Żądanie wystawienia weksla dla zabezpieczenia roszczeń odszkodowawczych nie będzie skuteczne

Kwestia odpowiedzialności majątkowej pracownika została szczegółowo uregulowana w dziale V kodeksu pracy (art. 114 - 127 k.p.). Przepisy te regulują zasady odpowiedzialności materialnej pracowników za szkody majątkowe wyrządzone w mieniu pracodawcy.

Podwładny za wyrządzoną szkodę odpowiada w pełnej wysokości, jeżeli popełnił ją z winy umyślnej (art. 122 k.p.).

Wina umyślna ma miejsce, gdy pracownik ma zamiar bezpośredni, tzn. gdy chce wyrządzić szkodę w mieniu zakładu pracy i celowo do tego zmierza, oraz w przypadku gdy pracownik ma zamiar ewentualny, tzn. wtedy gdy mając świadomość szkodliwych skutków i przewidując ich nastąpienie, godzi się na nie, choć nie zmierza bezpośrednio do wyrządzenia szkody. [przykład 1]

W pełnym zakresie pracownik odpowiada także za szkodę w mieniu powierzonym mu przez pracodawcę oraz za szkodę w mieniu, za które przyjął odpowiedzialność materialną (art. 124 - 125 k.p).

Jego odpowiedzialność zostaje zaś ograniczona w razie wyrządzenia szkody z winy nieumyślnej (art. 119 k.p). Wówczas wysokość odszkodowania nie może przekraczać trzykrotności przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. [przykład 2]

W stosunkach pracy nie zawsze jest zatem możliwe dochodzenie przez pracodawcę odszkodowania od pracownika, który wyrządził szkodę w jej pełnej wysokości.

W praktyce powstaje więc pytanie, czy dla zabezpieczenia roszczeń pracodawcy wobec pracownika z tytułu odpowiedzialności materialnej bądź też dla wzmocnienia takiej odpowiedzialności pracodawca może żądać od pracownika środków zabezpieczenia wierzytelności, które stosuje się powszechnie w obrocie gospodarczym np. weksli.

Weksel jest papierem wartościowym wyrażającym zobowiązanie abstrakcyjne, niezależne od podstawy prawnej. Ustanawia on po stronie pracownika odpowiedzialność niezależnie od przypisania mu winy w niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu jego obowiązków. Dochodzi zatem do rozszerzenia zakresu odpowiedzialności pracownika, a dodatkowo pracodawca zostaje zwolniony z wykazania okoliczności uzasadniających odpowiedzialność pracownika oraz wysokość powstałej szkody.

Przepisy kodeksu pracy nie regulują możliwości zabezpieczenia wekslowego roszczeń odszkodowawczych pracodawcy w stosunku do pracownika, jednakże możliwości takiej również nie wyłączają. W związku z owym brakiem wyraźnej regulacji ustawowej kwestia ta budzi wiele kontrowersji i w doktrynie prawa pracy ujawniły się dwa sprzeczne poglądy odnośnie dopuszczalności zastosowania wekslowego zabezpieczenia roszczeń pracodawcy.

Według pierwszego w stosunku do pracowników odpowiedzialnych materialnie za mienie powierzone może być stosowane przez pracodawcę zabezpieczenie wekslowe. Zdaniem zwolenników tej teorii, przepisy kodeksu pracy nie wyłączają możliwości stosowania zabezpieczeń potencjalnych roszczeń pracodawcy oraz realizacji tych roszczeń w ramach postępowania nakazowego.

Dopuszczalność wekslowego zabezpieczenia roszczeń pracodawcy potwierdzało wcześniej także orzecznictwo Sądu Najwyższego. W uzasadnieniu wyroku z 21 maja 1981 r. (IV PRN 6/81, OSNC 1981/11/225) SN stwierdził, że kodeks pracy, normując odpowiedzialność materialną pracowników za szkody wyrządzone zakładom pracy na odmiennych zasadach niż wynikające z prawa cywilnego, nie wprowadził żadnych zmian w zakresie stosunku prawa pracy do prawa wekslowego.

Gdyby ustawodawca chciał wyłączyć weksel ze stosunków pracy, dokonałby stosownych wyłączeń w przepisach wprowadzających kodeks pracy.

Przeciwnicy dopuszczalności wekslowego zabezpieczenia roszczeń pracodawcy wskazują, że brak normatywnych podstaw do stosowania zabezpieczenia wekslowego w stosunkach pracy. Twierdzą, że zabezpieczenie wekslowe stoi w sprzeczności z zasadami odpowiedzialności materialnej pracownika, w szczególności z zasadą ograniczenia odpowiedzialności pracownika oraz rozkładu ciężaru dowodu. Zgodnie z art. 116 k.p. to pracodawca ma wykazać okoliczności uzasadniające odpowiedzialność pracownika. Tymczasem w przypadku zobowiązania wekslowego pracodawca nie musi dowodzić ani powstania szkody, ani jej wysokości. To na pracownika spada obowiązek wykazania, że roszczenie pracodawcy jest bezzasadne.

Za tym ostatnim stanowiskiem wypowiedział się również Sąd Najwyższy. W wyroku z 26 stycznia 2011 r. (II PK 159/10, LEX nr 786374) Sąd Najwyższy w sposób jednoznaczny orzekł, że przepisy i zasady prawa pracy, w szczególności zawarte w dziale V kodeksu pracy, sprzeciwiają się dopuszczeniu weksli gwarancyjnych jako środka dodatkowego zabezpieczenia roszczeń pracodawcy o naprawienie potencjalnych szkód wyrządzonych przez podwładnego w mieniu pracodawcy i wykluczają je, co oznacza, że takie weksle są nieważne z mocy samego prawa.

W szczegółowym i obszernym uzasadnieniu wyroku Sąd Najwyższy wywiódł, że wyczerpujące i kompleksowe unormowanie podstaw i zasad materialnej odpowiedzialności pracowników w przepisach kodeksu pracy już z samej istoty i charakteru pracowniczej odpowiedzialności materialnej wyklucza możliwość i legalność poszukiwania poza przepisami kodeksu pracy innych podstaw i zasad dochodzenia lub zabezpieczenia roszczeń pracodawcy.

Sąd Najwyższy wskazał również, że stosowanie zabezpieczenia wekslowego było wcześniej dopuszczalne, jednakże w nieaktualnym już stanie prawnym, w którym odpowiedzialność materialna pracowników za szkody wyrządzane pracodawcom była oparta na przepisach prawa cywilnego. Usprawiedliwiać to mogło możliwość stosowania zabezpieczeń wekslowych przyszłych roszczeń pracodawców na podstawie odpowiedniego stosowania do stosunków pracy przepisów prawa wekslowego jako należących do prawa cywilnego.

Aktualnie wobec całościowego i kompleksowego uregulowania kwestii odpowiedzialności pracownika w kodeksie pracy, zgodnie z przedstawianym tu orzeczeniem Sądu Najwyższego, brak podstaw do stosowania zabezpieczeń wekslowych w stosunkach pracy.

Podsumowując, wskazać należy, że w ocenie Sądu Najwyższego stosowanie zabezpieczeń wekslowych roszczeń pracodawcy o naprawienie szkód wyrządzonych przez pracowników jest niedopuszczalne i nieważne dlatego, że nie ma podstawy prawnej ani uzasadnienia stosowania przepisów prawa wekslowego do stosunków pracy. Ponadto dopuszczenie odpowiedzialności z weksli w stosunkach pracy byłoby oczywiście sprzeczne z zasadami prawa pracy, a w szczególności z zasadami odpowiedzialności materialnej pracowników uregulowanymi w kodeksie pracy, które z istoty i natury stosunku pracy i materialnej odpowiedzialności pracowników wykluczają legalność konstruowania abstrakcyjnych pracowniczych zobowiązań ze stosunków pracy.

Sąd Najwyższy stanął więc w sposób jednoznaczny na stanowisku, że przepisy prawa pracy wykluczają możliwość stosowania weksli dla zabezpieczenia roszczeń odszkodowawczych pracodawcy względem pracownika, wskazując, że weksel taki jest nieważny z mocy samego prawa.

Jeśli zaprezentowany powyżej, zmierzający do zakończenia kontrowersji co do możliwości stosowania zabezpieczeń wekslowych roszczeń pracodawcy, kierunek wykładni Sądu Najwyższego utrzyma się w orzecznictwie, będziemy mieli do czynienia z nieważnością bezwzględną wystawianych weksli. Tym samym pracodawca nie będzie mógł od pracownika skutecznie dochodzić zapłaty z weksla.

Pracownik zatrudniony na stanowisku handlowca dostarczał do klientów zamówiony przez nich towar i zostawiał faktury VAT, a następnie odbiorcy dokonywali płatności w formie przelewu. Zdarzało się, iż klienci płacili gotówką, której pracownik nie oddawał jednak do kasy firmy. Łącznie zawłaszczył sobie 85 000 zł. W związku z tym, iż działał z winy umyślnej, odpowiadać będzie do pełnej wysokości szkody.

Operator wózka widłowego podczas pracy na hali produkcyjnej przez nieuwagę uderzył w przygotowany do wywiezienia towar, powodując jego zniszczenie oraz uszkodzenie wózka. Pracodawca obciążył go kosztami spowodowanych strat. Pracownik nie wyraża zgody na potrącenie pełnej wartości zniszczeń. Zdaniem sądu rozpatrującego niniejszą sprawę pracownik musi pokryć pełną kwotę spowodowanych zniszczeń i naprawy wózka, o ile ich wysokość nie przekroczy wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia. To ograniczenie wynika z tego, iż mamy do czynienia z odpowiedzialnością materialną na zasadach ogólnych i szkodą wyrządzoną przez pracownika nieumyślnie.

Małgorzata Kalisz-Pawluk

radca prawny z Kancelarii Schampera, Dubis, Zając i Wspólnicy

Art. 114 - 127 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).