Czy umowa cywilna może się opłacać

Umowa cywilnoprawna może stanowić zarówno jedyne, jak i uzupełniające źródło dochodów dla pracownika. Korzyści i wady takich umów warto rozpatrywać z punktu widzenia praw wykonawcy na tle uprawnień pracowniczych oraz obowiązkowych składek na ubezpieczenia społeczne. Należy jednak podkreślić, że można zawierać umowy cywilnoprawne jedynie pod warunkiem, że praca świadczona na ich podstawie nie będzie mieć cech charakterystycznych dla stosunku pracy.

Zatrudnienie w warunkach charakterystycznych dla stosunku pracy jest bowiem zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, nawet jeżeli strony zatytułowały umowę "zlecenie" czy "umowa o dzieło". Pracodawca może wówczas zostać ukarany przez Państwową Inspekcję Pracy wysoką grzywną. Najważniejszą cechą odróżniającą umowę cywilnoprawną od umowy o pracę jest brak podporządkowania wykonawcy powierzającemu pracę. W praktyce oznacza to, że zatrudniony na podstawie umowy zlecenia czy o dzieło nie może pracować w godzinach i miejscu ściśle wyznaczonych przez szefa i podlegać przełożonym tak, jak pracownik.

Wykonawca nie ma także prawa do urlopu wypoczynkowego, limitowanego czasu pracy i dodatkowego wynagrodzenia za nadgodziny, zwolnień okolicznościowych. Podobne uprawnienia może jednak wynegocjować i umieścić w podpisywanej umowie, zachowując przy tym ostrożność, aby uprawnienia te nie upodobniły umowy cywilnoprawnej do umowy o pracę.

Marcin P. pracował dwa lata po studiach na podstawie umowy zlecenia. Umowa zlecenia rozwiązała się 31 maja. Następnie 1 czerwca zawarł pierwszą w życiu umowę o pracę z tym samym pracodawcą. Prawo do pierwszego urlopu Marcin P. nabędzie 30 czerwca, w wysokości 1/12 z 20 dni. dwóch lat pracy na podstawie umowy zlecenia nie wliczy się do okresu, od którego zależy wymiar urlopu.

Niekorzystna dla wykonawcy jest także odpowiedzialność w razie niewykonywania czy nienależytego wykonania umowy cywilnoprawnej. Odpowiada on bowiem za pełną szkodę i bez ograniczenia jej do wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia z dnia wyrządzenia szkody, co przewidziano w razie odpowiedzialności pracowniczej. Pracownik i osoba wykonująca pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej są natomiast zrównani w zakresie uprawnień i obowiązków bhp. Pracodawca ma bowiem obowiązek zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy także osobom wykonującym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy. Również osoba zatrudniona w oparciu o umowę cywilnoprawną powinna w zakresie określonym przez powierzającego pracę: przestrzegać zasad bhp, brać udział w szkoleniach oraz poddawać się egzaminom sprawdzającym i badaniom lekarskim.

Firma A zleciła Lidii K. sprzątanie pomieszczeń biurowych firmy. Jednocześnie Lidia K. pracuje na podstawie umowy o pracę w A (1/2 etatu sekretarki). Czyszcząc komputer, Lidia K. doprowadziła do jego uszkodzenia. Nie zachowała należytej staranności. Poniesie odpowiedzialność z tytułu nienależytego wykonania umowy zlecenia (a nie umowy o pracę).

Na podstawie umowy zlecenia zleceniobiorca zobowiązuje się jedynie, że będzie starannie wykonywał powierzone mu zadanie, a nie że osiągnie ściśle określony rezultat. Jeżeli zleceniodawca jest zainteresowany uzyskaniem konkretnego efektu (np. sporządzeniem bilansu rocznego czy wykonaniem instalacji elektrycznej itp.), powinien zawrzeć umowę o dzieło.

Zlecenie może być doraźne, stałe lub okresowe. Przyjmujący zlecenie powinien, co do zasady, osobiście wykonać czynności objęte zleceniem. Zawsze jednak może posługiwać się pomocnikami, którzy działają pod jego kierownictwem i nadzorem. Umowa zlecenia może być zawsze wypowiedziana przez każdą ze stron, nawet gdyby umowa nie przewidywała takiej możliwości. Wykonawca nie ma zatem takiej ochrony jak pracownik.

Spółka zawarła z księgową umowę zlecenia na sporządzenie bilansu rocznego. W umowie zlecenia wyraźnie zapisano, że księgowa jest zobowiązana tylko do dołożenia należytej staranności przy sporządzaniu bilansu. Bilans zawiera błędy, lecz księgowa twierdzi, że dołożyła należytej staranności przy wykonywaniu zlecenia i żąda zapłaty wynagrodzenia. Spółka nie ma podstaw, aby odmówić zapłaty. Jeżeli została zawarta umowa zlecenia, to księgowa jest odpowiedzialna tylko za należyte działanie, a nie za osiągnięcie konkretnego rezultatu. W tym przypadku właściwszym rozwiązaniem byłoby zawarcie umowy o dzieło. Gdyby zawarto umowę o dzieło, spółka mogłaby zapłacić za sporządzenie bilansu dopiero wtedy, gdy bilans ten nie zawierałby błędów.

Spółka A, produkująca przetwory, zleciła Jackowi W., zawieranie umów na dostawę owoców z kontrahentami - dostawcami owoców. W ramach zlecenia Jacek W. (zleceniobiorca) musi m.in. prowadzić rozmowy z potencjalnymi kontrahentami, co wiąże się z wydatkami reprezentacyjnymi. Ponadto niektórzy kontrahenci już przy zawarciu umowy na dostawę żądają zaliczki (na poczet ceny za dostarczane owoce). Na pokrycie wymienionych powyżej wydatków (napoje i posiłki, zaliczki dla kontrahentów) Jacek W. zażądał od zleceniodawcy (tj. spółki A) odpowiedniej zaliczki, według sporządzonego zestawienia. Spółka ma obowiązek udzielić Jackowi W. żądanej zaliczki. Jeżeli nie otrzyma on zaliczki, ma prawo wstrzymać się z wykonaniem zlecenia lub nawet wypowiedzieć umowę zlecenia.

Jeżeli umowa zlecenia stanowi jedyne źródło dochodów (przy czym wykonujący pracę nie jest ani uczniem, ani studentem do ukończenia 26 lat), wykonawca podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu oraz zdrowotnemu. Natomiast ubezpieczenie chorobowe jest dobrowolne, na wniosek wykonawcy. Wykonawca, który nie będzie płacił składek na to ubezpieczenie, nie otrzyma ani zasiłku chorobowego, ani macierzyńskiego z ZUS. Wyjątkowo wykonawca nie podlega składkom zarówno na ubezpieczenie społeczne, jak i zdrowotne z umowy zlecenia, jeżeli jest uczniem gimnazjum, szkoły ponadgimnazjalnej, ponadpodstawowej lub studentem, który nie ukończył 26 lat.

Na podstawie umowy o dzieło wykonawca zobowiązuje się do wykonania oznaczonego dzieła. Oznacza to osiągnięcie określonego rezultatu, co jest korzystne dla powierzającego pracę, gdyż łatwiej rozliczyć daną osobę za rezultat niż za staranne działanie, jak ma to miejsce w przypadku umowy zlecenia czy umowy o pracę. Wykonawca nie może zatem uwolnić się od odpowiedzialności za niewykonanie dzieła, jeżeli wykaże, że dołożył należytej staranności (inaczej niż pracownik czy zleceniobiorca).

W umowie o dzieło należy rozstrzygnąć, kto dostarczy materiałów niezbędnych do wykonania dzieła: wykonawca czy zamawiający. Zamawiający może w każdym czasie, aż do momentu ukończenia dzieła, bez żadnego powodu odstąpić od umowy. Musi jednak zapłacić wykonawcy należne wynagrodzenie, z którego może odliczyć tylko to, co wykonawca zaoszczędził z powodu niewykonania dzieła (np. wykonawca nie zakupił reszty materiałów, nie zatrudnił pomocników itp.). Jednakże zamawiający nie może odstąpić od umowy, gdy wykonawca powiadomił już zamawiającego o wykonaniu dzieła i wezwał do jego odbioru.

Umowa o dzieło jest co do zasady nieoskładkowana, co oznacza, że wykonujący pracę dostaje na rękę najwięcej z kwoty brutto w porównaniu z innymi umowami. Dotyczy to także przypadków, gdy umowa o dzieło stanowi jedyne źródło dochodów danej osoby. Wyjątkowo składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne (czyli wszystkie) są opłacane od umowy o dzieło, którą zawiera pracownik chcący dorobić u własnego pracodawcy, albo u innego podmiotu niż własny pracodawca, ale wykonuje pracę na jego rzecz.

gp@infor.pl

Art. 22, 119, 281 pkt 1, 304, 304 (1) ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 627-646, 734-751 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.) - Kodeks cywilny.

Art. 6, 7, 8, 9, 11,12 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).