Czym są i jak działają retorsje dyplomatyczne?

Noty, konsultacje, zawieszenie stosunków, a nawet ekspulsja. Gdy dyplomata jednego kraju chce koledze po fachu z innego państwa dać do zrozumienia, że nie podoba mu się to, co zrobił, nie mówi tego wprost. Używa za to jednego z szerokiej gamy dyplomatycznych środków o momentami dziwnie brzmiących nazwach.

Retorsje to inaczej mówiąc dyplomatyczny odwet. W praktyce prawie zawsze jeden kraj odpowiada drugiemu pięknym za nadobne. Na wydalenie kilku swoich dyplomatów reaguje wyrzuceniem takiej samej liczby reprezentantów drugiej strony, po wezwaniu przez inne państwo ambasadora na konsultacje ściąga do ojczyzny własnego przedstawiciela itd. Rzadko się zdarza, by w odpowiedzi na nieprzyjazne działanie innego państwa nie następowała podobna reakcja. A zawieszenie czy zerwanie stosunków automatycznie skutkuje wzajemnym zamknięciem misji dyplomatycznych.

W jaki sposób państwa wyrażają niezadowolenie z polityki innego kraju?

Arsenał środków dyplomatycznych jest bardzo szeroki. Najłagodniejsze formy to noty wyrażające zaniepokojenie, głębokie zaniepokojenie, oburzenie, głębokie oburzenie, potępienie i stanowcze potępienie jakiegoś faktu. Następne kroki to wezwanie ambasadora na konsultację, odwołanie własnego ambasadora, wezwanie do MSZ ambasadora drugiej strony, zawieszenie stosunków dyplomatycznych, zerwanie stosunków dyplomatycznych, a ostatecznym środkiem jest agresja.

Po co się wzywa własnego ambasadora na konsultacje do kraju?

Wbrew nazwie, nie chodzi o konsultacje szefa dyplomacji z podwładnym, bo i tak są w stałym kontakcie. Celem ściągnięcia ambasadora do ojczyzny jest pokazanie rządowi kraju, w którym przebywał na placówce, swojego niezadowolenia z jakichś działań i wywarcie nacisku. Krok ten nie rodzi żadnych skutków prawnych. Nie powoduje też zawieszenia czy zerwania stosunków dyplomatycznych. W okresie nieobecności ambasadora placówką kieruje charge d’affaires (z fr. dyplomata odpowiedzialny za sprawy).

Czym się różni zawieszenie od zerwania stosunków dyplomatycznych?

Oba środki stosowane są w przypadku poważnego pogorszenia się atmosfery między dwoma państwami. Zawieszenie stosunków pozwala jednak na uniknięcie skutków prawnych, które są następstwem formalnego ich zerwania. Poza tym zawieszone stosunki można wznowić za obopólną zgodą bez konieczności stosowania procedur wymaganych przy ponownym nawiązaniu współpracy. Zerwanie stosunków dyplomatycznych bywa często zapowiedzią konfliktu zbrojnego. Jego pierwszym efektem jest natychmiastowa likwidacja misji dyplomatycznych w obu krajach. Opiekę nad budynkami placówek zwykle przejmuje państwo trzecie. Zerwanych stosunków dyplomatycznych nie można ponownie aktywować, lecz muszą być od nowa nawiązane.

Kim jest persona non grata i czym się różni od osoby niepożądanej?

Państwo przyjmujące u siebie misję dyplomatyczną z innego kraju może w każdej chwili zażądać odwołania zarówno ambasadora, jak i każdego członka jego personelu. Zwykle podaje ono uzasadnienie, choć nie jest to warunek konieczny. Najczęstsze powody takiego żądania to naruszenie przepisów lub obyczajów w państwie przyjmującym oraz prowadzenie działalności niezgodnej ze statusem członka misji dyplomatycznej - w praktyce zazwyczaj chodzi o szpiegostwo. Jedyną różnicą pomiędzy uznaniem za persona non grata a osobą niepożądaną jest to, że tego pierwszego terminu używa się do członków personelu dyplomatycznego, a drugiego - do pozostałych pracowników misji. W skrajnym przypadku, gdy dyplomata uznany za persona non grata odmawia wyjazdu, może zostać zastosowana ekspulsja, czyli wywiezienie go poza granice państwa pod przymusem.

Bartłomiej Niedziński