Jaki jest rynek pracy w Polsce

Polski rynek pracy charakteryzuje się niską stopą zatrudnienia i aktywności zawodowej. Pomimo zmian prawa pracy uelastyczniających jego funkcjonowanie brak jest wyraźnych reakcji popytu i podaży. Głównym problemem nasilającym się w okresie kryzysu gospodarczego jest wysoka stopa bezrobocia.

Coraz większe bezrobocie

Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej - powołując się na wyniki Badania Aktywności Ekonomicznej Ludności (BAEL) z IV kwartału 2011 r. - podało, że liczba ludności aktywnej zawodowo (tj. pracujących oraz bezrobotnych, w wieku 15 lat i więcej) ukształtowała się na poziomie 17 951 tys. osób. W porównaniu z IV kwartałem 2010 r. odnotowano wzrost o 227 tys. osób. W tym samym okresie liczba pracujących (16 201 tys. osób) wzrosła o 126 tys. Natomiast liczba bezrobotnych zwiększyła się o 101 tys. do 1750 tys. osób.

Liczba bezrobotnych w końcu marca 2012 roku wynosiła natomiast 2 143 200 osób. Stopa bezrobocia rejestrowanego wynosiła w marcu 2012 r. 13,3 proc. (dane MPiPS z 5 kwietnia 2012 r.,www.mpips.gov.pl). Jest to jeden z największych wskaźników w UE. Średnia unijna wynosi 10 proc. W opracowaniu przygotowanym przez GUS w grudniu 2012 roku Polska miała wskaźnik stopy bezrobocia na poziomie 10,1 proc. Dla porównania najniższy był w Austrii i wynosił 4,2 proc., a najwyższy w Hiszpanii - 23,1 proc.

Stałą tendencją jest fakt, że większą część populacji bezrobotnych stanowią kobiety. W końcu IV kwartału 2011 r. udział kobiet w ogólnej liczbie bezrobotnych wyniósł 53,5 proc. i był o 1,6 pkt proc. wyższy w porównaniu z analogicznym kwartałem 2010 r. Chociaż są lepiej wykształcone od mężczyzn, często, ze względu na obowiązki związane z macierzyństwem, spotykają się z dyskryminacją na rynku pracy. Pracodawcy niechętnie zatrudniają młode kobiety, obawiając się kosztów i utrudnień związanych z ochroną pracy młodych matek oraz urlopami macierzyńskimi i wychowawczymi. Trudniej jest też kobietom powrócić na rynek pracy po przerwie związanej z urodzeniem i wychowaniem dzieci.

Lekarstwem jest elastyczne zatrudnienie

Poprawa elastyczności zatrudnienia i organizacji pracy mogłaby w znaczny sposób zwiększyć możliwości zatrudniania kobiet. Dlatego najlepszą szansę na pogodzenie macierzyństwa z pracą zawodową daje kobiecie telepraca czy wykonywanie obowiązków pracowniczych w niepełnym wymiarze czasu pracy. Również praca tymczasowa mogłaby być dla wielu kobiet szansą na powrót na rynek pracy po okresie macierzyństwa, umożliwiającą stopniowe zdobywanie nowych doświadczeń zawodowych.

Sposobem na zmniejszenie bezrobocia wśród kobiet jest też samozatrudnienie. Zakładając swoją firmę, kobiety tworzą własne miejsce zatrudnienia, które pozwala także na dostosowanie trybu pracy do ich możliwości w danym okresie czasu.

Bezrobocie nadal dotyka przede wszystkim ludzi młodych. W końcu omawianego kwartału najliczniejszą grupę wśród bezrobotnych stanowiły osoby w wieku 25 - 34 lata, było ich 581,9 tys., a ich odsetek w ogólnej liczbie bezrobotnych wyniósł 29,4 proc. Osoby w wieku do 24 lat w ogólnej liczbie bezrobotnych stanowiły 21,0 proc. Bardzo często wyuczony zawód i wyższe wykształcenie nie są gwarancją znalezienia pracy. Jednym ze sposobów walki z brakiem pracy wśród osób młodych bez doświadczenia zawodowego są staże absolwenckie lub zatrudnienie tymczasowe. W sytuacji gdy przedsiębiorstwa obawiają się zatrudniać na osoby bez doświadczenia zawodowego, praca czasowa może stanowić dla nich realną możliwość znalezienia stałego zarobku. To samo dotyczy bezrobotnych, a w szczególności osób długotrwale bezrobotnych, dla których szansa na znalezienie zatrudnienia maleje wraz z upływem czasu.

Jakie perspektywy na 2012 rok

W opinii dla Dziennika Gazety Prawnej prezes GUS stwierdził, że w 2012 roku nie nastąpi znaczący spadek stopy bezrobocia rejestrowanego. W budżecie na bieżący rok przyjęto, że stopa bezrobocia na koniec 2012 roku spadnie do 12,3 proc. Zdaniem prezesa GUS to pokazuje, że rząd nie spodziewa się znacznego poprawienia sytuacji na rynku pracy. W jego ocenie taki pogląd jest racjonalny. Istotne, że nie będzie jednak pogorszenia.

W ocenie prezesa GUS w 2012 roku nie nastąpi odczuwalna poprawa na rynku pracy, a raczej stabilizacja. Podkreślił, że wzrost gospodarczy oddziałuje na rynek pracy z pewnym opóźnieniem, oraz że aby powstawały nowe miejsca pracy, gospodarka musi rozwijać się szybciej niż o 2,5 proc. Istotne jest również, w których segmentach gospodarka będzie rosnąć, czy rozwój będzie miał charakter prozatrudnieniowy.

Skorzysta też pracownik

Walka z bezrobociem wymaga tworzenia i wspierania rozwoju nietypowych form zatrudnienia, zwłaszcza w okresie dekoniunktury, gdy stopa bezrobocia wzrasta. Obecnie coraz częściej w praktyce związanej z nawiązywaniem stosunku pracy można zauważyć tendencje do odchodzenia od tradycyjnej umowy o pracę zawieranej na czas nieokreślony w kierunku bardziej elastycznych form odbiegających od klasycznego modelu zatrudnienia. Model ten (oparty na bezterminowej umowie) cechują wysokie koszty: rekrutacji, szkoleń, wynagrodzeń i świadczeń socjalnych, urlopów oraz ewentualnych odpraw i odszkodowań po ustaniu stosunku pracy. Dlatego też pracodawcy odchodzą od sposobów zatrudnienia opartych na tradycyjnych, pracowniczych stosunkach pracy w kierunku modeli tańszych i bardziej elastycznych.

Nietypowe formy zatrudnienia są, z punktu widzenia pracodawcy, zdecydowanie mniej kosztotwórcze i czasem dające pracownikowi wyższe dochody. Przyczyną tego paradoksalnego zjawiska jest fakt, że tradycyjna bezterminowa umowa jest, zarówno ze względu na unormowania kodeksowe, jak i fiskalne, najbardziej kosztowna dla pracodawcy i nie zachęca do tworzenia nowych miejsc pracy, a jednocześnie najbardziej obciąża (podatkami i składkami na ubezpieczenia społeczne) pensje otrzymywane przez pracowników.

Na elastycznych formach zatrudnienia korzystają także pracownicy. Do nich należy zaliczyć możliwość dowolnego kształtowania czasu pracy, zgodnego z osobistymi preferencjami (np. nauka, rodzina), w przypadku pracy w niepełnym wymiarze godzin, czy też telepracy. Poprzez pracę tymczasową można natomiast zdobyć doświadczenia w różnych branżach i sektorach gospodarki.

Leszek Jaworski