Pracownicy porzuconego zakładu pracy otrzymają świadczenia z FGŚP

Ochronie podlegają świadczenia należne pracownikom takich pracodawców, którzy w sposób faktyczny zaprzestali działalności gospodarczej.

Świadczenia z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (FGŚP) otrzymać mogą tylko tacy pracownicy, którzy zatrudnieni byli przez przedsiębiorcę, który stał się niewypłacalny. Przedsiębiorcą takim może być osoba fizyczna, osoba prawna, jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Pewne ograniczenia dotyczą natomiast przedsiębiorców zagranicznych.

Na uzyskanie świadczeń z FGŚP nie mogą natomiast liczyć pracownicy:

● osób prawnych podlegających obowiązkowi wpisu do rejestru stowarzyszeń,

● innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz publicznych zakładów opieki zdrowotnej, wpisanych do rejestru przedsiębiorców z tytułu wykonywania działalności gospodarczej,

● jednostek zaliczanych, na podstawie odrębnych przepisów, do sektora finansów publicznych;

● osób fizycznych prowadzących gospodarstwo domowe zatrudniających osoby wykonujące pracę zarobkową w tym gospodarstwie.

Niewypłacalność pracodawcy, która jest koniecznym warunkiem otrzymania świadczeń przez pracowników, stwierdzona musi być w większości przypadków przez sąd upadłościowy lub sąd zagraniczny orzeczeniami dotyczącymi rozpoczęcia procedury upadłościowej lub jej odmowy z uwagi na brak majątku pozwalającego zaspokoić koszty postępowania upadłościowego.

Dla uzyskania świadczeń przez pracowników bardzo istotna jest data, od której liczyć należy niewypłacalność pracodawcy, ponieważ zależy od niej zakres należnych świadczeń. Najczęściej wyznacza ją dzień wydania postanowienia wszczynającego procedurę upadłościową przez sąd (również zagraniczny), względnie uprawomocnienie się postanowienia sądu.

Inaczej określono datę niewypłacalności powstałej wskutek faktycznego zaprzestania działalności. Powstaje ona po upływie dwóch miesięcy od zaistnienia tej okoliczności. W ostatnim przypadku, składając wniosek o wypłatę świadczeń pracownik zobowiązany jest uprawdopodobnić fakt wystąpienia niewypłacalności pracodawcy lub dowieść faktu złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Z uwagi na to, iż niewypłacalność pracodawcy nie jest stwierdzona w tym przypadku żadnym dokumentem, kierownik Biura Terenowego FGŚP przeprowadzić może postępowanie wyjaśniające mające na celu ustalenie czy rzeczywiście doszło do zaprzestania działalności przez pracodawcę. Sprawdzeniu podlegają składanie deklaracji i opłacenia należnych podatków przez pracodawcę w urzędzie skarbowym, wyrejestrowanie pracowników lub płatnika z ZUS, ustalenia dokonane przez Państwową Inspekcję Pracy w ramach przeprowadzonych u pracodawcy kontroli i inspekcji, oraz ustalenia komornika w trakcie prowadzonych przeciwko pracodawcy postępowań egzekucyjnych. Kierownik Biura Terenowego FGŚP ma ponadto prawo żądania od pracodawcy dokumentów potwierdzających faktyczne zaprzestanie działalności (w tym także wglądu do dokumentacji w miejscu działalności pracodawcy).

Świadczenia z FGŚP otrzymać mogą przede wszystkim pracownicy. Definicja pracownika wprowadzona dla ustalenia uprawnionych do świadczeń z FGŚP (jak i opłacania składek na ten fundusz) jest szersza niż ta wynikająca z kodeksu pracy. Za pracowników uznaje się bowiem nie tylko osoby pozostające z pracodawcą w stosunku pracy, ale także:

● osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę nakładczą;

● wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której, zgodnie kodeksem cywilnym, stosuje się przepisy dotyczące zlecenia;

● wykonujących pracę zarobkową na podstawie innej niż stosunek pracy na rzecz pracodawcy będącego rolniczą spółdzielnią produkcyjną, spółdzielnią kółek rolniczych lub inną spółdzielnią zajmującą się produkcją rolną - jeżeli z tego tytułu podlega obowiązkowi ubezpieczeń emerytalnego i rentowych.

Za pracowników nie uznaje się natomiast małżonka pracodawcy, a także jego dzieci własnych, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobionych, rodziców, macochy i ojczyma oraz osób przysposabiających, a także rodzeństwa, wnuków, dziadków, zięciów i synowych, bratowych, szwagierek i szwagrów oraz osób wykonujących pracę zarobkową w gospodarstwie domowym. Oprócz pracowników i byłych pracowników, świadczenia z FGŚP otrzymać mogą uprawnieni do renty rodzinnej członkowie rodziny zmarłego pracownika lub zmarłego byłego pracownika.

Zakres świadczeń wypłacanych pracownikom po wystąpieniu niewypłacalności pracodawcy ograniczony jest w trojaki sposób. Po pierwsze, pracownicy nie otrzymają wszystkich świadczeń, które przysługują im od pracodawcy, a tylko te, które są wyraźnie zagwarantowane w przepisach. Po drugie, wysokość wypłacanych świadczeń ograniczona jest kwotowo, przy czym limity wypłaty poszczególnych świadczeń uzależnione są od wysokości przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału ogłaszanego przez prezesa GUS. Po trzecie, świadczenia, które maja charakter periodyczny, wypłacane mogą być tylko za okres nie dłuższy niż trzy miesiące poprzedzające datę wystąpienia niewypłacalności pracodawcy. Jeśli stosunek pracy ustał przed powstaniem niewypłacalności, dodatkowym warunkiem wypłaty świadczeń jest to, aby ustanie stosunku pracy nastąpiło w czasie nie dłuższym niż dziewięć miesięcy poprzedzających datę wystąpienia niewypłacalności pracodawcy. W tym przypadku zaspokojeniu ze środków Funduszu podlegać mogą jednak roszczenia za okres nie dłuższy niż trzy miesiące poprzedzające ustanie stosunku pracy. Wyżej wskazane ograniczenia dotyczą wypłaty:

● wynagrodzenia pracownika za pracę;

● wynagrodzenia za czas niezawinionego przez pracownika przestoju, za czas niewykonywania pracy (zwolnienia od pracy) i za czas innej usprawiedliwionej nieobecności w pracy;

● wynagrodzenia za czas niezdolności pracownika do pracy wskutek choroby, trwającej łącznie do 33 dni w ciągu roku kalendarzowego, a w przypadku pracownika, który ukończył 50 rok życia - trwającej łącznie do 14 dni w ciągu roku kalendarzowego (art. 92 k.p.);

● wynagrodzenia za czas urlopu wypoczynkowego;

● dodatków wyrównawczych wypłacanych pracownikom w związku z przeniesieniem do innej pracy z powodu choroby zawodowej lub przeniesieniem wskutek niezdolności do pracy powstałej w wyniku takiej choroby lub wypadku przy pracy (art. 230 i 231 k.p.).

W podobny sposób ograniczona jest możliwość realizacji roszczenia pracownika o ekwiwalent za urlop wypoczynkowy. Podlega on wypłacie ze środków FGŚP tylko wtedy, jeżeli ustanie stosunku pracy nastąpiło w okresie nie dłuższym niż dziewięć miesięcy poprzedzających datę wystąpienia niewypłacalności pracodawcy. Bez znaczenia pozostaje natomiast długość niewykorzystanego urlopu, z tym zastrzeżeniem, że wypłata dotyczyć może tylko tej części ekwiwalentu, który przysługuje za urlop należny w roku kalendarzowym, w którym ustał stosunek pracy.

Poza świadczeniami wymienionymi wcześniej pracownicy liczyć mogą na zaspokojenie jeszcze tylko dwóch rodzajów roszczeń:

● o odprawy przysługujące na podstawie przepisów o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników,

● o odszkodowania za skrócenie okresu wypowiedzenia umowy zawartej na czas nieokreślony, które nastąpiło z powodu ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy lub innych przyczyn niedotyczących pracowników (art. 36¹ k.p.).

Wymagalność roszczeń o odprawę i odszkodowanie następuje w chwili ustania stosunku pracy. Ich wypłata na rzecz pracownika ze środków FGŚP dopuszczalna jest, gdy ustanie stosunku pracy nastąpiło w okresie nie dłuższym niż dziewięć miesięcy poprzedzających datę wystąpienia niewypłacalności pracodawcy, lub w okresie nie dłuższym niż cztery miesiące następujące po tej dacie. Drugie zastrzeżenie dotyczy takich sytuacji, gdy po formalnym wystąpieniu niewypłacalności pracodawca lub inny organ wykonujący czynności w jego imieniu (najczęściej syndyk) kontynuuje działalność i dopiero po kilku tygodniach czy miesiącach rozwiązuje stosunki pracy z pracownikami. W przypadku odszkodowań za skrócenie okresu wypowiedzenia ustanie stosunku pracy następuje w dniu upływu okresu wypowiedzenia skróconego na podstawie art. 36¹ par. 1 k.p. (postanowienie SN z 9 maja 2006 r., II PZP 2/06, OSNP 2007/9-10/133), co może być istotne przy obliczaniu powyższych okresów referencyjnych.

Omówione wyżej roszczenia wypłacane ze środków FGŚP podlegają zaspokojeniu również wtedy, gdy uprawnienie do nich powstanie w dniu stanowiącym datę wystąpienia niewypłacalności pracodawcy lub w dniu ustania stosunku pracy.

Inne świadczenia niż wyżej wymienione mogą zostać wypłacone ze środków FGŚP na zasadach określonych w odrębnych ustawach, o ile Fundusz otrzyma dodatkowe środki finansowe przewidziane na ich wypłatę.

Zaspokojeniu ze środków Funduszu podlegają wyłącznie należności główne. Pracownik nie może zatem żądać wypłaty odsetek za okres opóźnienia pracodawcy w spełnieniu świadczenia (wyrok SN z 26 września 2000 r., I PKN 53/00, OSNP 2002/9/205).

Spory powstałe w związku z odmową wypłaty świadczenia ze środków Funduszu rozstrzyga sąd właściwy w sprawach z zakresu prawa pracy

Wypłaty świadczeń z FGŚP dokonuje się na podstawie zbiorczych wykazów roszczeń sporządzonych przez pracodawcę, syndyka, likwidatora lub inną osobę sprawującą zarząd majątkiem pracodawcy, który stał się niewypłacalny. Wypłata taka może nastąpić także na podstawie wniosku pracownika, byłego pracownika lub uprawnionych do renty rodzinnej członków rodziny zmarłego pracownika lub zmarłego byłego pracownika

W przypadku ponownego zaistnienia niewypłacalności w odniesieniu do danego pracodawcy przepisy dotyczące zaspokajania roszczeń ze środków Funduszu nie mogą mieć powtórnie zastosowania do tych samych pracowników w zakresie tych samych roszczeń

Prezes spółki zatrudniał na podstawie umowy o pracę gosposię i opiekunkę do dziecka. Spółka ogłosiła upadłość, a on po zwolnieniu z pracy i zajęciu całego majątku przez komornika stał się niewypłacalny. Zatrudnione przez niego pracownice nie otrzymają świadczeń z FGŚP.

Pracodawca, którym był obcokrajowiec, bez uprzedzenia pracowników porzucił swoje przedsiębiorstwo i wyjechał za granicę. Po dwóch miesiącach od zaprzestania działalności pracownicy mogą złożyć wnioski o wypłatę świadczeń z FGŚP.

Sąd 1 października 2009 r. oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości pracodawcy, ponieważ jego majątek nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania. W tydzień po tej decyzji pracodawca rozwiązał stosunki pracy z większością pracowników, pięć osób pozostało jednak zatrudnionych i po skróceniu okresu wypowiedzenia ich stosunki pracy ustały z końcem marca 2010 r. Pracodawca nie miał środków na wypłatę odpraw dla ostatnich pracowników. Nie może ich wypłacić również FGŚP, ponieważ ustanie stosunków pracy nastąpiło później niż w cztery miesiące po dacie niewypłacalności pracodawcy.

Rafał Krawczyk

sędzia Sądu Okręgowego w Toruniu

Art. 2-8a, art. 12-17, art. 20 ust. 2, art. 21a ustawy z 13 lipca 2006 r. o ochronie roszczeń pracowniczych w razie niewypłacalności pracodawcy (Dz.U. nr 158, poz. 1121 z późn. zm.).