Pracodawca, który przyczynił się do kradzieży swojego mienia, dostanie niższe odszkodowanie

Często pracownicy uważają, że kradzież przez nieznane im osoby powierzonego mienia (z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się) sprawi, że nie będą ponosili żadnej odpowiedzialności odszkodowawczej wobec pracodawcy. Rzadko tak się stanie. Pracownik musiałby bowiem udowodnić, że nie ponosi winy za spowodowanie szkody albo że wykazał się on należytą starannością w sprawowaniu pieczy. Tymczasem zwłaszcza w przypadku tej drugiej okoliczności jest to bardzo trudne (por. wyrok SN z 29 października 1981 r., IV PR 311/81, Legalis).

Domniemanie winy

O tym, że odpowiedzialność za mienie powierzone uregulowana jest na odmiennych zasadach niż ogólna materialna, świadczy domniemanie winy pracownika. Przyjmuje się, że szkoda powstała z przyczyn, za które on odpowiada. Pracodawca nie musi zatem podwładnemu udowadniać winy. Jego obowiązkiem jest wyłącznie wykazanie powstania szkody. Istotne jest, że wina nieumyślna pracownika nie rzutuje wprost na obniżenie wysokości odszkodowania, jak ma to miejsce przy odpowiedzialności materialnej na ogólnych zasadach. Ponadto odszkodowanie obejmuje nie tylko rzeczywistą stratę pracodawcy, lecz także utracone przez niego korzyści.

Należy zbadać wszelkie okoliczności

Problem zwolnienia pracownika od odpowiedzialności za szkodę w mieniu powierzonym był wielokrotnie rozstrzygany w orzeczeniach Sądu Najwyższego. Kwestia ta jest bowiem bardzo dyskusyjna.

Sąd Najwyższy w wyroku z 9 maja 2000 r. (I PKN 621/99, OSNAPiUS 2001/20/612) wskazał, że sam fakt kradzieży nie może wyłączać odpowiedzialności pracownika za utracone w ten sposób mienie pracodawcy. W każdym przypadku należy zbadać wszelkie okoliczności, zarówno istniejące po stronie pracodawcy, jak i po stronie pracownika, które mogły przyczynić się do powstania szkody. Za szkodę w mieniu powierzonym z obowiązkiem zwrotu albo do wyliczenia się powstałą wskutek kradzieży przez nieznanych sprawców, pracownik ponosi odpowiedzialność w takim zakresie, w jakim można mu zarzucić niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązku pieczy.

Zaostrzona odpowiedzialność za mienie powierzone wyłączona jest nie tylko wtedy, gdy pracownik wykaże, że szkoda powstała wyłącznie z przyczyn od niego niezależnych lecz także, gdy udowodni, że wywołana została ona głównie z przyczyn, za które odpowiedzialności nie ponosi, czyli np. wskutek kradzieży. W takim przypadku odpowiada on za szkodę według ogólnych reguł odpowiedzialności materialnej (wyrok SN z 28 kwietnia 1997 r., I PKN 114/97, OSNAPiUS 1998/1/11). [przykład 1]

Brak odpowiednich zabezpieczeń

Surowe zasady odpowiedzialności pracownika za mienie powierzone muszą być powiązane z wysokimi wymaganiami wobec pracodawcy. Chodzi o stworzenie warunków do sprawowania pieczy nad mieniem przez pracownika. Można stwierdzić, że warunków takich nie było i dlatego doszło do kradzieży m.in. gdy nie było odpowiednich zabezpieczeń w postaci alarmów, do lokali firmy mogły wchodzić nieuprawnione osoby, zachodziła konieczność współpracy z osobami nierzetelnymi, współpracownicy mający dostęp do mienia nie byli objęci odpowiedzialnością materialną. Udowodnienie przez podwładnego niespełnienia przez firmę powyższych wymagań skutkuje uwolnieniem go od odpowiedzialności za szkodę, a przynajmniej od zaostrzonej odpowiedzialności (na podstawie art. 124 par. 3 k.p.).

Pracownik może się przyczynić do kradzieży. Zwłaszcza wtedy, gdy nienależycie wykonuje obowiązek pieczy. Jest przy tym oczywiste, że pracownik nie odpowiada za szkodę jako sprawca kradzieży. Fakt ten, podobnie jak przykładowo wymienione w art. 124 par. 3 k.p. niezapewnienie przez pracodawcę warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia, są przyczynami powstania szkody niezależnymi od pracownika. Nie można jednak wyciągnąć wniosku, że w razie zaistnienia tych okoliczności pracownik zwolniony jest z odpowiedzialności za szkodę w całości. [przykład 2]

Konieczne prawidłowe przekazanie

Warto dodać, że koniecznym warunkiem, aby mogła w ogóle powstać odpowiedzialność pracownika za szkodę w mieniu powierzonym, jest prawidłowe jego powierzenie. Przedmiotem powierzenia może być każdy składnik mienia (m.in. pieniądze, papiery wartościowe, kosztowności, narzędzia i instrumenty oddane do osobistego użytku), który pracownik może objąć w posiadanie i sprawować nad nim rzeczywistą pieczę. Zatem składniki mienia, do których dostęp ma niekontrolowany krąg pracowników, nie mogą być skutecznie powierzone pracownikowi z obowiązkiem zwrotu lub dokonania rozliczeń.

Na podstawie analizy przepisów kodeksu pracy o odpowiedzialności za szkodę w mieniu powierzonym można sformułować ogólne warunki prawidłowego powierzenia mienia:

● pracownik musi wyrazić zgodę na powierzenie mu mienia,

● mienie musi zostać wydane pracownikowi w taki sposób, aby mógł sprawdzić jego stan ilościowy i jakościowy.

Zgoda pracownika na przyjęcie odpowiedzialności za mienie powierzone może wynikać bądź z faktu zawarcia umowy o pracę na stanowisku, z którym związana jest odpowiedzialność materialna bądź z przyjęcia określonego składnika mienia pracodawcy do używania i sprawowania nad nim pieczy. Może także wynikać z zawarcia przez kilku pracowników z pracodawcą umowy o wspólnej odpowiedzialności materialnej.

Podpisanie przez pracownika deklaracji o przyjęciu odpowiedzialności za wyliczenie się z mienia nie ma znaczenia konstytutywnego i nie stwarza samo przez się obowiązku zwrotu lub wyliczenia się, a ma jedynie znaczenie dowodowe (wyrok SN z 3 grudnia 1981 r., IV PR 350/81, OSNP 1982/4/65). Mimo niepodpisania oświadczenia pracownik może odpowiadać w pełnej wysokości za szkodę (na podstawie art. 124 kodeksu pracy).

Przykład 2

Zaniedbania obu stron umowy o pracę

Józef K. był zatrudniony na stanowisku kierowcy. Do jego obowiązków należało pobieranie z magazynu towarów i rozwożenie ich do odbiorców. Dostawał od nich pieniądze i rozliczał się z pracodawcą. W czasie pracy Józef K. w towarzystwie współpracownika zatrzymał się na posiłek. Zostawił w kabinie samochodu kurtkę z pobraną od odbiorców towaru gotówką. Po powrocie do samochodu pracownicy stwierdzili włamanie i kradzież pieniędzy. Pracodawca zażądał od pracownika wypłaty odszkodowania w wysokości skradzionej sumy. Sąd rozstrzygając spór między stronami stosunku pracy uznał, że szkoda powstała częściowo z winy Józefa K. w rezultacie niedostatecznego zabezpieczenia powierzonej mu gotówki przed kradzieżą (nie zabrał ze sobą pieniędzy do baru, nie polecił pomocnikowi pilnować samochodu na zewnątrz, pozostawił samochód na parkingu w miejscu uniemożliwiającym jego obserwację), częściowo zaś wskutek braku odpowiednich warunków zabezpieczenia powierzonego mienia (brak systemu alarmowego, urządzeń przeznaczonych do przechowywania gotówki). Ta ostatnia okoliczność obciąża pracodawcę. Pracownik został więc zobowiązany do zapłacenia odszkodowania w kwocie stanowiącej połowę całej szkody.

Przykład 1

Istotna główna przyczyna

Złodziej wyrwał z ręki pracownicy banku przez okienko kasowe plik pieniędzy. Bank obciążył ją pełną odpowiedzialnością materialną za niedobór w kasie. Pracownica nie zgodziła się z tą decyzją. Jej zdaniem bank nie zapewnił jej warunków umożliwiających zabezpieczenie powierzonego mienia, bo otwory w okienkach kasowych były zbyt duże. Sprawa trafiła do sądu. Ten stwierdził, że brak jest podstaw, by przyjmować, że bank nie stworzył pracownicy dostatecznych warunków umożliwiających jej zabezpieczenie powierzonej gotówki. Dlatego uznał, że nietrafny jest zarzut przyczynienia się pracodawcy do powstania szkody w powierzonym mieniu. Sąd orzekł, że pracownica ponosi winę za niedochowanie należytej pieczy nad powierzonym jej mieniem. Główną jednak przyczyną szkody była kradzież. Powstała więc ona z przyczyn niezależnych od pracownicy. Oznacza to, że odpowiadać ona będzie na zasadach ogólnych, czyli w wysokości wyrządzonej szkody. Jednak odszkodowanie nie może przewyższać kwoty trzymiesięcznej pensji przysługującej pracownicy w dniu jej wyrządzenia.

Ważne

Dopiero udowodnienie przez pracownika nienagannej pracy wyklucza domniemanie zawinienia szkody i uwalnia go od pełnej odpowiedzialności za mienie powierzone

@RY1@i02/2012/114/i02.2012.114.21700090a.803.jpg@RY2@

Leszek Jaworski prawnik, ekspert z zakresu prawa pracy

Leszek Jaworski

prawnik, ekspert z zakresu prawa pracy

Podstawa prawna

Art. 117, art. 127, art. 124 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm.).