może korzystać z urlopu wychowawczego m.in.:

● bezpośrednio po urlopie macierzyńskim,

● bezpośrednio po urlopie macierzyńskim i urlopie wypoczynkowym.

Inaczej niż w przypadku urlopu macierzyńskiego urlop wychowawczy przysługuje w takim samym wymiarze zarówno pracownicy, która urodziła lub przyjęła na wychowanie jedno dziecko, jak i pracownicy, która urodziła lub przyjęła na wychowanie więcej dzieci. Natomiast w razie urodzenia lub przyjęcia na wychowanie kolejnego dziecka pracownica ma prawo do kolejnego urlopu wychowawczego.

Jeżeli pracownica przebywająca na urlopie wychowawczym urodzi kolejne dziecko, wówczas urlop wychowawczy trwa nadal. Nie zostaje przerwany ani zawieszony. Pracownica nadal korzysta z urlopu wychowawczego, nie ma prawa do urlopu macierzyńskiego, ale przysługuje jej zasiłek macierzyński za okres odpowiadający części urlopu macierzyńskiego, który przypada po porodzie. W świadectwie pracy ten okres traktuje się jako okres urlopu wychowawczego, a nie macierzyńskiego. Pracownica jest bowiem nadal na urlopie wychowawczym, jedynie pobiera zasiłek macierzyński. Jeżeli jednak urodzi dziecko tuż przed końcem urlopu wychowawczego, będzie miała prawo do części urlopu macierzyńskiego.

Wyjątek od zasady, że urlop wychowawczy przysługuje w wymiarze trzech lat, dotyczy pracowników:

● zatrudnionych na podstawie umów terminowych (na czas określony, na czas wykonania określonej pracy, na okres próbny),

● znajdujących się w okresie wypowiedzenia.

Data ustania stosunku pracy wyznacza w każdym przypadku termin końcowy urlopu wychowawczego udzielonego pracownicy przez pracodawcę (wyrok SN z 4 czerwca 2002 r., I PKN 11/01, M.Prawn. 2003/1/10).

W pierwszym przypadku pracownica ma prawo do urlopu wychowawczego na okres nie dłuższy niż do końca czasu, na jaki została zawarta umowa o pracę. Natomiast jeżeli pracodawca udzieli urlopu na okres dłuższy niż czas trwania stosunku pracy, uważa się, że strony zawarły nową umowę o pracę, jeżeli istnieją podstawy do wniosku, że taki był zgodny zamiar pracodawcy i pracownika (wyrok SN z 21 listopada 1978 r., I PZP 28/78, OSN 1979/5/92).

W drugiej sytuacji pracownica ma prawo do urlopu do końca zatrudnienia (czyli do końca okresu wypowiedzenia). Zgodnie bowiem z art. 186¹ par. 2 k.p. w przypadku złożenia przez pracownika wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego po dokonaniu czynności zmierzającej do rozwiązania umowy o pracę umowa rozwiązuje się w terminie wynikającym z tej czynności. Oznacza to, że wniosek o urlop wychowawczy złożony w okresie wypowiedzenia (zarówno wówczas, gdy umowę wypowiada pracodawca, jak i pracownik) rodzi po stronie pracodawcy obowiązek udzielenia urlopu na okres nie dłuższy niż do dnia rozwiązania umowy o pracę.

W szczególnej sytuacji jest pracownik, który ma chore dziecko (z orzeczoną niepełnosprawnością), wymagające jego osobistej opieki. Jeśli ma on sześciomiesięczny okres zatrudnienia, bez względu na to, czy korzystał z urlopu wychowawczego, czy też nie, może skorzystać z urlopu w wymiarze do trzech lat, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez dziecko 18. roku życia (art. 186 par. 2 k.p.). Zatem w przypadku dziecka niepełnosprawnego pracownik ma prawo maksymalnie do sześciu lat urlopu wychowawczego. Podstawą uzyskania takiego urlopu nie jest zwykłe zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia dziecka, ale orzeczenie o niepełnosprawności (dotyczy dziecka do ukończenia przez nie 16. roku życia) lub stopniu niepełnosprawności (dotyczy dziecka w wieku 16 - 18 lat, par. 5 rozp. z 16.12.2003 r.).

Pracodawca udziela urlopu wychowawczego na pisemny wniosek pracownika (art. 186 par. 4 k.p.). Pracodawca bez wspomnianego wniosku pracownika nie może wysłać go na urlop. Z drugiej strony należy pamiętać, że jeżeli pracownik złoży wniosek o urlop wychowawczy, pracodawca ma obowiązek udzielenia tego urlopu.

We wniosku należy podać imię i nazwisko dziecka oraz datę jego urodzenia. Następnie wnioskodawca określa:

● datę rozpoczęcia i zakończenia urlopu wychowawczego,

● okres dotychczas wykorzystanego urlopu wychowawczego na to samo dziecko (par. 2 ust. 1 rozporządzenia).

Wniosek o urlop pracownik powinien złożyć co najmniej na dwa tygodnie przed rozpoczęciem korzystania z niego (par. 1 rozporządzenia). Jeżeli zostanie on złożony bez zachowania tego terminu, pracodawca udzieli urlopu nie później niż z dniem upływu dwóch tygodni od dnia złożenia wniosku (par. 3 ust. 3 rozporządzenia). Oczywiście pracodawca może udzielić urlopu wcześniej, ale zależy to wyłącznie od jego woli.

Do wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego dołącza się pisemne oświadczenie drugiego z rodziców lub opiekunów dziecka o braku zamiaru korzystania z urlopu wychowawczego przez okres wskazany we wniosku (par. 2 ust. 2 rozporządzenia). Oświadczenia takiego nie składa się w razie:

● ograniczenia lub pozbawienia drugiego z rodziców władzy rodzicielskiej,

● ograniczenia lub zwolnienia z opieki drugiego z opiekunów dziecka,

● gdy dziecko ma tylko jednego rodzica albo opiekuna.

Do wniosku o udzielenie urlopu wychowawczego pracownik powinien także dołączyć oświadczenie o tym, że nie ma innych tytułów do ubezpieczeń w tym okresie oraz że nie ma ustalonego prawa do emerytury lub renty. Oświadczenie to jest ważne, gdyż wskazuje, czy pracodawca ma obowiązek naliczania składek na ubezpieczenia z tytułu przebywania pracownika na urlopie wychowawczym.

Pracownik może wycofać wniosek o udzielenie urlopu wychowawczego, nie później jednak niż na siedem dni przed rozpoczęciem tego urlopu (par. 4 rozporządzenia). Wycofanie wniosku z zachowaniem terminu siedmiu dni nie wymaga zgody pracodawcy. Natomiast od swobodnego uznania pracodawcy zależy uwzględnienie prośby pracownika o wycofanie wniosku na krócej niż siedem dni przed rozpoczęciem urlopu.

Wycofanie wniosku powinno mieć formę pisemną. Po rozpoczęciu korzystania z urlopu pracownik nie może wycofać wniosku, ma natomiast prawo zrezygnowania z urlopu.

Urlop wychowawczy może być wykorzystany najwyżej w czterech częściach (art. 186 par. 5 k.p.). Bardzo istotne jest, że to pracownik, a nie pracodawca, decyduje o tym, ile wykorzysta urlopu, na ile części go podzieli i jak długo będzie trwać każda z części urlopu.

Pracownik nie ma obowiązku powiadomienia pracodawcy o tym, jak rozłoży wykorzystanie urlopu wychowawczego - występuje z wnioskiem o udzielenie urlopu oddzielnie na każdą jego część. Jeżeli pracownik wykorzystał urlop w niższym wymiarze niż przysługujący, może wystąpić o udzielenie mu dalszej części urlopu, aż do ukończenia przez dziecko czwartego roku życia. Może mieć miejsce sytuacja, że pracownik wykorzysta cztery części urlopu, ale nie wykorzysta trzyletniego wymiaru urlopu. W takiej sytuacji nie będzie mógł skorzystać z reszty urlopu wychowawczego, gdyż oznaczałoby to podział urlopu na więcej niż cztery części.

Pracownica zawarła umowę o pracę 1 stycznia 2010 r. 15 maja 2010 r. urodziła dziecko i rozpoczęła korzystanie z urlopu macierzyńskiego. Pracownica ma prawo do urlopu wychowawczego, gdyż ma sześciomiesięczny okres zatrudnienia (zatrudnienie przed urodzeniem dziecka i okres urlopu macierzyńskiego).

Ewa Drzewiecka

ekspert z zakresu prawa pracy

Art. 186 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Par. 1 - 4 rozporządzenia z 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych warunków udzielania urlopu wychowawczego (Dz.U. nr 230, poz. 2291).