Mieszkańcy nie muszą płacić za montaż kanalizacji

Gdy gmina miejska w Oświęcimiu ogłosiła, że zbuduje kanalizację na osiedlu Monowice, większość mieszkańców osiedla zadeklarowała chęć przyłączenia się do sieci kanalizacyjnej. Potem, gdy doszło do konkretnych decyzji i ujawniono, jakie indywidualnie koszty będzie musiał ponieść każdy z mieszkańców w związku z wykonaniem przyłącza, znaczna część zainteresowanych podpięciem się do sieci wycofała swoje deklaracje. W gminach budujących sieci wodociągowo-kanalizacyjne taki scenariusz często się powtarza. Największe trudności interpretacyjne budzi definicja przyłącza kanalizacyjnego. Obowiązujące przepisy mówią, że mieszkańcy mają obowiązek budowy na własny koszt tylko przyłącza oraz pomieszczeń na wodomierz główny i urządzenie pomiarowe. Gminy żądają natomiast od nich, by przedłużali na własny koszt instalację poza granicę posesji aż do sieci.

Ustawowa definicja

Zgodnie z art. 3 ustawy z 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (dalej: ustawa) zbiorowe zaopatrzenie w wodę i zbiorowe odprowadzanie ścieków jest zadaniem własnym gminy. To gmina ustala kierunki rozwoju sieci w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego oraz w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Rada gminy uchwala wieloletnie plany rozwoju i modernizacji urządzeń wodociągowych i urządzeń kanalizacyjnych, które w większości gmin są zarządzane przez zakład komunalny. Plany te określają m.in. sposoby finansowania przewidywanych inwestycji, wielkość nakładów oraz pożądany, docelowy zakres usług wodociągowo-kanalizacyjnych. Zgodnie z art. 15 ustawy osoba ubiegająca się o podpięcie swojej nieruchomości do sieci powinna zapłacić jedynie za budowę przyłączy. Przedsiębiorstwo wodno-kanalizacyjne jest natomiast zobowiązane zapewnić budowę magistrali zgodnie ze studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania.

Zgodnie definicją zawartą w ustawie przyłącze to odcinek przewodu łączący wewnętrzną instalację kanalizacyjną w budynku odbiorcy usług z siecią kanalizacyjną, za pierwszą studzienką, licząc od strony budynku, a w przypadku braku studzienki - do granicy nieruchomości gruntowej. Ustawa przewiduje więc wystąpienie dwóch różnych sytuacji:

1) gdy w granicach nieruchomości mieszkańca istnieje studzienka kanalizacyjna,

2) gdy w granicach jego nieruchomości brak jest takiej studzienki.

W pierwszym przypadku przyłączem kanalizacyjnym jest odcinek przewodu od zakończenia wewnętrznej instalacji kanalizacyjnej (pierwszej studzienki od strony budynku) do sieci. Natomiast w drugim - odcinek przewodu od wewnętrznej instalacji kanalizacyjnej do granicy nieruchomości gruntowej odbiorcy usług.

Lokalizacja studzienki

Konsekwencją powyższej definicji jest funkcjonowanie w praktyce dwóch definicji przyłącza kanalizacyjnego. Każda z nich obejmuje różne fragmenty infrastruktury kanalizacyjnej, w zależności od istnienia studzienki kanalizacyjnej bądź jej braku. Stosowanie obowiązującej definicji przyłącza kanalizacyjnego prowadzi często do sytuacji, w której właściciele sąsiadujących ze sobą nieruchomości ponoszą nieproporcjonalnie różne koszty przyłączenia do sieci kanalizacyjnej. Wydatki na podpięcie się do magistrali zależą od tego, gdzie zlokalizowana jest studzienka kanalizacyjna. Innym skutkiem stosowania ustawowej definicji przyłącza kanalizacyjnego jest brak zgody mieszkańców na lokowanie studzienek kanalizacyjnych na ich gruncie. Opór pojawia się nawet wtedy, gdy montaż studzienki jest koniecznością uzasadnioną względami technicznymi.

Dla sprecyzowania zakresu obowiązków odbiorcy usług wodociągowo-kanalizacyjnych w zakresie budowy przyłączy istotna jest uchwała Sądu Najwyższego z 13 września 2007 r. (III CZP 79/07). Sąd wskazał w niej, że odcinek przewodu kanalizacyjnego łączący wewnętrzną instalację kanalizacyjną w nieruchomości danego odbiorcy usług z istniejącą siecią kanalizacyjną jest "przyłączem", jeżeli znajduje się w granicach prywatnej nieruchomości, ale jest "urządzeniem kanalizacyjnym" i "przewodem", jeżeli znajduje się w części leżącej poza granicą nieruchomości gruntowej. W orzeczeniu tym SN wyznaczył wyraźną granicę dla przyłączy. Wskazał, że jest nią granica nieruchomości gruntowej, poza którą odbiorca usług nie jest już podmiotem zobowiązanym do ponoszenia kosztów budowy przewodu. Tym samym ten odcinek przewodu, który podpina daną nieruchomość do magistrali, nie jest przyłączem w rozumieniu ustawy.

Wątpliwości i ustępstwa

Stanowisko SN jest zgodne z dotychczasowymi interpretacjami ministerstwa infrastruktury w tym zakresie. Resort stoi bowiem konsekwentnie na stanowisku, że przyszły odbiorca powinien finansować budowę przyłączy w granicach nieruchomości stanowiącej jego własność, co wynika z art. 47 - 48 oraz art. 191 kodeksu cywilnego (k.c.). Zasada ta jest jednak ograniczona przez art. 49 k.c., zgodnie z którym urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania wody, pary, gazu, prądu elektrycznego oraz inne urządzenia do nich podobne (w tym kanalizacyjne) nie należą do części składowych gruntu lub budynku, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa lub zakładu. Jeśli natomiast urządzenia wskazane w art. 49 k.c. nie wchodzą w skład przedsiębiorstwa lub zakładu, to należą do części składowych gruntu lub budynku. Ponieważ wejście w skład przedsiębiorstwa lub zakładu może nastąpić wyłącznie na podstawie zastosowania umowy przenoszącej własność, to do czasu podpisania takiej umowy właścicielem tych urządzeń pozostaje właściciel nieruchomości.

W związku z wątpliwościami, jakie budzi wciąż niejednoznaczna definicja przyłącza kanalizacyjnego, potrzebne są wzajemne ustępstwa. Komunalne zakłady wodno-kanalizacyjne nie powinny pobierać od mieszkańców zainteresowanych przyłączeniem do sieci opłat za odcinki kanalizacji zlokalizowane poza obrębem ich nieruchomości. Jednocześnie ustawa i ww. orzeczenie SN nie dają podstaw do roszczeń mieszkańców pod adresem zakładów komunalnych o zwrot należności za wybudowane przez nich sporne odcinki przewodów. Niemożliwe jest też skorzystanie przez odbiorców usług z przepisów przejściowych art. 31 ustawy. Dają one osobie, która przed wejściem w życie ustawy wybudowała z własnych środków urządzenia wodociągowe lub kanalizacyjne, możliwość przekazania odpłatnie tych urządzeń gminie na warunkach uzgodnionych w umowie. Przepis ten wprowadzono, by zrekompensować dotychczasowym inwestorom infrastruktury wodociągowo-kanalizacyjnej nakłady poniesione na budowę instalacji, których montaż - w myśl postanowień ustawy - stał się obowiązkiem zakładu komunalnego.

Kara za monopol

800 tys. zł kary nałożyła prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów na gminę miejską Kraków za ograniczanie konkurencji na lokalnym rynku wodociągowo-kanalizacyjnym. Postępowanie rozpoczęło się w sierpniu 2011 r. Wyrok UOKiK zapadł w styczniu br. Ustalono, że gmina bezprawnie zobowiązywała mieszkańców do współfinansowania budowy sieci wodociągowej i kanalizacyjnej, zmuszała ich do stworzenia projektu całej inwestycji. UOKiK zakwestionował też praktykę pozbawienia ich możliwości wyboru wykonawcy przyłącza. Mieszkańcy musieli korzystać z przedsiębiorcy narzuconego im przez gminę. W ten sposób stracili możliwość zawarcia korzystniejszych dla siebie umów na wykonanie instalacji. Gmina Kraków odwołała się do sądu.

Alternatywa dla szamba

Budowa przyłączy kanalizacyjnych w gminie może być dotowana przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Na dofinansowanie mogą liczyć przedsięwzięcia związane z likwidacją szamb ściekowych, budową przyłączy kanalizacyjnych służących do odprowadzania ścieków do kanałów sanitarnych oraz instalacje przydomowych oczyszczalni ścieków. NFOŚiGW przewiduje dofinansowanie w formie dotacji w wysokości do 45 proc. kosztów kwalifikowanych budowy, a także w formie pożyczki również do 45 proc. wartości inwestycji i budów.

Krzysztof Polak

krzysztof.polak@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 7 czerwca 2001 r. o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (t.j. Dz.U. z 2006 r. nr 123, poz. 858 z późn. zm.).