W jaki sposób jednostki samorządu terytorialnego mogą zadbać o dziedzictwo narodowe

prezes Towarzystwa Opieki nad Zabytkami

@RY1@i02/2010/053/i02.2010.053.092.003b.001.jpg@RY2@

Wiesław Karczmarek, prezes Towarzystwa Opieki nad Zabytkami

Przyjęta ostatnio przez Sejm nowelizacja ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami dotyczy dwóch aspektów. Pierwszy to uproszczenie procedur związanych z wywozem zabytków z terytorium Polski. Drugi - rozszerzenie katalogu form ochrony zabytków. W zakresie wywozu zmiany ustawowe idą w kierunku skupienia się na zabytkach najbardziej cennych, upraszczając jednocześnie procedury uzyskania zezwoleń. Jak zawsze dyskusyjne są przyjęte wartości kwotowe, powyżej których wymagane jest pozwolenie na wywóz. Występują też inne problemy w określeniu proponowanych procedur - np. dyskusyjne interpretacje, jakie towarzyszą określaniu konieczności uzyskiwania zezwoleń dla zabytków archeologicznych. Zmiana ustawy nie zapewni szczelności granic. Oczywiście może się zdarzyć, że zabytek będzie wywieziony bez wymaganego zezwolenia, co jest przy obecnym otwarciu granic o wiele łatwiejsze, ale są służby, które śledzą aukcje oraz obrót antykwaryczny i czasem interwencyjnie aukcje są przerywane, a przedmioty wracają do kraju.

Drugi zakres proponowanych zmian zaledwie dotyka znacznie szerszego problemu. Wobec fali dewastacji i wyburzeń zabytków cennych dla lokalnych społeczności, a niewpisanych skutecznie do Rejestru Zabytków, zaproponowano rozszerzenie katalogu form ochrony zabytków przez wprowadzenie ustaleń ochrony m.in. w decyzjach o warunkach zabudowy. Dotyczy to obiektów znajdujących się w gminnej ewidencji zabytków. Jest to niezwykle cenne działanie wychodzące naprzeciw oczekiwaniom społeczników interesujących się ochroną zabytków, ale również pracowników wojewódzkich urzędów ochrony zabytków, a także części pracowników samorządów, którzy nie mieli narzędzi do skutecznej ochrony zabytków wobec presji inwestorskich. Presji wywieranych również przez własne służby samorządowe, którym zależało na osiąganiu szybkich efektów z lokalnych inwestycji.

Dla zabytków niewpisanych do rejestru zabytków, głównym narzędziem ochrony miały być plany zagospodarowania przestrzennego i parki kulturowe. Niestety, samorządy w niewielkim zakresie takie plany sporządziły, a parki kulturowe są najczęściej w sposób niezrozumiały traktowane jako utrudnienie dla inwestycji. Wobec braku planów zagospodarowania przestrzennego, niejednokrotnie wojewódzcy konserwatorzy zabytków dokonują interwencyjnych wpisów do rejestru, aby uchronić obiekt z ewidencji gminnej. Dzieje się tak, bo od wielu lat ministerstwa nie widzą możliwości zmuszenia samorządów do sporządzania dokumentów planistycznych. W obecnych propozycjach zmian ustawy o planowaniu przestrzennym w wielu sytuacjach współpracę z wojewódzkim konserwatorem zabytków przenosi się z poziomu uzgodnień decyzji jedynie do wydawania przez niego opinii. To zdecydowanie zmienia możliwość oddziaływania służb ochrony zabytków na plany zagospodarowania w gminach posiadających zabytki czy historyczne układy urbanistyczne, które należałoby chronić dla lokalnej społeczności. Chronić przed kadencyjną zachłannością wielu polityków samorządowych na uruchamianie za wszelką cenę nowych inwestycji. Aby nie blokować rozwoju miejscowości, prawidłowo wykorzystywane mechanizmy partycypacji społecznej - jakże często zaniedbywane - pozwalałyby na wypracowywanie kompromisów, gdzie te nowe inwestycje powinny powstawać z poszanowaniem cennych wartości historycznych.

Propozycje nowelizacji pozwolą wojewódzkim urzędom ochrony zabytków, jak i samorządom lepiej chronić obiekty i obszary zabytkowe, które nie wpisują się w wymogi rejestru zabytków, ale mogą współtworzyć tożsamość regionalną.

AJ