Mieszkańcy mogą się bronić przed zmianą granic gminy

Ustalenie i zmiana granic gmin dokonywane są w sposób zapewniający gminie możliwie jednorodne terytorium. Rada Ministrów, wydając rozporządzenie o zmianie granic gmin, musi uwzględniać więzi społeczne, gospodarcze i kulturowe.

Wydanie rozporządzenia wymaga zasięgnięcia przez ministra właściwego do spraw administracji publicznej opinii zainteresowanych rad gmin, poprzedzonych przeprowadzeniem przez te rady konsultacji z mieszkańcami, a w przypadku zmian granic gmin naruszających granice powiatów lub województw - dodatkowo opinii odpowiednich rad powiatów lub sejmików województw.[przykład 1]

Konsultacje z mieszkańcami w sprawach zmiany granic gmin lub granic miasta polegającej na wyłączeniu obszaru lub części obszaru jednostki pomocniczej gminy i jego włączeniu do sąsiedniej jednostki pomocniczej tej gminy lub do sąsiedniej gminy mogą zostać ograniczone do mieszkańców gmin objętych zmianą. W przypadku niewyrażenia opinii przez rady gmin w terminie 3 miesięcy od dnia otrzymania wystąpienia o opinię wymóg zasięgnięcia opinii uznaje się za spełniony.

Konsultacji z mieszkańcami nie przeprowadza się, jeśli w danej sprawie odbyło się referendum lokalne. W sprawie utworzenia, połączenia, podziału i zniesienia gminy oraz ustalenia granic gminy takie referendum może się odbyć z inicjatywy mieszkańców. Z inicjatywą referendum w tego rodzaju sprawach wystąpić może grupa co najmniej 15 obywateli, którym przysługuje prawo wybierania do rady gminy.

Rozporządzenie o zmianie granic gminy może również wydać na wniosek zainteresowanej rady gminy Rada Ministrów.

Najczęściej pozytywnie przyjmowane są korekty polegające na nadawaniu statusu miast, zmiany nazw miejscowości lub powiększania granic miast będących siedzibą gminy wiejsko-miejskiej. Największe emocje budzą zmiany polegające na włączeniu do miasta otaczającej je gminy wiejskiej. [przykład 2]

Niektóre gminy decydują się na przeprowadzenie ankiety w celu zbadania opinii publicznej na temat zmiany granic. Prawo do wypełnienia ankiety mają osoby posiadające czynne prawo wyborcze, zamieszkałe na terenie gminy mającej ulec przyłączeniu do miasta i wpisane do jej rejestru wyborców. Mieszkańcy odpowiadają na pytanie: Czy jesteś za zmianą granic miasta polegającą na włączeniu do granic miasta części obszaru gmin?

Ankiety konsultacyjne są udostępnione zazwyczaj w siedzibie urzędu gminy oraz w jednostkach organizacyjnych gminy, rad sołeckich i świetlic wiejskich.

Mieszkańcy gmin, w których rady gmin chcą złożyć wniosek do Rady Ministrów o zmianę ich granic, mogą tworzyć grupy działające na rzecz przeciwstawienia się takiej zmianie. Przykładowo mogą powołać komitet społeczny, który może zająć się informowaniem mieszkańców, o negatywnych konsekwencjach przyłączenia gminy do miasta. Mieszkańcy nie godzący się na zmianę granic terytorialnych mogą wystąpić też o przeprowadzenie debaty z władzami miasta lub zorganizować manifestację sprzeciwiającą się proponowanym rozwiązaniom.

Wraz ze zmianą granic następuje przekazanie mienia, a zatem również nieruchomości. Własność gminy jest elementem mienia komunalnego. Ustawa o samorządzie gminnym w art. 43 stanowi, że mieniem komunalnym jest własność i inne prawa majątkowe należące do poszczególnych gmin i ich związków oraz mienie innych komunalnych osób prawnych, w tym przedsiębiorstw. Nabycie mienia komunalnego następuje m.in. przez przekazanie gminie mienia w związku z utworzeniem lub zmianą granic gminy w trybie, o którym mowa w art. 4 ustawy.

Przekazanie mienia następuje w drodze porozumienia zainteresowanych gmin, a w razie braku porozumienia - decyzją prezesa Rady Ministrów. Przykładowo gmina Buguchwała została zmuszona do przekazania miastu Rzeszów mienia, które znalazło się na terenie miasta po przesunięciu granic. O poszerzeniu granic zdecydował prezes Rady Ministrów. Gmina Boguchwała nie zgadzała się jednak z tą decyzją, na mocy której wraz z terenem powinna oddać również mienie, czyli nieruchomości. Dlatego złożyła skargę do WSA. Chodziło o szkołę, na której remont gmina zaciągnęła kredyt. Po zmianie granic szkoła została włączona do miasta, a gmina musi spłacać dług.

Od wielu lat pojawiają się głosy o konieczności zmiany przepisów dotyczących rewizji granic gmin. Jednym z pomysłów na stabilizację granic jest przyjęcie, że zmiany mogą być przeprowadzane nie każdego roku, lecz np. co 5 lub 10 lat. Wyjątkiem powinny być zmiany przeprowadzane za obopólną zgodą zainteresowanych jednostek, które byłyby możliwe w każdym czasie. Ustawodawca, tworząc przepisy dotyczące możliwości zmiany granic jednostek samorządu terytorialnego, przewidział, że zmiany granic będą stosunkowo rzadkie i będą dotyczyć tylko sytuacji, w których dojdzie do radykalnego rozluźnienia więzi terytorialnych, co pojawia się zazwyczaj w przypadku istotnych przekształceń struktury przestrzennej i społecznej. Tymczasem w ciągu niemal 20 lat doszło do prawie tysiąca zmian granic.

Trybunał Konstytucyjny dostrzegł konieczność zmian przepisów ustaw o samorządach terytorialnych dotyczących możliwości zmian ich granic. W orzeczeniu z 8 kwietnia 2009 r. (K 37/06, Dz.U. z 2009 r. nr 63, poz. 532) uznał, że zasady zmiany granic jednostek samorządu terytorialnego są zgodne z ustawą zasadniczą, jednak zasygnalizował Sejmowi potrzebę poszukania rozwiązań prawnych zabezpieczających jednostki samorządu terytorialnego przed pochopnymi zmianami ich granic.

● wniosku rady gminy poprzedzonego przeprowadzeniem przez tę radę konsultacji z mieszkańcami, wraz z uzasadnieniem oraz niezbędnymi dokumentami, mapami i informacjami potwierdzającymi zasadność wniosku;

● opinii rad gmin objętych wnioskiem, poprzedzonych przeprowadzeniem przez te rady konsultacji z mieszkańcami, a w przypadku zmiany granic gminy naruszającej granice powiatów lub województw - opinii odpowiednich rad powiatów lub sejmików województw;

● opinii wojewody właściwego dla gminy lub gmin objętych wnioskiem.

W lipcu rząd przyjął przedłożone przez MSWiA rozporządzenie w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast oraz zmiany siedzib władz niektórych gmin. Wśród pozytywnie zaopiniowanych wniosków o ustalenie granic znalazł się również wniosek Rady Miejskiej w Jedwabnem. Zmiana polega na wyłączeniu z terenu miasta Jedwabne obszaru o powierzchni 692,85 ha i włączeniu go do nowo projektowanych osad Biczki i Kajetanowo oraz wsi Kosaki-Turki. Obszar Jedwabnego zmniejszy się na wniosek rady miejskiej, pozytywnie zaopiniowany przez wojewodę podlaskiego. Jest to realizacja postulatów mieszkańców miejscowości, którzy już od wielu lat domagali się odzyskania swojej "wiejskości".

Wojewoda pomorski negatywnie zaopiniował wniosek Słupska o zmianę granic administracyjnych miasta przez włączenie do niego trzech sołectw - Bierkowa, Strzelina i Włynkówka - leżących na terenie gminy wiejskiej Słupsk. Projekt słupskiej rady miasta dotyczący zmiany granic miejskich spotkał się ze zdecydowanym sprzeciwem mieszkańców i władz gminy wiejskiej Słupsk. Spowodowało to negatywną opinię wojewody pomorskiego. W przeprowadzonych konsultacjach społecznych udział wzięło ponad 6 tys. uprawnionych do głosowania mieszkańców gminy wiejskiej Słupsk (59,32 proc.). Aż 97,5 proc. z nich było przeciwnych zmianie granic miasta.

Mariusz Mosiołek

mariusz.mosiolek@infor.pl

Art.4 - 5b ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 z późn. zm.), Art. 11 ust. 1a ustawy z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. nr 88, poz. 985 z późn. zm.).