Zleceniobiorcy zyskali prawo nie tylko do członkostwa w związku zawodowym

Dziś kolejny artykuł w ramach cyklu przygotowywanego we współpracy z kancelarią Raczkowski Paruch. Przedstawimy nie tylko ostatnie zmiany w przepisach dotyczących związków zawodowych, ale też najciekawsze problemy na gruncie zbiorowego prawa pracy.

• Pierwszy materiał ”Do związku zawodowego przystąpią także zleceniodawcy„ – ukazał się 7 marca 2019 r. (DGP nr 47)

Jedną z najistotniejszych i zarazem najszerzej omawianych zmian, które od 1 stycznia 2019 r. zaczęły obowiązywać w ustawie z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. z 2019 r. poz. 263), jest przyznanie, obok pracowników, uprawnienia do zrzeszania się w związkach zawodowych osobom świadczącym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy. W efekcie prawo członkostwa w związku przysługuje teraz tym osobom niezależnie od podstawy zatrudnienia, o ile:

• nie zatrudniają do wykonywanego przez nich rodzaju pracy innych osób, oraz
• mają takie prawa i interesy związane z wykonywaniem pracy, które mogą być reprezentowane i bronione przez związek zawodowy.

Powyższa zmiana pociągnęła za sobą wprowadzenie do ustawy o związkach zawodowych pojęcia ”osoby wykonującej pracę zarobkową„, które obejmuje zarówno pracowników, jak i osoby niebędące pracownikami. W praktyce oznacza to, że obie kategorie osób (mimo odmiennego tytułu do wykonywania pracy) na gruncie definicji zostały zrównane. Tym samym za każdym razem, gdy ustawa o związkach zawodowych posługuje się pojęciem osoby wykonującej pracę zarobkową, należy przyjąć założenie o istnieniu tożsamych uprawnień członków związków zawodowych będących pracownikami oraz członków związków zawodowych niebędących pracownikami.

Objęcie definicją osoby wykonującej pracę zarobkową zarówno pracowników, jak i osób niebędących pracownikami oraz związane z tym zrównanie uprawnień tych dwóch grup powoduje skutki prawne wyłącznie w relacjach związkowych. Nie ma więc podstaw, aby zrównanie ich statusu przenosić na inne obszary relacji z pracodawcą, chyba że ustawa o związkach zawodowych wyraźnie rozszerza określone uprawnienia na osoby niebędące pracownikami.

Zakaz nierównego traktowania

Do 1 stycznia 2019 r. zakaz nierównego traktowania związany z przynależnością związkową był uregulowany wyłącznie w kodeksie pracy. Przynależność związkowa została wskazana jako jedno z tzw. kryteriów dyskryminacyjnych. Określony został również katalog naruszeń zasady równego traktowania. Przynależność związkowa – jako niedopuszczalne kryterium nierównego traktowania – odnosiła się wówczas wyłącznie do pracowników. Po nowelizacji ustawy zakaz nierównego traktowania z tytułu przynależności związkowej został rozciągnięty także na członków związków zawodowych niepracujących na etacie.

Podstawą prawną tej ochrony jest art. 3 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych. W przepisie tym wskazuje się, że niedopuszczalne jest nierówne traktowanie członków związku zawodowego niebędących pracownikami z powodu przynależności do związku zawodowego lub pozostawania poza nim albo z tytułu wykonywania funkcji związkowej, którego skutkiem jest w szczególności:

• odmowa nawiązania lub rozwiązanie stosunku prawnego;
• niekorzystne ukształtowanie wynagrodzenia za pracę zarobkową lub innych warunków zatrudnienia albo pominięcie przy awansowaniu lub przyznawaniu innych świadczeń związanych z pracą zarobkową;
• pominięcie przy typowaniu do udziału w szkoleniach podnoszących kwalifikacje zawodowe.

Zwolnienie się przez pracodawcę z odpowiedzialności za naruszenie tego zakazu będzie możliwe wyłącznie wtedy, gdy wykaże on obiektywne przyczyny zróżnicowania sytuacji poszczególnych osób.

To jednak nie etat

Wydawać by się mogło, że skoro ustawodawca zdecydował się na przyznanie członkom związku niebędącym pracownikami ochrony przed nierównym traktowaniem analogicznie do pracowników, to naturalną konsekwencją jest określenie w tożsamy sposób katalogu naruszeń zakazu nierównego traktowania. Istotą omawianej regulacji nie jest jednak zrównanie wszystkich uprawnień pracowników z osobami świadczącymi pracę na podstawie umowy cywilnoprawnej. W kodeksie pracy katalog naruszeń zasady równego traktowania określony w art. 183b par. 1 ma ścisły związek z innymi obowiązkami pracodawcy wobec pracowników, np. obowiązkiem przestrzegania zasady jednakowego wynagrodzenia za pracę (art. 183c par. 1 k.p.) lub obowiązkiem ułatwiania pracownikom podnoszenia kwalifikacji zawodowych (art. 94 pkt 6 k.p.). Te obowiązki nie ciążą na zleceniodawcach. Stosunki cywilnoprawne są bowiem kształtowane przede wszystkim na zasadzie swobody umów. Tak więc art. 3 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych nie należy traktować jako podstawy do przyznania członkom związków zawodowych niebędących pracownikami jakichkolwiek dodatkowych uprawnień poza ochroną przed nierównym traktowaniem w związku z przynależnością związkową.

Co istotne, zakaz nierównego traktowania członków związku zawodowego obejmuje pozostałe osoby uprawnione do zrzeszania się w związku zawodowym z tytułu innego aniżeli pracowniczy. Dotyczy to także emerytów i rencistów, bezrobotnych, wolontariuszy, stażystów oraz inne osoby, które świadczą pracę bez wynagrodzenia, a statut związku zawodowego przyznaje im prawo do zrzeszania się.

W przypadku naruszenia przez pracodawcę zakazu nierównego traktowania z tytułu przynależności związkowej członkom związku niebędącym pracownikami przysługują takie same roszczenia jak pracownikom. Ustawa o związkach zawodowych odsyła bowiem w tym zakresie do odpowiednich przepisów kodeksu pracy. W praktyce oznacza to, że ta grupa związkowców może dochodzić od pracodawcy odszkodowania w wysokości nie niższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę. Przy czym w przypadku zgłoszenia takiego roszczenia pracodawca nie może stosować wobec członków związku zawodowego niebędących pracownikami żadnych działań odwetowych.

Znowelizowana ustawa o związkach zawodowych przyznaje członkom związków zawodowych niebędących pracownikami również inne uprawnienia – tj. prawo uczestnictwa w sporze zbiorowym, zwolnienie od pracy dla działacza związkowego i ochronę przed rozwiązaniem stosunku prawnego łączącego ich ze zleceniodawcą. Każde z nich ma istotne znaczenie dla praktyki kształtowania relacji ze związkami zawodowymi, dlatego każdemu z nich zostanie poświęcony odrębny artykuł w ramach niniejszego cyklu.

Czas wykonywania czynności

Kolejnym uprawnieniem związkowców niebędących pracownikami jest zwolnienie od pracy na czas wykonywania czynności związkowych. Takim osobom mogą przysługiwać zarówno tzw. godziny związkowe, jak i zwolnienia na dokonanie czynności doraźnej. Sama konstrukcja tych ostatnich nie uległa zmianie na mocy nowelizacji ustawy o związkach zawodowych i wciąż obejmuje trzy elementy:

• doraźny charakter czynności,
• czynność jest związana z funkcją związkową,
• czynność nie może zostać wykonana poza godzinami pracy.

W przypadku łącznego spełnienia się tych trzech przesłanek członek związku zawodowego niebędący pracownikiem ma prawo uzyskania takiego zwolnienia z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Wynagrodzenie to ustala się na zasadach wynikających z rozporządzenia Rady Ministrów z 27 listopada 2018 r. w sprawie trybu udzielenia i korzystania ze zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej przysługującego osobie wykonującej pracę zarobkową, sposobu ustalenia wysokości wynagrodzenia albo świadczenia pieniężnego przysługującego osobie w okresie zwolnienia od pracy oraz wynikających z tego tytułu uprawnień i świadczeń. Zgodnie z zasadami przewidzianymi dla członków związku zawodowego niebędącymi pracownikami wynagrodzenie to ustala się jako miesięczne świadczenie pieniężne w wysokości przeciętnego wynagrodzenia przysługującego tej osobie z okresu sześciu miesięcy poprzedzających okres zwolnienia od pracy, a jeżeli osoba ta świadczy pracę przez okres krótszy niż sześć miesięcy – w wysokości przeciętnego wynagrodzenia przysługującego tej osobie z całego tego okresu.

Ochrona przed zwolnieniem

Od 1 stycznia 2019 r. ochrona przed rozwiązaniem stosunku prawnego łączącego podmiot zatrudniający ze związkowcem podlegającym szczególnej ochronie na mocy art. 32 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych została rozciągnięta także na osoby niebędące pracownikami. Rozwiązanie stosunku prawnego łączącego ich z podmiotem zatrudniającym lub jednostronna zmiana warunków pracy i płacy wymaga uzyskania zgody zakładowej organizacji związkowej. Ustawodawca zdecydował się jednak na zróżnicowanie roszczeń osób chronionych na mocy omawianego przepisu. W przypadku członków związku zawodowego niebędących pracownikami ich roszczenia są ograniczone wyłącznie do żądania rekompensaty w wysokości równej sześciomiesięcznemu wynagrodzeniu przysługującemu takiej osobie w ostatnim okresie zatrudnienia.