Konstytucja dla nauki: od 1 października praca na uczelniach w nowej odsłonie

Ustawa zakłada ujednolicenie podstawy zatrudnienia na uczelniach. Docelowo ma nią być wyłącznie umowa o pracę. Nauczyciele akademiccy obecnie zatrudnieni na podstawie mianowania utrzymają jednak swój status na pewien czas, choć nie dłużej niż do 30 września 2020 r. Nowe przepisy mają też dawać większą stabilność zatrudnienia – co do zasady już druga umowa o pracę nauczyciela akademickiego będzie musiała być zawarta na czas nieokreślony. Ponadto ustawa wreszcie będzie przesądzać, że pracuje on w zadaniowym czasie pracy. Zmieni się także roczny wymiar zajęć dydaktycznych, prawo do urlopu zdrowotnego zostanie ograniczone do 65. roku życia, a także pojawi się nowy rodzaj płatnego urlopu: m.in. w celu odbycia za granicą stażu czy przeprowadzenia badań.

Zmiany obejmą też wynagrodzenia. Już 1 stycznia 2019 r. pracowników uczelni czekać będą podwyżki minimalnych pensji zasadniczych. Resort nauki i szkolnictwa wyższego wylicza je średnio na 800 zł. To może jednak okazać się wyzwaniem dla uczelni, którym brak dodatkowych środków na ten cel.

Poza tym na znaczeniu zyskają też statuty uczelni i regulaminy pracy, a obecne stanowiska profesorów: zwyczajnego i nadzwyczajnego, zostaną zastąpione nowymi: profesora i profesora uczelni. Osoba z tytułem naukowym profesora zostanie zaś zatrudniona na stanowisku profesora bez dodatkowych procedur. ©℗

Karolina Topolska 

Więcej własnych reguł

Nowo zatrudniani nauczyciele akademiccy podpiszą umowy o pracę, ale ci, którzy już mają akt mianowania, zachowają dotychczasowy status. Znikną zaś ministerialne warunki wynagradzania, a ich miejsce zajmą regulacje uczelniane. Te ostatnie zastąpią też ustawowe zasady ustalania czasu pracy czy udzielania urlopów. A to jeszcze nie jest pełna lista modyfikacji

Założeniem ustawodawcy w zakresie spraw pracowniczych na uczelniach było utrzymanie dotychczasowych rozwiązań. I rzeczywiście, gros rozwiązań pozostaje po staremu, mimo że nowa ustawa z 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. poz. 1668, dalej ustawa z 2018 r.) to w dużej mierze połączenie czterech ustaw: prawa o szkolnictwie wyższym z 2005 r. (ustawa z 27 lipca 2005 r., t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2183 ze zm., dalej ustawa z 2005 r.), o zasadach finansowania nauki, o stopniach i tytułach naukowych oraz ustawa o pożyczkach i kredytach studenckich.

We wszystkich sprawach nieuregulowanych w ustawie z 2018 r. trzeba będzie po 1 października br. – kiedy to większość jej przepisów wejdzie w życie – sięgać po kodeks pracy (art. 147 ust. 1 ustawy z 2018 r.). I to znacznie częściej niż przed tą datą. Co więcej, szczególnego znaczenia nabiorą regulacje wewnętrzne uczelni, a zwłaszcza regulamin pracy (patrz: „Co ma być w regulaminie”).

Na mocy statutu

Pracownicy uczelni to nauczyciele akademiccy i pracownicy bez takiego statusu. Tak jest dziś i teoretycznie nic się nie zmieni po 1 października br. Praktycznie jednak zakres ustawowy pierwszej grupy się skurczy. Z grona nauczycieli akademickich zostaną bowiem usunięci dyplomowani bibliotekarze oraz pracownicy dokumentacji i informacji naukowej. Przy czym zmiana ta najpóźniej ma nastąpić do 30 września 2020 r. (art. 247 ust. 1 pkt 2 ustawy z 3 lipca 2018 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, Dz.U. poz. 1669, dalej ustawa wprowadzająca). Ponadto te grupy pracownicze zamiast ustawowej mogą otrzymać statutową pozycję nauczyciela akademickiego (art. 247 ust. 2 ustawy wprowadzającej). Uczelnie zyskały bowiem prawo wskazania w statutach innych niż wymienione w art. 116 ust. 1 ustawy z 2018 r. stanowisk, które zajmują nauczyciele akademiccy. Co więcej, do tego kręgu poza bibliotekarzami oraz pracownikami dokumentacji i informacji mogą zaliczyć także innych pracowników, określając wymagania i kwalifikacje na danym stanowisku. W efekcie osób z przywilejami przysługującymi nauczycielom akademickim (m.in. ich praca jest działalnością o indywidualnym charakterze w rozumieniu prawa autorskiego, z czym wiążą się 50-proc. koszty uzyskania przychodu) może być więcej niż jest obecnie (patrz: „Szkoły wyższe będą korzystać ze swoich uprawnień”).

Co ma być w regulaminie

Uczelnia musi przygotować i wprowadzić w życie regulamin pracy w ciągu 12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy z 2018 r., czyli do 1 października 2019 r. (art. 126 ust. 1 ustawy z 2018 r. i art. 249 ust. 1 ustawy wprowadzającej). W jego treści mają się znaleźć:

➊ jednostki, w których mogą być wykonywane obowiązki nauczyciela akademickiego poza uczelnią i zasady z tym związane (art. 116 ust. 6 ustawy z 2018 r.);

➋ zasady ustalania zakresu obowiązków nauczycieli akademickich dla poszczególnych grup pracowników i rodzajów stanowisk, rodzaje zajęć dydaktycznych objętych zakresem tych obowiązków, w tym wymiar zajęć dydaktycznych i innych obowiązków dla poszczególnych stanowisk, oraz zasady obliczania godzin dydaktycznych (art. 127 ust. 4 ustawy z 2018 r.);

➌ zasady wykonywania zajęć dydaktycznych poza uczelnią (art. 127 ust. 5 ustawy z 2018 r.);

➍ szczegółowe zasady i tryb udzielania urlopu wypoczynkowego, a także naukowego i dla poratowania zdrowia (art. 129 ust. 4 ustawy z 2018 r.). ©℗

Koniec z mianowaniem

Do tej pory podstawą nawiązania stosunku pracy nauczyciela akademickiego mogło być mianowanie albo umowa o pracę. Od 1 października 2018 r. w grę będzie wchodzić tylko ta druga możliwość i to dla wszystkich pracowników uczelni (art. 117 ust. 1 ustawy z 2018 r.). Z tym że z nauczycielami akademickimi umowa o pracę powinna być zawierana po raz pierwszy po przeprowadzeniu konkursu (wyjątek: pozytywna ocena pracy) – na czas nieokreślony albo na maksymalnie cztery lata. W tym drugim przypadku (oraz w razie zatrudnienia takiego nauczyciela na czas określony w uczelni niebędącej jego podstawowym miejscem pracy lub pobierającego świadczenie emerytalne) nie stosuje się limitów 3/33 z art. 251 kodeksu pracy (maksymalnie trzy umowy lub 33 miesiące terminowego zatrudnienia). I jeszcze jedna nowość: terminowa umowa o pracę nauczyciela akademickiego z dniem objęcia stanowiska sędziego Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego lub Naczelnego Sądu Administracyjnego stanie się umową na czas nieokreślony (art. 121a ust. 2 ustawy z 2018 r.).

To zasady dla osób, które przyjdą do pracy na uczelni po 1 października 2018 r. Jednak znowu jedynie teoretycznie. Bowiem gdy umowa o pracę zostanie zawarta między 1 października 2018 r. a 31 grudnia 2018 r., wówczas stosowane do niej będą: ustawa z 2005 r. i rozporządzenie ministra nauki z 12 grudnia 2016 r. w sprawie warunków wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą dla pracowników zatrudnionych w uczelni publicznej (Dz.U. poz. 2063 ze zm., dalej rozporządzenie płacowe):

• do 31 grudnia 2018 r. – co do minimalnej wysokości wynagrodzenia zasadniczego,
• do 30 września 2020 r. – w pozostałym zakresie.

Przepisy o stanowiskach z rozporządzenia płacowego mają być z kolei wykorzystywane do umów podpisywanych od 1 stycznia 2019 r. do 31 grudnia 2019 r. (art. 246 ust. 5 ustawy wprowadzającej).

A co z osobami, które będą już zatrudnione 1 października 2018 r.? Staną się pracownikami uczelni w rozumieniu ustawy z 2018 r. Ale z ich umowami o pracę trzeba będzie postępować według zasad przedstawionych dla umów zawieranych w okresie 1 października-31 grudnia 2018 r. Ich dostosowanie do ustawy z 2018 r. i statutów ma nastąpić do 30 września 2020 r. (art. 246 ust. 1–2 i art. 249 ust. 3 pkt 1 ustawy wprowadzającej). Ci, którzy mają terminowe umowy o pracę, będą pracować do dnia, w którym się one rozwiążą. Natomiast pracownicy mianowani nadal będą zatrudnieni na tej podstawie w okresie, który obejmuje akt mianowania (art. 248 ust. 1 ustawy wprowadzającej). W stosunku do nich wciąż trzeba będzie sięgać po wszystkie regulacje dotyczące mianowania z uchylanej ustawy z 2005 r., z tym że do 30 września 2020 r. ma nastąpić dostosowanie ich stanowisk do ustawy z 2018 r. i statutu uczelni (art. 249 ust. 3 pkt 2 ustawy wprowadzającej). Odnosi się to także (z wyjątkiem dostosowania stanowiska) do docentów mianowanych na czas nieokreślony. Oni mają pracować maksymalnie do końca roku akademickiego, w którym ukończą 67 lat i nabędą prawo do emerytury. Jeśli jednak nie uzyskają uprawnień emerytalnych wraz z 67. urodzinami, wówczas wygaśnięcie ich stosunku pracy nastąpi z końcem roku akademickiego, w którym je nabędą (art. 248 ustawy wprowadzającej). Zapytaliśmy Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, dlaczego akurat 67 lat, skoro wiek emerytalny został obniżony, a ustawa z 2018 r. nie reguluje tej kwestii w ogóle. Resort w odpowiedzi powołuje się na przepis ustawy z 2005 r. (patrz stanowisko).

Stanowisko MNiSW z 3 września 2018 r

Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. poz. 1668) stanowi, że zatrudnienie pracowników w uczelni będzie następowało na podstawie umowy o pracę. W ustawie rezygnowano z mianowania jako formy nawiązania stosunku pracy, jednocześnie utrzymując w przepisach przejściowych dotychczasowe zasady dla pracowników mianowanych, w tym także dla docentów.

Art. 248 ustawy z dnia 3 lipca 2018 r. – Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. poz. 1669) przewiduje, że pracownicy uczelni zatrudnieni w uczelniach na podstawie mianowania w dniu wejścia w życie nowej ustawy pozostają zatrudnieni w tej samej formie i na ten sam okres. Ustęp 3 tego artykułu odnosi się do docentów i stanowi powtórzenie w przepisach wprowadzających zasady wyrażonej w art. 264 ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym (były to przepisy wprowadzające ustawę Prawo o szkolnictwie wyższym, utrzymujące wobec docentów przepisy ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym).

Przygotowując przepisy dotyczące spraw pracowniczych, zasadą było niepogarszanie sytuacji prawnej pracowników uczelni. Zatem stosunek pracy nauczycieli akademickich zatrudnionych na podstawie mianowania będzie wygasał na dotychczasowych zasadach (wynikających z ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym), w tym także w przypadku osób zatrudnionych na podstawie mianowania na stanowisku docenta.

Warto w tym miejscu zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 127 ust. 2 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym: „Stosunek pracy mianowanego nauczyciela akademickiego zatrudnionego w uczelni publicznej wygasa z końcem roku akademickiego, w którym ukończył on 67. rok życia, jeżeli nabył prawo do emerytury. Jeżeli z ukończeniem 67. roku życia osoba ta nie nabyła prawa do emerytury, wygaśnięcie stosunku pracy następuje z końcem roku akademickiego, w którym nabędzie to prawo. Stosunek pracy mianowanego nauczyciela akademickiego posiadającego tytuł naukowy profesora, zatrudnionego na stanowisku profesora nadzwyczajnego lub zwyczajnego w uczelni publicznej, wygasa z końcem roku akademickiego, w którym ukończył on 70. rok życia”.

Jednocześnie należy wyjaśnić, że powyższe nie oznacza, że osoby te nie mogą skorzystać z prawa przejścia na emeryturę na podstawie powszechnie obowiązujących przepisów, tak jak ma to miejsce w przypadku nauczycieli akademickich zatrudnionych na podstawie umowy o pracę, tj. dla kobiet 60 lat, a dla mężczyzn 65 lat, albo na podstawie przepisów szczególnych, np. określających zasady uzyskiwania uprawnień emerytalnych przez żołnierzy zawodowych czy policjantów.

Skorzystanie jednak z prawa do emerytury w wieku wskazanym w danej ustawie emerytalnej jest to indywidualna decyzja nauczyciela akademickiego.

Warto zaznaczyć, że ustawodawca posługuje się terminem „dostosowywania” warunków płacowych i innych postanowień umowy, nie określając formy. Będą tu więc używane porozumienia lub wypowiedzenia zmieniające. A jak wskazują eksperci, te drugie mogą przeciągnąć procedurę dostosowawczą na rok 2019, mimo że w sprawach płacowych powinna mieć finał do końca 2018 r. (patrz opinie).

Procedura zatrudnienia nauczyciela akademickiego niezakończona do 1 października 2018 r. będzie prowadzona na podstawie ustawy z 2005 r. Dotyczy to także przyjęcia na stanowisko profesora nadzwyczajnego osoby nieposiadającej tytułu doktora habilitowanego lub profesora (art. 251–252 ustawy wprowadzającej). Natomiast zgody rektora na zatrudnienie w dodatkowym miejscu zachowają moc przez okres, na który zostały wydane (art. 253 ustawy wprowadzającej). Nowe zgody będą zaś wydawane na nowych zasadach.

WAŻNE W treści umowy o pracę nauczyciela akademickiego ma być informacja, czy dana uczelnia jest jego podstawowym miejscem pracy.

Płace według przepisów wewnętrznych

Warunki wynagradzania za pracę i przyznawanie świadczeń z nią związanych na uczelniach publicznych są obecnie regulowane rozporządzeniem płacowym – do czasu ich ustalenia w układzie zbiorowym pracy (dalej: u.z.p.) albo regulaminie wynagradzania. Ustawa z 2005 r. ogranicza się do delegacji ustawowej dla tego rozporządzenia oraz wskazania ogólnych ram dla dodatku stażowego, nagrody jubileuszowej, nagród rektora i ministra, wynagrodzenia urlopowego i odpisów na zakładowy fundusz świadczeń socjalnych (dalej: ZFŚS). Ustawa z 2018 r. idzie dalej: łączy rozwiązania z ustawy z 2005 r. i rozporządzenia płacowego (patrz tabela 2). Nadal zachowuje jednak charakter ramowy, zakładając, że poszczególne uczelnie określą warunki wynagradzania w zakładowych u.z.p. lub regulaminach wynagradzania (art. 126 ust. 2 ustawy z 2018 r.). Mają one zrealizować ten obowiązek w ciągu sześciu miesięcy od dnia wejścia w życie uchwalonych statutów. Ponieważ nowe statuty mają zacząć obowiązywać od 1 października 2019 r., zatem wymienione akty płacowe powinny być gotowe do 1 kwietnia 2020 r. (art. 227 ust. 1 w zw. z art. 249 ust. 2 ustawy wprowadzającej).

Zmiany w wynagrodzeniach będą wdrażane etapami. W pierwszym nastąpi dostosowanie do nowej stawki minimalnego wynagrodzenia zasadniczego. Powinno to zostać sfinalizowane w ciągu trzech miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy z 2018 r., zatem do 1 stycznia 2019 r. (art. 246 ust. 4 ustawy wprowadzającej w zw. z ust. 3 tego przepisu). Zostały jednak przewidziane wyjątki. Płaca zasadnicza osoby zatrudnionej 30 września 2018 r. na stanowisku:

• docenta albo starszego wykładowcy posiadającego stopień naukowy albo stopień w zakresie sztuki – nie może być niższa niż 73 proc. wynagrodzenia zasadniczego profesora uczelni publicznej,
• starszego wykładowcy nieposiadającego stopnia naukowego albo stopnia w zakresie sztuki – ma wynosić minimum 50 proc. wynagrodzenia zasadniczego profesora uczelni publicznej.

Drugi etap to zastosowanie pozostałych nowych (zmodyfikowanych) rozwiązań płacowych. Ma się to odbyć najdalej do 30 września 2020 r. (patrz opinie).

opinie ekspertów

Dostosowywanie płacowe może się zakończyć w 2019 roku

Piotr Wojciechowski adwokat specjalizujący się w prawie pracy, prowadzący własną kancelarię

Zgodnie z art. 246 ust. 3–4 ustawy wprowadzającej wynika, że zasady wynagradzania pracowników nauki zmienić się mają i dostosować do nowych standardów ustawowych do końca 2018 r. Zmiany takie odbywać się muszą – jak wynika z przepisów przejściowych – klasycznie, czyli w ramach porozumienia zmieniającego dotychczasowe warunki wynagradzania lub, w przypadku jego nieprzyjęcia, wypowiedzenia zmieniającego. I tak jak w przypadku porozumienia nie ma przeszkód, aby pracownik związał się stosownym aneksem zmieniającym od 1 stycznia 2019 r., tak wypowiedzenie zmieniające złożone przez pracodawcę np. w październiku 2018 r. i trwające trzy miesiące spowoduje, że pensja ulegnie korekcie dopiero z końcem stycznia 2019 r. Można domniemywać, że ustawodawca chyba przewidział ten skutek, zobowiązując uczelnie do dostosowania, a nie do kategorycznego wprowadzenia nowych stawek płacowych. Przy takich bowiem zapisach ustawy wprowadzającej należy przyjąć, że efekt zmiany wysokości wynagrodzenia za pracę pracownikom nauki nie powstanie ex lege, lecz wyłączne w trybie indywidualnych decyzji stron stosunku pracy dotyczących dalszej współpracy.

Pozostałe stare postanowienia z umowy o pracę, takie jak np. dotychczasowe miejsce wykonywania pracy czy zajmowane stanowisko, obowiązują strony stosunku pracy jeszcze dłużej, bo aż do 30 września 2020 r. Jak czytamy w art. 249 ust. 3 ustawy wprowadzającej, do tego dnia do przepisów ustawy z 2018 r. oraz statutu zostaną dostosowane umowy o pracę oraz stanowiska osób zatrudnionych na podstawie mianowania, z wyłączeniem stanowiska docenta. Ten proces dostosowywania, analogicznie jak w odniesieniu do wynagrodzenia za pracę, będąc istotnym postanowieniem treści umowy o pracę, może zostać przeprowadzony wyłącznie w drodze porozumienia lub wypowiedzenia zmieniającego. Tu jednak ustawodawca dał znacznie większy margines czasowy na postępowanie adaptacyjne. Można zatem założyć, że zakończy się ono w ciągu założonych dwóch lat od wejścia w życie ustawy z 2018 r., nie wychodząc poza graniczną datę.

©℗

Pracownicy zdecydują, czy zostaną w uczelniach

Diana Siek-Smoczyńska adwokat w kancelarii Chmaj i Wspólnicy

Ustawa wprowadzająca w art. 246 ust. 3 obliguje uczelnie do zmiany stosunków pracy trwających 1 października 2018 r. Ma to następować sukcesywnie: stawki o minimalnej wysokości miesięcznego wynagrodzenia zasadniczego powinny być wprowadzone do 31 grudnia 2018 r., natomiast definitywne dostosowanie umów o pracę do nowych przepisów – do 30 września 2020 r. Ustawodawca pozostawił przy tym pracodawcom swobodę w zakresie wyboru trybu wdrożenia nowych reguł do zawartych umów o pracę.

Najprościej przeprowadzić modyfikacje za pomocą porozumienia zmieniającego. Forma ta nie wynika wprost z kodeksu pracy, lecz wywodzi się z zasady swobody umów zawartej w art. 3531 kodeksu cywilnego. Pracownik nie musi się na nią zgodzić. W takim przypadku pracodawca będzie mógł skorzystać z uprawnienia wynikającego z art. 42 k.p., tj. wręczyć wypowiedzenie zmieniające. W konsekwencji wyłącznie od pracownika uczelni będzie zależało, czy w roku akademickim 2020/2021 będzie kontynuował zatrudnienie. W razie odmowy przyjęcia przez pracownika zaproponowanych warunków pracy lub płacy umowa o pracę rozwiąże się bowiem z upływem okresu dokonanego wypowiedzenia (art. 42 par. 3 k.p.). Należy również mieć na względzie, że zmiany ustawowe dotyczące zasad wynagradzania obejmą wszystkich pracowników bez wyjątku, również tych chronionych, np. będących w wieku przedemerytalnym.

W tych samych trybach, tj. poprzez porozumienie lub wypowiedzenie zmieniające, zostaną wdrożone nowe stanowiska. Natomiast w stosunku do pracowników mianowanych, których stanowiska zostaną zlikwidowane po 30 września 2020 r., należy wydać nowe akty mianowania.

©℗

Zadaniowy czas pracy

Według art. 130 ust. 1 ustawy z 2005 r. czas pracy nauczyciela akademickiego jest określony zakresem jego obowiązków dydaktycznych, naukowych i organizacyjnych. Od 1 października br. będzie go zaś obowiązywał zadaniowy czas pracy. Zmieni się także roczny wymiar zajęć dydaktycznych, przy czym będzie on obejmował czas przeznaczony na kształcenie doktorantów, a za jedną godzinę dydaktyczną będzie się przyjmować 45 minut (art. 127 ust. 1–3 ustawy z 2018 r.). Zniknie dotychczasowy dolny pułap liczby takich godzin, a limity górne będą obowiązywać w czterech kategoriach (do tej pory w trzech):

• pracownik badawczo-dydaktyczny – maksymalnie 240 godzin,
• pracownik badawczo-dydaktyczny zatrudniony na stanowisku profesora – maksymalnie 180 godzin,
• pracownik dydaktyczny – maksymalnie 360 godzin,
• pracownik dydaktyczny zatrudniony na stanowisku lektora lub instruktora, jeżeli statut uczelni przewiduje takie stanowisko – maksymalnie 540 godzin.

Do tego mogą dojść godziny ponadwymiarowe, jeśli konieczność ich realizacji będzie wynikać z programu studiów. Ich górny poziom to: 1/4 rocznego wymiaru zajęć dydaktycznych dla pracownika badawczo-dydaktycznego i 1/2 – dla pracownika dydaktycznego, a za zgodą nauczyciela – dwukrotność rocznego wymiaru zajęć dydaktycznych. Przy czym nie mogą być one przydzielane nauczycielowi akademickiemu w ciąży lub wychowującemu dziecko do ukończenia przez nie 4. roku życia, chyba że wyrazi on zgodę.

Od 1 października 2018 r. do dnia wejścia w życie statutu uczelni wymiar czasu pracy będzie wynosił 36 godzin tygodniowo dla: starszego kustosza dyplomowanego, starszego dokumentalisty dyplomowanego, kustosza dyplomowanego, dokumentalisty dyplomowanego, adiunkta bibliotecznego, adiunkta dokumentacji i informacji naukowej, jak również asystenta bibliotecznego, asystenta dokumentacji i informacji naukowej, a także pracowników bibliotecznych oraz pracowników dokumentacji i informacji naukowej, zatrudnionych na stanowiskach kustosza bibliotecznego, starszego bibliotekarza i starszego dokumentalisty (art. 254 ustawy wprowadzającej).

WAŻNE Wynagrodzenia rektora, głównego księgowego oraz osób pełniących funkcje organów w uczelni publicznej będą jawne (art. 140 ust. 5 ustawy z 2018 r.).

Urlop zdrowotny…

Obecnie obowiązujący art. 134 ustawy z 2005 r. nie wprowadza granicy wiekowej przy prawie do urlopu dla poratowania zdrowia nauczyciela akademickiego. Warunek nieukończenia 65 lat życia przewiduje natomiast wchodzący w życie 1 października art. 131 ustawy z 2018 r. Przepis ten wymaga także, aby nauczyciel akademicki występujący o urlop zdrowotny:

• był zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy (kryterium bez zmian);
• miał za sobą co najmniej 10 lat zatrudnienia w uczelni (obecnie 15 lat);
• dysponował orzeczeniem lekarskim stwierdzającym, że jego stan zdrowia wymaga powstrzymania się od pracy i przeprowadzenia zaleconego leczenia (kryterium bez zmian);
• nie przekroczył roku na wszystkie urlopy zdrowotne łącznie w trakcie całego zatrudnienia (kryterium bez zmian);
• zachował minimum trzy lata odstępu między kolejnymi urlopami zdrowotnymi (kryterium bez zmian);
• przestrzegał zakazu wykonywania zajęcia zarobkowego podczas urlopu (nowa przesłanka).

Urlopy udzielone przed 1 października br. mają być wykorzystywane na dotychczasowych zasadach. Również wszczęte i niezakończone przed tą datą postępowania w sprawie ich udzielenia powinny być rozpatrywane według ustawy z 2005 r. (art. 256 ustawy wprowadzającej).

WAŻNE Nauczyciel akademicki zachowuje prawo do 36 dni urlopu wypoczynkowego, ale o warunkach jego wykorzystania będzie rozstrzygać regulamin pracy.

…i trzy naukowe

Obecnie nauczycielowi akademickiemu posiadającemu co najmniej stopień doktora przysługuje prawo do płatnego urlopu naukowego w celu przeprowadzenia badań poza uczelnią. Taki urlop nie może trwać dłużej niż rok ani przypadać częściej niż raz na siedem lat zatrudnienia w danej uczelni. Tak będzie również od 1 października 2018 r., z tą różnicą, że będzie go można wykorzystać w okresie siedmiu lat pracy w uczelni, a nie raz na siedem lat (art. 130 pkt 1 ustawy z 2018 r.). Bez zmian w relacji do stanu obecnego pozostanie natomiast maksymalnie trzymiesięczny płatny urlop naukowy na przygotowanie rozprawy doktorskiej (art. 130 pkt 2 ustawy z 2018 r.). Do tego dojdzie zaś trzeci rodzaj płatnego urlopu: w celu odbycia za granicą kształcenia, stażu naukowego albo dydaktycznego, uczestnictwa w konferencji albo we wspólnych badaniach naukowych prowadzonych z podmiotem zagranicznym na podstawie umowy o współpracy naukowej (art. 130 pkt 2 ustawy z 2018 r.). Nie ma jednak wskazania ustawowego co do jego granic czasowych. Nie zostało też ustawowo zapisane prawo do bezpłatnego urlopu naukowego, co powinno być umieszczone w regulaminie pracy (patrz: „Co ma być w regulaminie pracy”).

Postępowania wszczęte i niezakończone w sprawie urlopów naukowych oraz te już udzielone przed 1 października br. będą się toczyć według ustawy z 2005 r. (art. 256 ustawy wprowadzającej). Z kolei urlopy i zwolnienia od pracy udzielone na podstawie uchylanej ustawy z 14 marca 2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1789 ze zm.) będą wykorzystywane na dotychczasowych zasadach, jeśli nadanie stopnia naukowego będzie przebiegać według jej przepisów. Dotyczy to pracownika niebędącego nauczycielem akademickim lub pracownikiem naukowym, który ma prawo do:

• 28 dni urlopu na przygotowanie obrony rozprawy doktorskiej oraz zwolnienie od pracy na przeprowadzenie obrony rozprawy doktorskiej,
• zwolnienia od pracy na rozmowę z komisją habilitacyjną.

Oceny okresowe

Nauczyciele akademiccy, tak jak dotychczas, będą oceniani raz na cztery lata w zakresie wykonywania swoich obowiązków oraz przestrzegania przepisów o prawie autorskim i prawach pokrewnych, a także o własności przemysłowej. Od 1 października 2018 r. nie będzie to jednak dotyczyć rektora. Będzie on jednak wnioskował o przeprowadzenie oceny, a także ustali – po zasięgnięciu opinii senatu, związków zawodowych, samorządu studenckiego oraz samorządu doktorantów – jej kryteria dla poszczególnych grup pracowników i stanowisk oraz tryb jej przeprowadzania (obecnie określa to statut). Także rektor określi kryteria dla kolejnej nowości, tj. oceny nauczyciela akademickiego w zakresie wypełniania przez niego obowiązków związanych z kształceniem, dokonywanej przez studentów i doktorantów co najmniej raz w roku akademickim (art. 128 ust. 4 ustawy z 2018 r.). Nie było także do tej pory zapisu ustawowego, że ocena może być pozytywna albo negatywna i że w razie wystawienia tej drugiej kolejny proces oceniania będzie mógł nastąpić po co najmniej 12 miesiącach. Novum stanowi ponadto przyznanie prawa do odwołania od jej wyniku.

Natomiast wszczęte i niezakończone do 1 października br. sprawy dotyczące ocen okresowych będą prowadzone na podstawie przepisów dotychczasowych (art. 255 ust. 1 ustawy wprowadzającej). Z kolei pierwsze oceny według nowych zasad mają być dokonane do końca roku poprzedzającego rok przeprowadzenia pierwszej ewaluacji jakości działalności naukowej.

Koniec zatrudnienia

Dotychczasowe reguły rozwiązywania (za wypowiedzeniem, bez wypowiedzenia) i wygaśnięcia stosunków pracy z mianowanymi pracownikami uczelni (art. 123–127 ustawy z 2005 r.) pozostają w mocy jedynie w stosunku do tych, którzy będą mieli już akt mianowania w dniu 1 października 2018 r. (art. 248 ust. 1–2 ustawy wprowadzającej). We wszystkich pozostałych przypadkach po tej dacie trzeba stosować kodeks pracy, ale uwzględniając art. 123–124 ustawy z 2018 r. Zatem nauczyciel akademicki będzie mógł otrzymać wypowiedzenie w razie uzyskania negatywnej oceny jego pracy (dwukrotna taka ocena obliguje do wypowiedzenia) lub w razie zatrudnienia w innej uczelni publicznej bez zgody rektora. Jego stosunek pracy rozwiąże się z końcem semestru, po upływie okresu wypowiedzenia. Z kolei wygaśnięcie umowy o pracę takiego nauczyciela będzie miało miejsce w przypadku:

• zaprzestania spełniania wymagań do zajmowania stanowiska;
• stwierdzenia, że zawarcie umowy o pracę nastąpiło na podstawie fałszywych lub nieważnych dokumentów;
• orzeczenia kary dyscyplinarnej wydalenia z pracy;
• orzeczenia środka karnego w postaci zakazu zajmowania określonego stanowiska;
• orzeczenia kary pozbawienia wolności.

Nie będzie natomiast można rozwiązać umowy o pracę ani zmienić jej warunków w przypadku nauczyciela będącego jednocześnie sędzią TK, SN lub NSA. To ograniczenie przestanie jednak obowiązywać, jeśli straci on stanowisko sędziowskie albo prawo do stanu spoczynku. W takich sytuacjach umowa wygaśnie, chyba że sam się zrzeknie wymienionej funkcji lub uprawnienia (art. 121a ust. 1 i 3–4 ustawy z 2018 r.).

©℗

Tabela 1. Nauczyciele akademiccy w zmienionej strukturze ©℗

Podstawowe stanowiska*	Wymagania i kwalifikacje
Profesor – stanie się nim każdy dotychczasowy profesor zwyczajny (art. 116 ust. 1 pkt 1 ustawy z 2018 r. w zw. art. 250 ust. 1 ustawy wprowadzającej)	1) Tytuł profesora 2) Posiadanie kwalifikacji określonych w ustawie z 2018 r. i statucie uczelni 3) Brak kary dyscyplinarnej wydalenia z pracy z zakazem wykonywania zawodu lub pozbawienia prawa do wykonywania zawodu 4) Posiadanie pełnej zdolności do czynności prawnych 5) Korzystanie z pełni praw publicznych 6) Nieskazanie prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo, w tym skarbowe (art. 113 w zw. z art. 116 ust. 2 pkt 1 ustawy z 2018 r.)
Profesor uczelni – będzie nim dotychczasowy profesor nadzwyczajny i wizytujący (art. 116 ust. 1 pkt 2 ustawy z 2018 r. w zw. z art. 250 ust. 2 ustawy wprowadzającej)	1) Co najmniej stopień doktora i znaczące osiągnięcia, odpowiednio: dydaktyczne, zawodowe, naukowe lub artystyczne 2) Wymagania i kwalifikacje wskazane w pkt 2–5 w przypadku stanowiska profesora (art. 113 w zw. z art. 116 ust. 2 pkt 2 ustawy z 2018 r.)
Adiunkt (art. 116 ust. 1 pkt 3 ustawy z 2018 r., który odpowiada uchylanemu art. 110 ust. 1 pkt 4 ustawy z 2005 r.)	1) Co najmniej stopień doktora 2) Wymagania i kwalifikacje wskazane w pkt 2–5 w przypadku stanowiska profesora (art. 113 w zw. z art. 116 ust. 2 pkt 3 ustawy z 2018 r.)
Asystent (art. 116 ust. 1 pkt 4 ustawy z 2018 r., który odpowiada uchylanemu art. 110 ust. 1 pkt 5 ustawy z 2005 r.)	1) Co najmniej stopień naukowy magistra, magistra inżyniera albo równorzędny 2) Wymagania i kwalifikacje wskazane w pkt 2–5 w przypadku stanowiska profesora (art. 113 w zw. z art. 116 ust. 2 pkt 4 ustawy z 2018 r.)

* Mogą one wystąpić w trzech grupach: pracowników dydaktycznych (których podstawowym obowiązkiem jest kształcenie i wychowywanie studentów lub uczestniczenie w kształceniu doktorantów – art. 115 ust. 1 pkt 1 ustawy z 2018 r.), pracowników badawczych (których podstawowym obowiązkiem jest prowadzenie działalności naukowej lub uczestniczenie w kształceniu doktorantów – art. 115 ust. 1 pkt 2 ustawy z 2018 r.) oraz pracowników badawczo-dydaktycznych (których podstawowym obowiązkiem jest prowadzenie działalności naukowej, kształcenie i wychowywanie studentów lub uczestniczenie w kształceniu doktorantów – art. 115 ust. 1 pkt 3 ustawy z 2018 r.).

Szkolnictwo wyższe dziś i po zmianach

Tabela 2. Wynagrodzenia i świadczenia związane z pracą w uczelniach publicznych po zmianach*

Typy	Rodzaje	Nabycie, ustalenie wysokości i wypłata
Składniki obowiązkowe o charakterze stałym	Wynagrodzenie zasadnicze	Wysokość dla: 1) nauczyciela akademickiego – minimum 50 proc. wynagrodzenia profesora (określanego rozporządzeniem, które jest w fazie prac legislacyjnych); 2) profesora uczelni – minimum 83 proc. wynagrodzenia profesora; 3) adiunkta – minimum 73 proc. wynagrodzenia profesora; 4) rektora uczelni – ustali minister na wniosek rady uczelni w wysokości maksymalnie 300 proc. średniej płacy zasadniczej w uczelni dla osób zatrudnionych na stanowisku rektora, obliczanej na podstawie średniego wynagrodzenia za rok kalendarzowy poprzedzający rok wyboru rektora. Wypłata: co miesiąc z góry.
Dodatek za staż pracy	Wysokość: 1 proc. wynagrodzenia zasadniczego za każdy rok pracy – maksymalny poziom to 20 proc. Wypłata: od czwartego roku zatrudnienia, co miesiąc z góry.
Składniki fakultatywne o charakterze zmiennym	Dodatek funkcyjny	Nabycie: za kierowanie minimum 5-osobowym zespołem. Maksymalna wysokość: 67 proc. wynagrodzenia profesora; wartość jest uzależniona od liczby członków zespołu i stopnia złożoności zadań; w przypadku rektora uczelni – 100 proc. wynagrodzenia profesora. Wypłata: co miesiąc; również przez 3 miesiące usprawiedliwionej nieobecności.
Dodatek zadaniowy	Nabycie: z tytułu czasowego zwiększenia obowiązków służbowych lub czasowego powierzenia dodatkowych zadań albo ze względu na charakter pracy lub warunki jej wykonywania. Maksymalna wysokość: 80 proc. sumy wynagrodzenia zasadniczego i dodatku funkcyjnego pracownika. Wypłata: co miesiąc, również przez 3 miesiące usprawiedliwionej nieobecności.
Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe albo nadliczbowe	Brak przepisów ustawowych – do ustalenia w u.z.p. lub regulaminie wynagradzania.
Dodatek za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia lub uciążliwych	Brak przepisów ustawowych – do ustalenia w u.z.p. lub regulaminie wynagradzania.
Premia dla pracownika niebędącego nauczycielem akademickim	Brak przepisów ustawowych – do ustalenia w u.z.p. lub regulaminie wynagradzania.
Inne dodatki	Brak przepisów ustawowych – do ustalenia w u.z.p. lub regulaminie wynagradzania.
Nagrody uznaniowe	Nagroda rektora	Nabycie: za osiągnięcia w pracy zawodowej. Wysokość: według u.z.p. lub regulaminu wynagradzania.
Nagroda ministra	Nabycie: za znaczące osiągnięcia w zakresie działalności naukowej, dydaktycznej, wdrożeniowej lub organizacyjnej albo za całokształt dorobku. Wypłata i przyznawanie: według kodeksu postępowania administracyjnego oraz rozporządzenia wykonawczego.
Nagroda premiera, w tym specjalna	Nabycie: za wyróżniające się rozprawy doktorskie, wysoko ocenione osiągnięcia będące podstawą do nadania stopnia dr hab. oraz za osiągnięcia w działalności naukowej lub wdrożeniowej. Wypłata i przyznawanie: po zasięgnięciu opinii zespołu powołanego przez prezesa Rady Ministrów, według rozporządzenia wykonawczego. Nagroda specjalna: za ważne osiągnięcia naukowe dla kraju – z pominięciem powyższego trybu.
Wynagrodzenie za komercjalizację działalności naukowej i know-how	Wynagrodzenie w razie komercjalizacji bezpośredniej lub pośredniej	Wysokość: 50 proc. wartości środków uzyskanych przez uczelnię z komercjalizacji bezpośredniej (pośredniej), obniżonych o nie więcej niż 25 proc. kosztów bezpośrednio związanych z tą komercjalizacją, które zostały poniesione przez uczelnię lub spółkę celową.
Wynagrodzenie za udział w procesie nadania stopnia naukowego	Wynagrodzenie promotora	Wysokość: 83 proc., a dla promotora pomocniczego – 50 proc. wynagrodzenia profesora. Wypłata: jednorazowo, po zakończeniu postępowania o nadanie stopnia.
Wynagrodzenie recenzenta	Wysokość: przy nadaniu stopnia doktora – 27 proc. wynagrodzenia profesora, doktora habilitowanego – 33 proc., profesora – 40 proc. Wypłata: jednorazowo.
Wynagrodzenie członka komisji habilitacyjnej	Wysokość: 17 proc. wynagrodzenia profesora, a dla przewodniczącego lub sekretarza – 33 proc. Wypłata: jednorazowo, po zakończeniu postępowania o nadanie stopnia.
Świadczenia związane z pracą	Nagroda jubileuszowa	Nabycie: dzień upływu okresu uprawniającego do nagrody, do którego wlicza się wszystkie zakończone okresy zatrudnienia i inne okresy na podstawie odrębnych przepisów; nagroda przysługuje odrębnie z każdego stosunku pracy; w razie przejścia na emeryturę będzie wypłacana, jeśli do nabycia uprawnienia brakuje mniej niż 12 miesięcy. Wysokość: 75 proc. wynagrodzenia miesięcznego za 20 lat pracy, 100 proc. za 25 lat, 150 proc. za 30 lat, 200 proc. za 35 lat, 300 proc. za 40 lat, 400 proc. za 45 lat. Podstawa naliczania: wynagrodzenie przysługujące pracownikowi w dniu wypłaty nagrody lub w dniu nabycia do niej prawa – jeśli to korzystniejsze; z dnia nabycia prawa do nagrody – gdy pracownik będzie zatrudniony w innym wymiarze czasu pracy na dzień wypłaty nagrody.
Dodatkowe wynagrodzenie roczne (tzw. trzynastka)	Na zasadach określonych w przepisach o dodatkowym wynagrodzeniu rocznym pracowników jednostek sfery budżetowej.
Odprawa rentowa/emerytalna w uczelni będącej podstawowym miejscem pracy	Nabycie: przejście na emeryturę lub rentę; wyłącznie raz można uzyskać prawo do odprawy. Wysokość: jednorazowo 300 proc. wynagrodzenia zasadniczego otrzymanego za ostatni pełny miesiąc zatrudnienia.
Świadczenia z ZFŚS	1) Ustalane i wypłacane zgodnie z regulacjami o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, z tym że na wartość ZFŚS składają się: odpis na aktualnych pracowników uczelni – 6,5 proc. planowanych przez uczelnię w roku poprzednim rocznych wynagrodzeń osobowych, a na byłych pracowników będących emerytami lub rencistami – 10 proc. rocznej sumy najniższej emerytury lub renty z roku poprzedniego (w latach 2020–2016 odpis ma mieć wysokość odpisu dokonanego w 2018 r. – art. 262 zd. 1 ustawy wprowadzającej). 2) Aż 30 proc. środków ZFŚS może zostać przeznaczonych na pracownicze programy emerytalne.

*Na podstawie art. 136–146, art. 155 ust. 1, art. 184 i art. 362–364 ustawy z 2018 r.