Andrzej Szahaj

Pojęcie ideologii nie jest jasne. Nie chcę tu wchodzić w subtelne rozważania dotyczące różnych sposobów jej rozumienia, dlatego na potrzeby tego tekstu przywołam fakt, który nie budzi raczej kontrowersji – jej cechą definicyjną jest odporność na stan rzeczywistości.

 Sprawa zakazu handlu w niedzielę ma ciekawe tło socjologiczne i filozoficzne. Skupia się w niej jak w soczewce wiele ważnych cech naszej sytuacji społecznej.

Pewne idee i metafory niepostrzeżenie obejmują we władanie nasze umysły i zaczynają kierować naszym działaniem. Z czasem stają się dla nas tak oczywiste, że przestajemy zauważać ich sztuczność. Naturalizują się, tzn. zaczynają być postrzegane jako oczywistość i przybierają postać niewidocznego tła naszego myślenia. Dzieje się tak szczególnie wtedy, gdy jakaś ideologia – pojmowana jako całościowy system postrzegania świata, oceniania i wyznaczania celów godnych realizacji – uzyskuje pozycję dominującą w obszarze przekonań danej wspólnoty.

Czytelnik może być nieco zaskoczony tytułem, wszak to oczywiste, że lokatorzy są ludźmi. Oczywistość ta blednie jednak w obliczu praktyki.

W mediach pojawiło się sporo głosów wyrażających zaniepokojenie narastającą falą nacjonalizmu w Europie (i w innych rejonach świata). Są one z pewnością uzasadnione, bo jak mówi historia, od nacjonalizmu do kłopotów (m.in. wojen) droga niedaleka. Dobrze byłoby jednak, abyśmy od tej dosyć banalnej konstatacji przechodzili szybko do prób wyjaśnienia przyczyn wzrastającej popularności narracji nacjonalistycznej. Z tym są już jednak wyraźne kłopoty. Spróbujmy zatem te lukę trochę zapełnić, pamiętając, że przyczyny popularności nacjonalizmu są wielorakie i te wskazane poniżej z pewnością nie wyczerpują ich rejestru.

Po opublikowaniu krytycznych książek o współczesnym kapitalizmie („Kapitalizm drobnego druku”, „Inny kapitalizm jest możliwy”) spotykam się z czytelnikami, głównie z kręgów akademickich. Na ogół akceptują oni moje stanowisko. Ale nie wszyscy.