Odprawa wcale nie taka powszechna

Każdemu pracownikowi, którego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę, przysługuje odprawa pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia, tzw. odprawa emerytalna. Wynika to z art. 921 par. 1 kodeksu pracy. Mogłoby się wydawać, że tak oczywisty przepis trudno poddać interpretacji pozwalającej pozbawić pracownika prawa do tego świadczenia, a jednak pojawiły się wyroki, które nabycie uprawnienia do odprawy emerytalnej uzależniają od sposobu, w jaki doszło do zakończenia zatrudnienia.

W orzecznictwie słusznie akcentuje się powszechny charakter odprawy emerytalnej i podkreśla, że decydujące znaczenie ma przejście na emeryturę połączone z definitywnym ustaniem stosunku pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2000 r., I PKN 700/99, OSNP 2001/15/486). Przyczyna ustania lub rozwiązania stosunku pracy nie ma tu znaczenia, bo takiego kryterium art. 92¹ par. 1 k.p. najzwyczajniej nie przewiduje (por. wyrok SN z 28 lipca 1999 r., I PKN 174/99, OSNP 2000/21/786). W skrócie rzecz ujmując, związek pomiędzy ustaniem stosunku pracy a przejściem na emeryturę nie musi być wyłącznie przyczynowo-skutkowy, wystarczy, aby po utracie pracy pracownik w nieodległym czasie uzyskał status emeryta.

Te wydawałoby się utrwalone i racjonalne założenia wykładni przesłanek nabycia prawa do odprawy emerytalnej okazują się tracić całkowicie na znaczeniu w przypadku, gdy to pracownik rozwiąże umowę bez wypowiedzenia z winy pracodawcy w trybie art. 55 par. 1¹ k.p. (por. wyrok SN z 16 listopada 2000 r., I PKN 81/2000, OSNP 2002/11/265). Analogicznie ocenia się sytuację rozwiązania umowy o pracę przez pracodawcę bez wypowiedzenia z winy pracownika (art. 52 k.p.).

W konsekwencji nawet jeśli pracownik bezpośrednio po rozwiązaniu umowy o pracę w tych trybach przejdzie na emeryturę, odprawy emerytalnej nie dostanie, bo w ślad za wskazanym wyrokiem powielana jest dyskusyjna teza, że w tych przypadkach nie występuje związek z przejściem na emeryturę.

W zasadzie panuje zgoda co do tego, że prawo do odprawy emerytalnej powstaje w związku z przejściem na emeryturę, a nie z powodu przejścia na emeryturę. W konsekwencji nabycie uprawnień emerytalnych nie musi stanowić przyczyny rozwiązania umowy o pracę. Co więcej, pracodawca i tak nie mógłby wskazać osiągnięcia wieku emerytalnego i przejścia na emeryturę jako powodu rozwiązania umowy z pracownikiem, bo stanowiłoby to bezpośrednią dyskryminację ze względu na wiek (por. uchwała SN z 21 stycznia 2009 r., II PZP 13/08, OSNP 2009/19-20/248). Gdy umowę wypowiada pracownik, nie musi w ogóle podawać przyczyny wypowiedzenia. Podanie powodów nie jest także konieczne przy rozwiązaniu umowy za porozumieniem stron. Natomiast przy rozwiązywaniu umowy bez zachowania okresu wypowiedzenia (z winy pracownika lub pracodawcy) wypowiadający musi wskazać powód rozwiązania umowy uzasadniający zastosowanie tego trybu.

Z art. 92¹ par. 1 k.p. nie wynika, aby o prawie do odprawy decydować miał sposób rozwiązania umowy, ani tym bardziej motywacja (przyczyny) rozwiązania umowy. Jeśli pracownik po utracie pracy na emeryturę przejdzie, to związek ustania zatrudnienia z przejściem na emeryturę i tak wystąpi (chociażby czasowy). Zważywszy, że prawo do odprawy emerytalnej ma charakter powszechny, pozbawienie pracownika możliwości uzyskania odprawy ze względu na sposób i przyczyny rozwiązania umowy o pracę wymagałoby wyraźnego przepisu wykluczającego prawo do odprawy w takich właśnie przypadkach.

Nie ma w istocie żadnego uzasadnienia dla różnicowania oceny związku z przejściem na emeryturę w przypadku ustania zatrudnienia wskutek upływu czasu (przy umowach na czas określony), a rozwiązaniem umowy bez wypowiedzenia. Mimo to w pierwszym przypadku orzecznictwo prawa do odprawy nie kwestionuje. Skoro odprawa nie jest instrumentem dyscyplinowania pracowników, lecz po prostu świadczeniem płacowym należnym w przypadku przejścia na emeryturę wskutek (a więc w związku) ustania zatrudnienia, to utrata prawa do odprawy nie może stanowić "kary" dla pracownika za dyscyplinarne zwolnienie go z pracy, ani tym bardziej za skorzystanie z możliwości niezwłocznego rozwiązania umowy z winy pracodawcy w trybie art. 55 par. 1¹ k.p. Dopóki zatem art. 92¹ par. 1 k.p. prawo do odprawy wiąże z ustaniem zatrudnienia w związku z przejściem na emeryturę, a nie z powodu przejścia na emeryturę, dopóty wykładnia różnicująca sytuację pracowników w zależności od trybu rozwiązania umowy nie wydaje się uzasadniona.

@RY1@i02/2012/090/i02.2012.090.21700020f.802.jpg@RY2@

Halina Kwiatkowska, radca prawny, partner w Kancelarii Prawnej Chałas i Wspólnicy, Oddział w Krakowie

Halina Kwiatkowska

radca prawny, partner w Kancelarii Prawnej Chałas i Wspólnicy, Oddział w Krakowie