Neoliberalne zagłodzenie bestii

Elżbietą Mączyńską

Czy przeraziło panią, gdy Leszek Balcerowicz ogłosił, że Polska ma 193 proc. ukrytego długu publicznego.

To próba sprowokowania dyskusji o rzekomo zbyt wysokim poziomie zadłużenia. Nie chcę się wdawać w techniczne roztrząsanie tego, jak prof. Balcerowicz ten ukryty dług wyliczył, rozczarowuje mnie dogmatyczne podejście do problemu. Zadłużanie się nie jest złem samym w sobie. Jeśli państwo zaciąga pożyczki na rozwój, przeważnie zwracają się one z nawiązką. Dlatego ważniejsza w debatach nad zadłużaniem się państwa jest kwestia celów, które realizuje za kredyty. Ta kwestia rzeczywiście wymaga szczegółowych analiz i debat. Niezbędne jest klarowne określenie roli państwa, funkcji, jakie ma pełnić, czego od niego oczekujemy, co ma finansować. Właśnie wyszła na ten temat w Niemczech ważna książka "Kupiony czas. O przełożonym kryzysie demokratycznego kapitalizmu". Jej autor, znany socjolog (ale prowadzący badania z zakresu ekonomii) Wolfgang Streeck, pokazuje, jak w ostatnich dekadach niemal wszystkie zachodnie gospodarki przekształcały się z państw podatków w państwa długów. I ta przemiana zaszła przede wszystkim za sprawą doktryny neoliberalnej, która przez kilka minionych dekad dominowała.

Co to znaczy, że państwo podatków zmieniło się w państwo długów?

Zachodnie państwa okresu powojennego były oparte na wysokich obciążeniach fiskalnych. Zabierały obywatelom dużo, ale zachowywały niezależność i mogły się koncentrować na rozwiązywaniu takich problemów społecznych, jak choćby bezrobocie. A politycy spierali się o to, co jest dobre dla ich wyborców. Tak jak to powinno działać w zdrowej demokracji.

A co się stało potem?

Do gry weszli neoliberałowie, którzy wypowiedzieli państwu wojnę. Traktowali je jak bestię, którą trzeba zagłodzić. A zagłodzenie miało nastąpić poprzez radykalne obniżenie podatków. I tak się stało.

I wszystko się posypało?

Tak, bo nie zmniejszono zadań państwa - każde społeczeństwo potrzebuje bezpieczeństwa, prawa, stabilności ekonomicznej. Zagłodzono więc bestię, ale nie wyrzeczono się oczekiwań wobec niej, co nieuchronnie prowadziło do wzrostu zadłużenia państw. A im bardziej państwa są zadłużone, tym bardziej politycy liczą się z interesami wierzycieli. Stąd też, jak pisze Streeck, dziś prawie nie można odróżnić, co jest państwem, a co rynkiem i czy państwa upaństwowiły banki czy też banki sprywatyzowały państwo. Przejście od modelu państwa podatków do modelu państwa długów sprawia, że w wielu krajach przy podejmowaniu decyzji najważniejszym pytaniem jest: "Jak na to zareagują rynki finansowe?". A przecież w demokratycznym państwie podstawowym pytaniem winno być: "Co powiedzą wyborcy?".

Dlaczego nie ograniczono wydatków państwa?

Bo to niczego nie rozwiązuje. Jeśli państwo w ramach terapii odchudzającej wyjdzie z niektórych sektorów, np. ze służby zdrowia lub edukacji, i zostawi te dziedziny wolnemu rynkowi, jego wydatki spadną, ale wzrośnie zadłużenie gospodarstw domowych. Bo ludzie z własnej kieszeni musieliby wyłożyć pieniądze na szkołę dla dzieci czy na lekarza. I tak się właśnie w wielu krajach dzieje. W takich warunkach gospodarka w coraz większym stopniu napędzana jest kredytami, co określane jest - i o tym m.in. pisze Streeck - jako prywatny keynesizm. I ten prywatny keynesizm tworzy dodatkowe pole działania dla rynków finansowych, bo zadłużamy się właśnie u nich. Ale czy to jest dobre dla całego społeczeństwo? Można w to wątpić.

To lepsze zadłużone państwo czy zadłużeni obywatele?

Ani jedno, ani drugie. Dlatego trzeba znaleźć model państwa optymalnego. Nie za dużego i nie za małego. Dopasowanego do warunków gospodarczych.

To znaczy jakiego?

Sędziwy polski ekonomista od lat mieszkający we Francji Ignacy Sachs dał kiedyś na to odpowiedź, cytując "Alicję w Krainie Czarów". "Czy ktoś mógłby mi powiedzieć, w którą stronę mam pójść? - pytała tytułowa bohaterka. A w odpowiedzi usłyszała: "Bardzo dużo zależy od tego, dokąd chcesz dojść". Podobnie jest w gospodarce. Jeśli chcemy żyć w państwie, które stara się równoważyć różne interesy, musimy zawrócić ze ścieżki neoliberalnej. To jednak nie oznacza rezygnacji z liberalizmu, który jest piękną i atrakcyjną dla każdego człowieka ideą wolnościową. Jednak liberalizm niejedno ma imię. Jego podstawowe odmiany to liberalizm klasyczny, ordoliberalizm i neoliberalizm. I wrzucanie ich do jednego worka rodzi ryzyko nieprawidłowości w ocenach przyczyn nieprawidłowości w systemie społeczno-gospodarczym i błędnego ich przypisywania liberalizmowi w ogóle, zamiast jego określonej kategorii.

@RY1@i02/2013/193/i02.2013.193.00000280a.802.jpg@RY2@

materiały prasowe

Elżbieta Mączyńska, profesor ekonomii i prezes Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego, wykłada w Szkole Głównej Handlowej