Zobowiązania zmarłego pracodawcy wobec zatrudnionych powinni zaspokoić spadkobiercy

W myśl art. 63² par. 1 k.p. z dniem śmierci pracodawcy umowy o pracę z pracownikami wygasają. Co do zasady zatem zarówno śmierć pracodawcy, jak i śmierć pracownika pociąga ją za sobą wygaśnięcie umowy o pracę. Nie ma wówczas konieczności składania żadnego oświadczenia woli, a stosunek pracy wygasa z dniem śmierci pracodawcy. Może powstać wątpliwość, co w przypadku gdy śmierć pracodawcy nie została ustalona, np. dana osoba zaginęła.

Pracodawca pewnego dnia nie pojawił się w swoim warsztacie stolarskim. Zaniepokojeni pracownicy zawiadomili o tym jego rodzinę. Okazało się, że rodzina także nie zna miejsca pobytu stolarza. Okoliczność zaginięcia przedsiębiorcy została zgłoszona organom policji. Pracownicy stawili się następnego dnia do pracy, jednak żona zaginionego oświadczyła, że nie otrzymają już żadnego wynagrodzenia i nie wiadomo, czy warsztat będzie dalej prowadzony. Pracownicy znaleźli się w niepewnej sytuacji prawnej, nie wiedzą bowiem, czy ich stosunki pracy trwają, czy wygasły oraz czy działalność pracodawcy będzie kontynuowana. Wydania świadectwa pracy stwierdzającego wygaśnięcie stosunku pracy mogliby żądać jedynie od spadkobierców pracodawcy. Podobnie zapłaty zaległego wynagrodzenia i innych świadczeń. W obecnej sytuacji gdy nie została ustalona śmierć pracodawcy, nie jest jednak możliwe ustalenie kręgu jego spadkobierców. Nie ulega wątpliwości, że pracownicy, jako osoby zainteresowane, będą mogli złożyć wniosek o uznanie pracodawcy za zmarłego bądź o stwierdzenie jego zgonu (zgodnie z art. 527 oraz art. 535 k.p.c.). Stwierdzenie zgonu będzie jednak możliwe tylko wobec osoby, której śmierć mimo niesporządzenia aktu zgonu jest niewątpliwa (np. znaleziono jej ciało). Uznanie za zmarłego może zaś co do zasady nastąpić dopiero po upływie dziesięciu lat od końca roku kalendarzowego, w którym zaginiony według istniejących wiadomości jeszcze żył. Szybkie wyjaśnienie sytuacji prawnej pracowników zaginionego nie jest zatem prawdopodobne.

Należy pamiętać, że przepisy dotyczące śmierci pracodawcy odnoszą się tylko do osób fizycznych i nie obejmują podmiotów zbiorowych. Śmierć jednego ze wspólników spółki handlowej lub spółki cywilnej nie spowoduje wygaśnięcia stosunków pracy. Nawet śmierć wszystkich wspólników osobowej spółki handlowej (np. spółki jawnej) nie odniesie skutku przewidzianego w art. 63² par. 1 k.p. Śmierć wspólnika osobowej spółki handlowej może jednak być przyczyną rozwiązania spółki (art. 58 pkt 4 k.s.h.), a w konsekwencji doprowadzić do likwidacji spółki (art. 67 par. 1 k.s.h.).

Utrata bytu prawnego osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej (np. spółki jawnej, komandytowej, partnerskiej) nie powoduje wygaśnięcia stosunków pracy, ale uzasadnia rozwiązanie umów o pracę w drodze porozumienia stron albo wypowiedzenia. Nawet gdyby do zmarłej osoby fizycznej należały wszystkie udziały lub akcje spółki, śmierć takiego wspólnika bądź akcjonariusza nie pociągnie za sobą wygaśnięcia stosunków pracy. W omawianych przypadkach pracodawcą jest bowiem osoba prawna lub jednostka organizacyjna, a nie wspólnicy.

Wygaśnięcie stosunków pracy nie niweczy roszczeń pracowników o wydanie świadectwa pracy, zapłatę zaległego wynagrodzenia czy innych świadczeń (np. ekwiwalentu za niewykorzystany urlop wypoczynkowy). Ponadto, zgodnie z art. 63² par. 2 k.p., pracownikowi, którego umowa o pracę wygasła, przysługuje odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za okres wypowiedzenia, a w przypadku zawarcia umowy na czas określony lub na czas wykonywania określonej pracy - w wysokości wynagrodzenia za okres dwóch tygodni. Przepisy kodeksu pracy nie wyjaśniają wprost, kto jest zobowiązany do wypłaty odszkodowania i spełnienia innych świadczeń. Przyjmuje się, że zobowiązania te stają się elementem masy spadkowej i powinny zostać zaspokojone przez spadkobierców zmarłego.

Spadkobiercy pracodawcy mają także obowiązek wystawienia pracownikom świadectw pracy wskazujących na wygaśnięcie stosunków pracy. Jak jednak pracownik ma ustalić krąg spadkobierców, jeśli nie dysponuje postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku? Odpowiedzi może udzielić poniższy przykład. Pracownicy dowiedzieli się o śmierci swojego pracodawcy. Rodzina zmarłego poinformowała ich, że potrzebuje czasu na załatwienie formalności związanych z pogrzebem i postępowaniem spadkowym. Po upływie dwóch miesięcy pracownicy ponownie zwrócili się do rodziny - usłyszeli jednak, że spadkobiercy zastanawiają się nad sposobem podziału spadku i nie mieli jeszcze czasu na złożenie wniosku do sądu. Pracownicy zwrócili się do dzieci zmarłego o wypłatę odszkodowania z tytułu wygaśnięcia stosunków pracy. Dzieci poinformowały ich jednak, że ojciec w testamencie powołał do dziedziczenia wyłącznie ich kuzynkę, z którą nie mają kontaktu.

Powołany przykład obrazuje, że ustalenie kręgu spadkobierców może się okazać niemożliwe bez wstąpienia przez pracowników na drogę postępowania sądowego.

Ustalenie, kto jest spadkobiercą, następuje w postępowaniu nieprocesowym o stwierdzenie nabycia spadku, wszczynanym przed sądem cywilnym. Należy przyjąć, że pracownicy, którym przysługują roszczenia o odszkodowanie lub zaległe wynagrodzenie, jako wierzyciele spadkowi mają interes prawny w prawidłowym wykazaniu następstwa po spadkodawcy. Mogą oni zatem wspólnie bądź indywidualnie złożyć wniosek w postępowaniu nieprocesowym o stwierdzenie nabycia spadku.

W postępowaniu spadkowym przed sądem cywilnym zainteresowanym jest każdy, czyich praw dotyczy wynik postępowania. Pracownicy nie muszą nawet znać danych osobowych ani miejsca zamieszkania spadkobierców zmarłego. Sąd zobowiązany jest bowiem badać z urzędu, kto jest spadkobiercą. Dzięki ustaleniu kręgu spadkobierców przed sądem pracownicy poznają krąg osób zobowiązanych do zapłaty świadczeń związanych ze śmiercią spadkodawcy. Jeżeli jednak długi zmarłego pracodawcy przekraczały jego aktywa, to pracownicy nie mają możliwości na wyegzekwowanie swoich należności.

Możliwa jest także sytuacja, gdy pomimo śmierci pracodawcy stosunki pracy nie wygasną i praca będzie kontynuowana. Jeżeli w następstwie śmierci pracodawcy dojdzie do przejścia jego zakładu pracy na inne osoby, to stosunki pracy nie wygasną, a stroną umów o pracę stanie się nowy pracodawca. Spadkobiercy wstępują wówczas w prawa i obowiązki zmarłego wynikające ze stosunków pracy z zatrudnionymi pracownikami. Nowym pracodawcą może jednak stać się nie tylko spadkobierca, ale też inna osoba, np. nabywca majątku zmarłego lub wierzyciel przejmujący zakład pracy jako zaspokojenie długów spadkowych.

Dziedziczenie praw i obowiązków spadkodawcy będzie jednak oznaczało wstąpienie w prawa i obowiązki w zakresie stosunków pracy tylko wtedy, gdy w skład spadku wchodzi zakład pracy w znaczeniu przedmiotowym. Jeżeli zatem pewien kompleks majątkowy może być uznany za jednostkę organizacyjną stanowiącą zakład pracy, to możliwe będzie przejęcie całości takiej jednostki i kontynuowanie jej działalności (dotyczy to np. warsztatu, placówki handlowej lub gastronomicznej). Jeżeli jednak w skład spadku nie wchodzi zakład pracy jako całość lub zorganizowana część, to nie dojdzie do jego przejęcia, zaś stosunki pracy wygasną (por. uchwała Sądu Najwyższego z 22 lutego 1994 r. I PZP 1/94, OSNP 1994/2/23).

Zmarły mechanik pozostawił po sobie warsztat obejmujący lokal, narzędzia oraz specjalistyczny sprzęt. Małżonka zmarłego zdecydowała, że nie będzie kontynuować działalności męża, ponieważ nie zna się na mechanice samochodowej. Część maszyn sprzedała, część użyczyła, zaś lokal wynajęła. W opisanym przypadku, pomimo iż prowadzony przez zmarłego warsztat stanowił zorganizowaną całość jako zakład pracy, to jednak nie doszło do jego przejęcia. Należy zatem uznać, że stosunki pracy wygasły, zaś pracownikom konieczna będzie wypłata odszkodowania.

Joanna Klimowicz

radca prawny

Art. 63¹, art. 63² ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).

Art. 58 pkt 4, art. 67 par. 1 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).

Art. 527, art. 535 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz.296 z późn. zm.).