Można żądać odszkodowania, jeżeli w związku z wypłatą pensji w niższej wysokości nastąpiła szkoda

Prawidłowe wypłacanie należnej pensji oznacza przestrzeganie w tym zakresie przepisów regulaminu wynagradzania lub układu zbiorowego pracy. Obowiązek ten obejmuje również przyznanie innych świadczeń, w tym także odpraw pieniężnych, jeżeli obowiązek taki wynika z ustawy lub umowy (wyrok SN z 4 grudnia 2003 r., I PK 60/03, Lex nr 84488).

W przypadku wypłaty pensji w zaniżonej wysokości pracownik może dochodzić niewypłaconej części wynagrodzenia, odsetek za opóźnienie oraz odszkodowania. Aby otrzymać odszkodowanie, pracownik musi jednak udowodnić, że w wyniku tego poniósł szkodę, oraz wykazać istnienie między tymi faktami związku przyczynowego. Pracodawca zostanie zwolniony z wypłaty odszkodowania, jeżeli wykaże, że niewypłacenie pensji we właściwej wysokości nastąpiło wskutek okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności.

Kodeks pracy nie nakłada na pracodawcę obowiązku wypłaty odsetek od niewypłaconej w terminie należności pracowniczej. Odsetki ustawowe należą się pracownikowi na podstawie przepisów kodeksu cywilnego (art. 481 k.c. w związku z art. 300 k.p.) w stosunku rocznym od dnia uchybienia terminu płatności wynagrodzenia za pracę (wyrok SN z 26 lutego 1975, I PR 31/75, OSNC 1975/12/176). Przysługują one także wtedy, gdy:

● pracownik nie poniósł żadnej szkody z powodu niewypłacenia części wynagrodzenia,

● opóźnienie było następstwem okoliczności, za które pracodawca nie ponosi odpowiedzialności.

Roszczenie o odsetki jest ściśle związane ze stosunkiem pracy i z tego powodu powinno być uwzględnione przez sąd pracy, nawet gdyby pracownik w procesie go nie zgłosił. Dotyczy ono bowiem odpowiedzialności pracodawcy za niewykonanie wynikającego z art. 86 k.p. obowiązku wypłacenia wynagrodzenia w miejscu oraz terminie określonym w regulaminie pracy (wyrok SN z 21 lipca 1994 r., I PRN 42/94, OSNP 1994/12/192).

Odsetki przysługują pracownikowi za czas opóźnienia także w części, od której pracodawca odprowadził składki na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne oraz zaliczkę na podatek dochodowy od osób fizycznych (por. uchwałę SN z 19 września 2002 r., III PZP 18/02, OSNAPiUS 2003/9/214).

W praktyce może się zdarzyć, że pracownik otrzyma wyższe wynagrodzenie niż należne. Uprawnienia pracodawcy zależą wtedy od rodzaju nadpłaty. W korzystnej sytuacji jest pracodawca, który wypłacił pracownikowi wynagrodzenie za okres nieobecności w pracy, za który pracownik nie zachowuje prawa do wynagrodzenia. Pracodawca jest wówczas uprawniony do odliczenia, przed dokonaniem potrąceń określonych w art. 87 par. 1 k.p., kwot błędnie wypłaconych pracownikowi (art. 87 par. 7 k.p.). Odliczenia to można dokonać tylko przy najbliższym terminie płatności (por. wyrok SN z 4 października 1994 r., I PRN 71/94, OSNAPiUS 1995/7/89). W późniejszym terminie pracodawca może dochodzić zwrotu nadpłaty tylko na zasadach ogólnych, wynikających z kodeksu cywilnego.

W innych sytuacjach pracodawca może potrącić nadpłatę tylko za zgodą pracownika wyrażoną na piśmie (art. 91 k.p.). W wyroku z 25 listopada 1982 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że z należnej pracownikowi nagrody jubileuszowej zakład pracy - bez zgody pracownika - nie może potrącić kwoty wypłaconej temu pracownikowi nagrody za inny okres pracy, nawet jeżeli stwierdził, że wypłata ta była bezpodstawna (I PRN 118/82, OSNCP 1983/7/102).

W przypadku gdy pracownik nie wyrazi zgody na zwrot, pracodawcy pozostaje dochodzenie zwrotu nadpłaty na drodze sądowej na podstawie przepisów k.c. o bezpodstawnym wzbogaceniu. Warunkiem zwrotu nadpłaty będzie jednak pozostawanie pracownika w stanie wzbogacenia, chyba że wyzbywając się korzyści, powinien był liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu. Jeżeli pracownik miał lub powinien mieć świadomość, że otrzymuje nienależne świadczenie, odmowa zwrotu nadpłaty powoduje, że pracownik znajdzie się w zwłoce i pracodawca będzie mógł domagać się od pracownika odsetek za opóźnienie (art. 476 i art. 481 k.c.).

Przypisanie pracownikowi powinności liczenia się z obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranego wynagrodzenia za pracę musi uwzględniać, że pracodawca może indywidualnym aktem przyznać pracownikowi wynagrodzenie w rozmiarze większym niż wynikający z obowiązujących przepisów płacowych (por. wyrok SN z 25 listopada 1982 r., I PRN 118/82, OSNC 1983/7/102). Jednak w razie ustalenia i wypłacenia świadczenia przez pracodawcę posługującego się wyspecjalizowanymi służbami pracownik ma prawo uważać, że jest ono spełniane zasadnie i zgodnie z prawem (wyroki SN z 7 sierpnia 2001 r., I PKN 408/00, OSNP 2003/13/305 oraz z 9 stycznia 2007 r., II PK 138/06, OSNP 2008/3-4/38).

Wypłata wynagrodzenia zawyżonego, nawet dokonywana przez kilka miesięcy z rzędu, nie może być, przez czynności konkludentne, traktowana jako podwyżka należnego świadczenia, a tym samym nie prowadzi do zmiany warunków pracy i płacy (por. wyrok SN z 23 lutego 1999 r., I PKN 595/98, OSNAPiUS 2000/8/300). Dla powrotu do wypłaty wynagrodzenia w prawidłowej wysokości nie jest wymagane porozumienie zmieniające albo wypowiedzenie zmieniające. Ponadto zgodnie z wyrokiem SN z 12 grudnia 2001 r. (I PKN 711/00, OSNP 2003/23/563) obliczenie i wypłata zarobków w kwocie wyższej niż umówiona przez osobę nieuprawnioną do dokonywania w imieniu pracodawcy czynności z zakresu prawa pracy - jako czynność faktyczna - nie wywołuje zmiany warunków wynagrodzenia wynikających z umowy o pracę.

Pracodawca w sposób zawiniony nie wypłacał w całości należnej pracownikowi pensji.

Pracownik nie miał środków na spłatę rat kredytu mieszkaniowego i musiał zapłacić wysokie kary umowne. W związku z tym przysługuje mu roszczenie do pracodawcy o wyrównanie tej szkody.

W wyniku błędu wypłacono pracownikowi zawyżone wynagrodzenie, które wydał na bieżące wydatki (leki, żywność). Pracodawca zażądał zwrotu nadpłaty. Pracownik odmówił, twierdząc, że był przekonany, że wynagrodzenie zostało wypłacone we właściwej wysokości. Wyjaśnił także, iż w związku z dokonanymi wydatkami nie jest już wzbogacony. Odpadła wobec tego podstawa żądania zwrotu nadpłaty.

Sąd zasądził na rzecz pracownika odszkodowanie za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę. Ten przekazał środki pieniężne z tego tytułu na spłatę pożyczki udzielonej mu przez bank. Pracodawca wniósł apelację od tego wyroku. Wyrok sądu rejonowego został uchylony a powództwo pracownika oddalone. Pracodawca zażądał zwrotu przekazanej kwoty, jako świadczenia nienależnego. Pracodawca wypłacając dobrowolnie kwoty zasądzone nieprawomocnym wyrokiem, postąpił zgodnie z obowiązującym prawem. W wyniku wyroku sądu okręgowego odpadła podstawa prawna wypłaty odszkodowania, wobec czego można mówić o nienależnym świadczeniu. Pracownik, który otrzymał świadczenie na podstawie nieprawomocnego, ale wykonalnego wyroku sądu rejonowego, powinien liczyć się z obowiązkiem jego zwrotu.

Leszek Jaworski

leszek.jaworski@infor.pl

Art. 86 par. 1, art. 87 par. 1 i 7, art. 94 pkt 5, art. 300 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 405 - 414, art. 471 - 486 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 43, poz. 93 z późn. zm.).