Komunikacja miejska w gminie

Gmina jako podstawowa jednostka samorządu terytorialnego jest właściwa m.in. w sprawie lokalnego transportu zbiorowego. Wykonywanie zadań publicznych może być realizowane również w drodze współdziałania między jednostkami samorządu terytorialnego. Gminy, związki międzygminne oraz stowarzyszenia jednostek samorządu terytorialnego mogą udzielać sobie pomocy, w tym finansowej. Powiat wykonuje określone zadania publiczne o charakterze ponadgminnym w zakresie transportu i dróg publicznych. Podobnie jak gmina, powiat może zawierać porozumienia w sprawie powierzenia zadań publicznych z jednostkami lokalnego samorządu terytorialnego, a także z województwem, na którego obszarze znajduje się terytorium powiatu.

W aglomeracjach czy też duży miastach gminy, organizując publiczny transport lokalny, często obsługują potrzeby ponadgminne. Samorząd województwa ma jedynie podstawy prawne do organizowania i finansowania pasażerskich kolejowych przewozów regionalnych. W pasażerskim transporcie drogowym samorząd województwa wydaje tylko zezwolenia na regularne i regularne specjalne przewozy osób. W praktyce ten segment przewozów pasażerskich kształtowany jest przez rynek, w tym prywatnych przewoźników, a samorządy szczebla powiatowego i wojewódzkiego realizują wyłącznie rolę koordynatora rozkładów jazdy.

W Polsce 259 miast posiada komunikację miejską. Należy podkreślić, że komunikacja miejska realizowana przez tramwaje, trolejbusy i metro funkcjonuje poza uregulowaniami prawnymi. W zdecydowanej większości przypadków lokalne przedsiębiorstwa przewozowe zorganizowane są jako spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a udziały w niej należą w 100 proc. do gmin. W praktyce można spotkać również spółki, w których gminy nie są jedynymi właścicielami. W takich przypadkach udziałowcami mogą być również inwestorzy prywatni, np. producenci taboru. Z kolei w Krakowie komunikacja miejska zorganizowana jest w ramach spółki akcyjnej. W niektórych gminach komunikacja miejska działa w formie zakładów budżetowych. Tak jest np. w Toruniu i Zielonej Górze. Generalnie jednak w gminach ukształtowały się dwa modele organizacji komunikacji miejskiej. Pierwszy charakteryzuje się rozdzieleniem funkcji organizatora przejazdu od jego wykonawcy. Innymi słowy gmina lub jej jednostka organizacyjna jest organizatorem przejazdu, a wybrany w drodze przetargu wykonawca – firma autobusowa świadczy usługi przewozu. W tym modelu organizatorem mogą być związki między- gminne, np. Śląsk, Zarządy Komunikacji Miejskiej (Warszawa, Kielce), Zarządy Dróg i Komunikacji (np. Bydgoszcz, Wrocław). W modelu tym funkcję wykonawcy świadczącego usługi realizują podmioty zewnętrzne, również prywatne. Drugi model łączy wymienione funkcje organizacyjne i wykonawcze. Model ten polega na samodzielnym świadczeniu usług przewozowych mieszkańcom przez należące do miasta zakłady komunikacyjne. Funkcjonuje m.in. w Poznaniu, Częstochowie, Lublinie.

Przewoźnicy wykonujący regularne przewozy osób są zobowiązani podać do publicznej wiadomości rozkład jazdy środków transportowych przez zamieszczenie informacji na wszystkich dworcach i przystankach wymienionych w rozkładzie jazdy. Muszą również okresowo aktualizować i publikować informacje o wykonywanej komunikacji. Przewoźnik jest zobowiązany również podać do publicznej wiadomości, w sposób zwyczajowo przyjęty, ustalone lub stosowane przez niego taryfy lub cenniki. W rozkładzie jazdy przewoźnika wykonującego przewozy w komunikacji miejskiej określa się w szczególności: informacje dotyczące nazwy linii komunikacyjnej, przystanek początkowy i końcowy oraz co najmniej jeden przystanek pośredni, dzień wejścia w życie rozkładu jazdy, termin ważności rozkładu jazdy oraz dni, godziny, minuty odjazdu i przyjazdu środków transportowych albo częstotliwość ich kursowania oraz dokładnie wskazane miejsca odjazdu i przyjazdu. Termin ważności rozkładu jazdy w transporcie drogowym powinien być zgodny z terminem ważności zezwolenia na wykonywanie przewozów regularnych lub przewozów regularnych specjalnych w krajowym transporcie drogowym. Przewoźnik podaje rozkład jazdy do publicznej wiadomości w formie ogłoszeń wywieszonych na dworcach i przystankach wymienionych w rozkładzie jazdy oraz w punktach sprzedaży biletów, co najmniej na siedem dni przed terminem jego obowiązywania. Rozkład jazdy może być ponadto podany do publicznej wiadomości w inny sposób zwyczajowo przyjęty, w szczególności w formie książek, broszur, ulotek, na nośnikach elektronicznych lub w formie informacji telefonicznej. Przewoźnik wykonujący regularny przewóz osób na liniach komunikacyjnych wykraczających poza granice gminy lub miasta (z wyłączeniem komunikacji miejskiej) corocznie aktualizuje informacje o treści rozkładu jazdy. Aktualizacja rozkładu jazdy powinna obowiązywać od czwartej niedzieli czerwca. Przewoźnik może również wydawać regulaminy określające warunki obsługi podróżnych, odprawy oraz przewozu osób i rzeczy. Natomiast rada gminy określa przepisy porządkowe obowiązujące w gminnym transporcie zbiorowym. Przepisy porządkowe są uchwałą – aktem prawa miejscowego. Przepisy te najczęściej obowiązują na liniach komunikacyjnych gminnego transportu zbiorowego zarządzanych przez gminę, w tym na liniach funkcjonujących na podstawie zawartych porozumień międzygminnych.

Przewóz w gminnym transporcie zbiorowym odbywa się według rozkładów jazdy zatwierdzonych przez gminę i podawanych do publicznej wiadomości w sposób zwyczajowo przyjęty.

Na podstawie przepisów ustawy z 5 lipca 2001 r. o cenach, rada gminy może ustalać ceny urzędowe za usługi przewozowe transportu zbiorowego oraz za przewozy taksówkami na terenie gminy. Rada powiatu może natomiast ustalać ceny urzędowe za usługi przewozowe transportu zbiorowego na terenie powiatu. Do kompetencji rady gminy należy również określenie strefy cen (stawki taryfowe) obowiązujących przy przewozie osób i ładunków taksówkami.

Opłaty za przejazd środkami publicznego transportu oraz zasady odpłatności za przejazdy środkami komunikacji zbiorowej rada gminy określa w drodze uchwały. Na podstawie takiej uchwały usługi przewozowe są wykonywane przez przewoźników, którzy zawarli umowy z gminą lub zarządcą komunikacji zbiorowej na terenie gminy.

Samorządy stosują również różne rodzaje biletów. Najczęściej są to:

● jednorazowe – uprawniające do jednego przejazdu,

● okresowe – uprawniające do wielokrotnych przejazdów w oznaczonym czasie.

Uprawnienia do ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego w regularnych przewozach osób reguluje ustawa z 20 czerwca 1992 r. o uprawnieniach do ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego, lecz jej przepisów, na podstawie art. 1 ust. 2, nie stosuje się do komunikacji miejskiej. W komunikacji miejskiej zastosowanie mają przepisy wielu innych ustaw, które uprawniają do bezpłatnych lub ulgowych przejazdów środkami komunikacji miejskiej różne grupy pasażerów. Podstawą będzie również uchwała rady gminy. Te najczęściej z opłat za komunikację zwalniają bądź też przyznają ulgi: parlamentarzystom, inwalidom wojennym i wojskowym, uczniom szkół, dzieciom, które nie ukończyły czterech lat, osobom, które ukończyły 70 lat, oraz pracownikom komunikacji.

Podróżny ma obowiązek stosowania się do opracowanych i ogłoszonych przez przewoźnika regulaminów określających warunki obsługi podróżnych, odprawy oraz przewozu osób i rzeczy. Przewoźnik natomiast na podstawie przepisów porządkowych najczęściej zobowiązany jest m.in. do:

● punktualnych przyjazdów i odjazdów z przystanków zgodnie z rozkładem jazdy,

● umieszczania w widocznych miejscach tablic informacyjnych o trasie linii lub wyświetlania, w postaci elektronicznej, numeru linii oraz nazwy przystanku końcowego,

● udzielania podróżnym wyczerpujących informacji dotyczących usług przewozowych.

Przepisy miejscowe zezwalają również przewoźnikowi na umieszczanie reklam na szybach pojazdu w sposób nieograniczający podróżnemu orientacji w trasie przejazdu.

Podróżny zobowiązany jest do wsiadania i wysiadania z pojazdu wyłącznie na odpowiednio oznakowanych przystankach, po zatrzymaniu pojazdu i przy zachowaniu maksymalnej ostrożności. Podróżny musi posiadać i okazywać na wezwanie osób upoważnionych przez przewoźnika ważne dokumenty poświadczające uprawnienia do korzystania z bezpłatnych lub ulgowych przejazdów.

Przepisy porządkowe wydane przez radę gminy zawierają również postanowienia zabraniające podróżnym pewnych zachowań. Do najczęściej spotykanych można zaliczyć takie zakazy, jak np.: zachowywania się w sposób ograniczający kierowcy widoczność lub w inny sposób utrudniający prowadzenie pojazdu, dawania nieuzasadnionego sygnału odjazdu lub zatrzymania się, picia alkoholu, palenia tytoniu lub zażywania substancji odurzających, spożywania artykułów spożywczych mogących spowodować zanieczyszczenie odzieży innych podróżnych, czy też zanieczyszczania lub zaśmiecania pojazdu oraz niszczenia znajdujących się w nim urządzeń, m.in. malowania i rysowania pojazdu i jego wyposażenia.

Przepisy porządkowe zawierają również zasady dotyczące przewozu zwierząt i rzeczy. To na ich podstawie zabronione jest przewożenie m.in. przedmiotów o wymiarach przekraczających wielkości ustalone przez przewoźnika, zwierząt niebezpiecznych, przedmiotów łatwo palnych, żrących, wybuchowych oraz innych materiałów niebezpiecznych, broni palnej lub gazowej.

Przewoźnik lub osoba przez niego uprawniona, legitymując się identyfikatorem umieszczonym w widocznym miejscu, może kontrolować dokumenty przewozu osób lub bagażu i w razie stwierdzenia braku odpowiedniego dokumentu powinni pobrać właściwą należność za przejazd i opłatę dodatkową.

Podjęcie i wykonywanie transportu drogowego wymaga uzyskania licencji, której udziela się na czas oznaczony, nie krótszy niż dwa lata i nie dłuższy niż 50 lat. Licencja udzielana jest w drodze decyzji administracyjnej przez starostę właściwego dla siedziby przedsiębiorcy. Wykonywanie przewozów regularnych na liniach komunikacji miejskiej wymaga ponadto posiadania zezwolenia wydanego przez burmistrza albo prezydenta miasta.

Zgodnie z ustawą o transporcie drogowym na przewozy regularne i przewozy regularne specjalne wymagane jest zezwolenie. Przewóz regularny jest to publiczny przewóz osób i ich bagażu wykonywany według rozkładu jazdy podanego przez przewoźnika do publicznej wiadomości co najmniej poprzez ogłoszenia wywieszone na przystankach i dworcach autobusowych, w którym należność za przejazd pobierana jest zgodnie z taryfą opłat podaną do publicznej wiadomości oraz z warunkami przewozu określonymi w zezwoleniu. Szczególnym rodzajem przewozu regularnego jest komunikacja miejska. Komunikacja miejska jest to przewóz regularny wykonywany w ramach lokalnego transportu zbiorowego w granicach administracyjnych miasta albo miasta i gminy lub też miast albo miast i gmin sąsiadujących, jeżeli zawarły one porozumienie lub utworzyły związek międzygminny w sprawie wspólnej realizacji komunikacji na swoim obszarze.

Natomiast przewóz regularny specjalny jest to niepubliczny przewóz regularny określonej grupy osób, z wyłączeniem innych osób, np. przewozy szkolne i pracownicze. Wykonywanie przewozów regularnych i przewozów regularnych specjalnych wymaga zezwolenia w krajowym transporcie drogowym – wydanego, w zależności od zasięgu tych przewozów, odpowiednio przez:

● wójta – na wykonywanie przewozów na liniach komunikacyjnych na obszarze gminy,

● burmistrza albo prezydenta miasta – na wykonywanie przewozów na liniach komunikacyjnych w komunikacji miejskiej,

● burmistrza albo prezydenta miasta, któremu powierzono to zadanie na mocy porozumienia – na wykonywanie przewozów na liniach komunikacyjnych w komunikacji miejskiej,

● burmistrza albo prezydenta miasta, będącego siedzibą związku międzygminnego – na wykonywanie przewozów na liniach komunikacyjnych na obszarze gmin, które utworzyły związek międzygminny,

● starostę, w uzgodnieniu z wójtami, burmistrzami lub prezydentami miast właściwymi ze względu na planowany przebieg linii komunikacyjnej – na wykonywanie przewozów na liniach komunikacyjnych na obszarze powiatu,

● marszałka województwa, w uzgodnieniu ze starostami właściwymi ze względu na planowany przebieg linii komunikacyjnej – na wykonywanie przewozów na liniach komunikacyjnych wykraczających poza obszar co najmniej jednego powiatu, jednak niewykraczających poza obszar województwa,

● marszałka województwa właściwego dla siedziby albo miejsca zamieszkania przedsiębiorcy, w uzgodnieniu z marszałkami województw właściwymi ze względu na planowany przebieg linii komunikacyjnej – na wykonywanie przewozów na liniach komunikacyjnych wykraczających poza obszar co najmniej jednego województwa.

Zezwolenie na wykonywanie przewozów regularnych i specjalnych wydaje się na wniosek przedsiębiorcy, po przedłożeniu odpowiednich dokumentów, a wśród nich m.in.:

kopii licencji na transport drogowy osób (krajowy lub międzynarodowy), proponowanego rozkładu jazdy uwzględniającego przystanki, schematu połączeń komunikacyjnych z zaznaczoną linią komunikacyjną i przystankami, potwierdzenia uzgodnienia zasad korzystania z obiektów dworcowych i przystanków, dokonanego z ich właścicielami i zarządzającymi.

Zezwolenia, o którym mowa, wydaje się na czas nie dłuższy niż pięć lat. W decyzji właściwy organ określa w szczególności warunki wykonywania przewozów; przebieg trasy przewozów, w tym miejscowości, w których znajdują się miejsca początkowe i docelowe przewozów, oraz miejscowości, w których znajdują się przystanki – przy przewozach regularnych osób. Załącznikiem do zezwolenia jest obowiązujący rozkład jazdy.