Jak przeprowadzić referendum lokalne

Członkowie wspólnoty samorządowej mogą decydować, w drodze referendum, o sprawach dotyczących tej wspólnoty, w tym o odwołaniu pochodzącego z wyborów organu samorządu terytorialnego. Jest to przejaw demokracji bezpośredniej. Referenda lokalne polegają najczęściej na podaniu na karcie do głosowania odpowiedzi tak lub nie na postawione pytania lub na zdecydowaniu się co do jednego z przedstawionych tam wariantów.

W referendum lokalnym mieszkańcy jednostki samorządu terytorialnego jako członkowie wspólnoty samorządowej wyrażają w drodze głosowania swoją wolę co do sposobu rozstrzygania sprawy dotyczącej tej wspólnoty. Może to być sprawa mieszcząca się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki i zgodna z obowiązującym prawem (mieszkańcy pojedynczej gminy nie mogą np. zdecydować o wystąpieniu Polski z Unii Europejskiej) lub w sprawie odwołania organu stanowiącego tej jednostki, a w przypadku gminy także wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

Referendum jest, odpowiednio do wspólnoty samorządowej, której spraw dotyczy: referendum gminnym, referendum powiatowym lub referendum wojewódzkim. Jego przedmiotem mogą być tylko sprawy publiczne mające znaczenie lokalne i co do których kompetencje nie zostały zastrzeżone innym organom państwowym. Przykładowo nie można zdecydować w nim o powszechnym uwłaszczeniu mieszkańców gminy mieniem komunalnym przez emisję bonów prywatyzacyjnych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 marca 1998 r., II SA/Wr 288/98). Nie można także przeprowadzać referendum gminnego w sprawie podziału gminy na dwie mniejsze jednostki, ale pod rozwagę mieszkańców mogą być już poddane kwestie związane z przebiegiem nowych i przebudową już istniejących tras komunikacyjnych. W takim przypadku będzie miało ono charakter konsultacyjny (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z roku 2007, sygn. akt II SA/Wa 2097/2007).

Przedmiotem referendum gminnego może być również samoopodatkowanie się mieszkańców na cele publiczne mieszczące się w zakresie zadań i kompetencji organów gminy. Ustawa zastrzega, że w tych sprawach rozstrzyga się wyłącznie w drodze referendum.

W referendum mają prawo brać udział osoby stale zamieszkujące na obszarze danej jednostki samorządu terytorialnego i posiadające czynne prawo wyborcze do organu stanowiącego tej jednostki. Zgodnie z art. 5 Ordynacji wyborczej do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw, czynne prawo wyborcze ma tutaj każdy obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów kończy 18 lat i stale zamieszkuje na obszarze działania rady lub sejmiku. Do urn nie mogą stawać osoby pozbawione praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądowym i praw wyborczych orzeczeniem Trybunału Stanu. Czynne prawo wyborcze w referendum lokalnym nie przysługuje również osobom ubezwłasnowolnionym przez sąd.

Z uwagi na powyższe prawa do udziału w referendum nie mają nawet stale zamieszkujący na obszarze danej gminy cudzoziemcy i osoby nieposiadające żadnego obywatelstwa. W 2004 roku do Ordynacji wyborczej został dodany także art. 6a. Zgodnie z jego ust. 1 prawo wybierania do rady gminy ma również obywatel Unii Europejskiej niebędący obywatelem polskim, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat, stale zamieszkuje na obszarze działania tej gminy oraz który został wpisany do prowadzonego w tej gminie stałego rejestru wyborców najpóźniej na 12 miesięcy przed dniem wyborów.

Podobnie art. 6 Ordynacji stanowi, że prawo wybierania do rady gminy ma obywatel polski wpisany do prowadzonego w tej gminie stałego rejestru wyborców najpóźniej na 12 miesięcy przed dniem wyborów. Przepisy te zostały zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny (wyrok z 20 lutego 2006 r., sygn. akt K 9/05). Orzekł on, że art. 6 ust. 1 jest niezgodny z konstytucją w zakresie, w jakim pozbawia czynnego prawa wyborczego oraz biernego prawa wyborczego do rady gminy i na stanowisko wójta (burmistrza, prezydenta miasta) obywateli polskich, wpisanych do prowadzonego w gminie stałego rejestru wyborców w okresie krótszym niż 12 miesięcy przed dniem wyborów. Z kolei art. 6a ust. 1 jest bezprawny w zakresie, w jakim pozbawia czynnego prawa wyborczego do rady gminy obywateli Unii Europejskiej niebędących obywatelami polskimi, wpisanych do prowadzonego w gminie stałego rejestru wyborców w okresie krótszym niż 12 miesięcy przed dniem wyborów. Oba zakwestionowane przepisy nie zostały jeszcze usunięte z Ordynacji wyborczej.

Stałe zamieszkiwanie na obszarze danej jednostki samorządu terytorialnego nie musi być zawsze powiązane z faktem zameldowania w danym mieście lub gminie. Artykuł 9 Ordynacji stanowi bowiem, że przy ustalaniu faktu stałego zamieszkania dla potrzeb niniejszej ustawy stosuje się przepisy kodeksu cywilnego. Ten natomiast wiąże stałe zamieszkiwanie z przebywaniem z zamiarem stałego pobytu. Na pewno więc w głosowaniu w referendum mogą wziąć udział osoby zameldowane na terenie danej jednostki (trudno bowiem, by jej władze mogły podnieść okoliczność, że nie przebywa ona tam od lat, pracuje, posiada mieszkanie, w którym zamieszkuje wraz z rodziną w innej części Polski).

Do referendum lokalnego mogą stanąć rzecz jasna także osoby nieposiadające stałego zameldowania w danej jednostce samorządowej. W takiej powinni złożyć pisemny wniosek w urzędzie gminy z prośbą o wpis do rejestru wyborców. Wniosek powinien zawierać adres ostatniego zameldowania na pobyt stały poza obszarem gminy.

Referendum lokalne nie jest przeprowadzane cyklicznie, tak jak wybory samorządowe czy prezydenckie. Jest ono organizowane z uwagi na potrzebę rozwiązania ważnych kwestii związanych z funkcjonowaniem lokalnej wspólnoty i dlatego jest ono przeprowadzane z zasady na ich wniosek.

Zgodnie z art. 4 ustawy o referendum lokalnym przeprowadza się je z inicjatywy organu stanowiącego danej jednostki samorządu terytorialnego (rady gminy, rady powiatu, sejmiku województwa) lub na wniosek co najmniej 10 proc. uprawnionych do głosowania mieszkańców gminy albo powiatu. W przypadku referendów mających objąć swym zasięgiem obszar województwa inicjatywę musi wyrazić 5 proc. uprawnionych do głosowania mieszkańców.

Inaczej wygląda natomiast decydowanie o przeprowadzeniu referendum w sprawach odwołania organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego przed upływem kadencji. Z uwagi na to, że trudno pozwolić na to, aby radni byli sędziami we własnej sprawie, o ich odwołaniu rozstrzyga się wyłącznie w drodze referendum przeprowadzonego na wniosek mieszkańców. Takim wniosek w przypadku mieszkańców gminy może dotyczyć równie dobrze odwołania rady gminy i wójta (burmistrza, prezydenta miasta) albo odwołania jednego z tych organów.

Referendum w sprawie odwołania wójta (burmistrza, prezydenta miasta) może być przeprowadzone także z inicjatywy rady gminy. Uchwała o przeprowadzeniu takiego referendum musi być wówczas podejmowana w trybie art. 28a albo art. 28b ustawy o samorządzie gminnym.

Artykuł 28a określa procedurę podejmowania uchwały w sprawie nieudzielenia wójtowi absolutorium. Jeśli zostanie ona podjęta po upływie 9 miesięcy od dnia wyboru wójta i nie później niż na 9 miesięcy przed zakończeniem kadencji, jest równoznaczna z podjęciem inicjatywy przeprowadzenia referendum w sprawie jego odwołania. Przed podjęciem uchwały w sprawie udzielenia wójtowi absolutorium rada gminy zapoznaje się z wnioskiem komisji rewizyjnej i opinią regionalnej izby obrachunkowej w sprawie wykonania budżetu.

Uchwałę w sprawie absolutorium rada gminy podejmuje bezwzględną większością głosów ustawowego składu rady gminy. Rada gminy może podjąć decyzję o przeprowadzeniu referendum w sprawie odwołania wójta z powodu nieudzielenia mu absolutorium na sesji zwołanej nie wcześniej niż po upływie 14 dni od dnia przegłosowania uchwały w tym przedmiocie. Wcześniej jednak ma obowiązek zapoznania się z opinią regionalnej izby obrachunkowej w sprawie uchwały rady gminy o nieudzieleniu wójtowi absolutorium oraz wysłuchuje wyjaśnień wójta. Uchwała o przeprowadzeniu referendum w sprawie odwołania wójta jest podejmowana bezwzględną większością głosów ustawowego składu rady, w głosowaniu imiennym.

Tryb odwołania wójta z innej przyczyny aniżeli nieudzielenie mu absolutorium określa art. 28b ustawy o samorządzie gminnym. Podobnie jak i w tym przypadku rada gminy, po upływie 9 miesięcy od dnia wyboru wójta i nie później niż na 9 miesięcy przed zakończeniem jego kadencji. Różnicą będzie natomiast ustawowy wymóg, aby pod wnioskiem o podjęcie uchwały w przedmiocie referendum o odwołaniu wójta podpisała się co najmniej 1/4 ustawowego składu rady.

Wniosek radnych wymaga formy pisemnej i uzasadnienia przyczyny odwołania oraz podlega zaopiniowaniu przez komisję rewizyjną. Rada może podjąć uchwałę o przeprowadzeniu referendum na sesji zwołanej nie wcześniej niż po upływie 14 dni od dnia złożenia wniosku. Uchwała o przeprowadzeniu referendum musi zostać podjęta większością kwalifikowaną i dla swojej ważności musi uzyskać poparcie co najmniej 3/5 głosów ustawowego składu rady, w głosowaniu imiennym.

Jeżeli zgłoszony wniosek o podjęcie uchwały o przeprowadzeniu referendum w sprawie odwołania wójta nie uzyskał wymaganej większości głosów, kolejny wniosek może być zgłoszony w tym trybie nie wcześniej niż po upływie 12 miesięcy od poprzedniego głosowania. Z kolei wniosek mieszkańców o odwołanie szefa jednostki samorządu lub rady może zostać złożony po upływie 10 miesięcy od dnia wyboru organu albo 10 miesięcy od dnia ostatniego referendum w sprawie jego odwołania i nie później niż na 8 miesięcy przed zakończeniem ich kadencji.

● zbiera podpisy osób, zmuszając ich do poparcia wniosku w sprawie przeprowadzenia referendum,

● podaje do publicznej wiadomości wyniki badań opinii publicznej dotyczące przewidywanych zachowań mieszkańców w referendum i wyniku referendum oraz sondaży przeprowadzanych w dniu głosowania,

● przekazuje inicjatorowi referendum lub przyjmuje w imieniu inicjatora referendum środki finansowe lub niepieniężne z niedozwolonych źródeł,

● dysponując nadwyżką środków finansowych inicjatora referendum, nie przekazuje jej instytucji charytatywnej.

Grzywną do 5 tys. zł może zostać ukarany każdy, kto prowadzi kampanię referendalną z naruszeniem przepisów ustawy o referendum lokalnym

● pytanie lub pytania referendum albo warianty zaproponowane mieszkańcom do wyboru,

● termin przeprowadzenia referendum,

● wzór karty do głosowania,

● kalendarz czynności związanych z przeprowadzeniem referendum.

Na rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody unieważniające uchwałę rady gminy o przeprowadzeniu referendum w sprawie odwołania wójta (burmistrza, prezydenta miasta) radzie gminy służy skarga do sądu administracyjnego w terminie 14 dni od dnia otrzymania niekorzystnej decyzji. Sąd administracyjny rozpatruje skargę w terminie 14 dni od dnia jej zgłoszenia. Skargę kasacyjną można wnieść natomiast w terminie 14 dni.

Referendum lokalne może być przeprowadzone z inicjatywy organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego, a więc rady gminy, rady powiatu lub sejmiku wojewódzkiego. Aby było to możliwe, rada lub sejmik musi podjąć uchwałę w sprawie przeprowadzenia referendum bezwzględną większością głosów swojego ustawowego składu. Wyjątek rzecz jasna będzie stanowiła tutaj odrębna procedura związana z odwołaniem szefa jednostki samorządowej.

Uchwała musi obligatoryjnie zawierać pytanie lub pytania referendum albo warianty zaproponowane mieszkańcom jednostki do wyboru, termin przeprowadzenia referendum oraz kalendarz czynności związanych z jego przeprowadzeniem. Musi zostać do niej dołączony ponadto wzór karty do głosowania. W przypadku gdy przedmiotem referendum gminnego jest samoopodatkowanie się mieszkańców na cele publiczne, uchwała rady gminy wskazuje również cel lub cele oraz zasady samoopodatkowania.

Uchwała organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego w sprawie przeprowadzenia referendum podlega ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Dodatkowo podlega ona bezzwłocznemu rozplakatowaniu lub ogłoszeniu w inny sposób zwyczajowo przyjęty w danej gminie. Referendum może zostać przeprowadzone wyłącznie w dzień wolny od pracy, najpóźniej w 50 dniu od dnia opublikowania uchwały w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Jeżeli jednak wojewoda wyda rozstrzygnięcie nadzorcze stwierdzające nieważność uchwały w sprawie przeprowadzenia referendum rada gminy może złożyć skargę do sądu administracyjnego. Jeżeli zostanie ona pozytywnie rozpoznana, referendum przeprowadza się w dzień wolny od pracy, najpóźniej w 50 dniu od dnia uprawomocnienia się wyroku sądu administracyjnego. Wyrok sądu obliguje radę lub sejmik do podjęcia uchwały w sprawie aktualizacji kalendarza czynności związanych z przeprowadzeniem referendum.

Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 września 2007 r. (sygn. akt II OSK 1029/2007) rada gminy nie może ogłosić referendum w sprawie, w której kompetencje przekazała związkowi międzygminnemu. Oznacza to, że sprawy międzygminne nie podlegają referendum.

Najważniejsze znaczenie mają referenda przeprowadzane na wniosek mieszkańców.

Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy o referendum lokalnym z inicjatywą przeprowadzenia referendum na wniosek mieszkańców może wystąpić w pierwszej kolejności grupa co najmniej 15 obywateli. Każdemu z nich musi jednak przysługiwać prawo wybierania do organu stanowiącego danej jednostki samorządu terytorialnego. W odniesieniu do referendum gminnego - także pięciu obywateli, którym przysługuje prawo wybierania do rady gminy. Inicjatywę w zakresie przeprowadzenia referendum posiadają także zorganizowane zbiorowości mieszkańców - statutowa struktura terenowa partii politycznej działająca w danej jednostce samorządu terytorialnego oraz organizacja społeczna posiadająca osobowość prawną, której statutowym terenem działania jest co najmniej obszar danej jednostki.

@RY1@i02/2010/033/i02.2010.033.092.0005.001.jpg@RY2@

Przykład 1

Inicjator referendum, a więc grupa mieszkańców, partia lub organizacja musi powiadomić na piśmie przewodniczącego zarządu powiatu lub województwa, a w gminie wójta (burmistrza, prezydenta miasta), o zamiarze wystąpienia z inicjatywą przeprowadzenia referendum. Powiadomienie organu gminy o woli przeprowadzenia referendum ma określić jedynie sprawę, której dotyczy inicjatywa. Nie jest jeszcze etapem, na którym muszą zostać wypracowane konkretne pytania (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 2007 r., sygn. akt III SA/Lu 463/2007).

Powiadomienie musi zawierać konkretne dane, które zależą od tego, kto inicjuje referendum. Jeśli jest to grupa obywateli, pismo musi zawierać jedynie nazwiska, imiona, adresy zamieszkania oraz numery ewidencyjne PESEL wszystkich członków grupy oraz wskazanie osoby będącej jej pełnomocnikiem. Z kolei gdy inicjatorem referendum jest partia polityczna lub organizacja społeczna, w powiadomieniu musi znaleźć się nazwa inicjatora, adres siedziby oraz nazwisko, imię, adres zamieszkania i numer ewidencyjny PESEL osoby będącej jej pełnomocnikiem. Pełnomocnikiem inicjatora referendum może być jedynie osoba, której przysługuje prawo wybierania do organu stanowiącego danej jednostki samorządu terytorialnego. Do powiadomienia należy dołączyć poświadczony odpis z ewidencji partii politycznych lub odpis z rejestru organizacji wraz z jej statutem. Każde powiadomienie, niezależnie od tego, kto jest jego autorem, musi obowiązkowo zawierać określenie sprawy, w której ma zostać przeprowadzone referendum.

Po otrzymaniu powiadomienia przewodniczący zarządu powiatu lub województwa, a w gminie wójt (burmistrz, prezydent miasta), niezwłocznie potwierdza tę okoliczność na piśmie. Następnie przewodniczący zarządu lub wójt (burmistrz, prezydent miasta), w ciągu 14 dni od otrzymania wniosku powiadamia na piśmie inicjatora referendum lub jego pełnomocnika o liczbie mieszkańców jednostki samorządu terytorialnego uprawnionych do głosowania objętych rejestrem wyborców w gminie na koniec kwartału poprzedzającego złożenie wniosku. Liczbę tę dla powiatów i województw ustalają i niezwłocznie przekazują właściwym starostom i marszałkom województw komisarze wyborczy. Robią to na podstawie kwartalnych meldunków o stanie rejestrów wyborców składanych przez wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) do 10 dnia miesiąca następującego po zakończeniu kwartału.

Inicjator referendum w sprawie odwołania organu jednostki samorządu terytorialnego przed upływem kadencji ma obowiązek powiadomić o zamiarze wystąpienia z taką inicjatywą również komisarza wyborczego.

Inicjatorzy muszą podać na swój koszt do wiadomości mieszkańców danej miejscowości przedmiot zamierzonego referendum. Podanie do wiadomości w gminie następuje w sposób zwyczajowo przyjęty w danej jednostce, a w powiecie i w województwie - poprzez ogłoszenie w prasie codziennej ogólnodostępnej na terenie właściwej jednostki samorządu terytorialnego. Informacja powinna zawierać pytanie lub pytania referendum albo warianty zaproponowane do wyboru, a jeżeli wniosek dotyczy referendum w sprawie samoopodatkowania - cel lub cele oraz zasady samoopodatkowania. Ogłoszenie o planowanym referendum w sprawie odwołania rady lub wójta powinno zawierać przynajmniej krótkie uzasadnienie odwołania.

Jak orzekł Sąd Apelacyjny w Lublinie takie ogłoszenie jest niewątpliwie materiałem wyborczym i ocena jego treści - jeśli jest wykorzystywane w czasie i w ramach kampanii referendalnej - odbywa się w trybie wyborczym. Nie ma znaczenia, że powstało wcześniej i spełniało również inną rolę w przygotowywaniu referendum. Znajdujące się nadal w miejscach ogólnie dostępnych plakaty mogą skłaniać wyborcę do określonego głosowania (sygn. akt I Acz 401/2009).

Po ogłoszeniu informacji o zamierzonym referendum jego pomysłodawcy muszą uzyskać wymagane przepisami poparcie ze strony mieszkańców. W terminie 60 dni od powiadomienia zarządu lub wójta należy zebrać podpisy mieszkańców uprawnionych do wybierania organu stanowiącego danej jednostki samorządu terytorialnego, którzy chcą poprzeć inicjatywę w tej sprawie (potrzebne poparcie to co najmniej 10 proc. mieszkańców w gminie lub powiecie i 5 proc. w województwie).

Podpisy należy zebrać na specjalnych kartach, z których każda zawiera między innymi informacje o przedmiocie zamierzonego referendum oraz o tym, że poparcia nie można wycofać. Podpisy popierające wniosek w sprawie przeprowadzenia referendum z inicjatywy mieszkańców można zbierać w miejscu, czasie i w sposób wykluczający stosowanie jakichkolwiek nacisków zmierzających do wymuszenia podpisów. Każdy mieszkaniec, który popiera wniosek o przeprowadzenie referendum, podaje na karcie nazwisko, imię, adres zamieszkania i numer ewidencyjny PESEL. Dane te potwierdza własnoręcznym podpisem. Podpisem prawidłowo złożonym, w rozumieniu art. 22 ust. 5 ustawy z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym, jest podpis sensu stricto, a nie podpis wraz z danymi identyfikującymi podpisującego. Wycofanie udzielonego poparcia jest później bezskuteczne.

Jednym z najczęstszych powodów przeprowadzania referendum lokalnego jest zamiar odwołania sprawującego urząd wójta (burmistrza, prezydenta miasta) lub rady gminy (miasta). Zgłaszający taką inicjatywę mieszkańcy muszą pamiętać, że wiąże ich określona przepisami procedura. Inicjatorzy referendum mają w pierwszej kolejności obowiązek przekazać wniosek w sprawie referendum komisarzowi wyborczemu i dołączyć do niego karty z wymagana liczbą podpisów mieszkańców. Komisarz wyborczy ma obowiązek odrzucić wniosek o przeprowadzenie referendum, jeśli stwierdził w nim niedające się usunąć uchybienia, a także, jeśli inicjator referendum nie wywiązał się z obowiązków wskazanych w podaniu do wiadomości mieszkańców zamiaru przeprowadzenia referendum.

W sytuacjach innych uchybień komisarz musi zwrócić nieprawidłowy wniosek i wyznaczyć 14-dniowy termin do usunięcia braków. Zasady tej nie stosuje się w przypadku, gdy uchybienia polegają na zebraniu niewystarczającej liczby prawidłowo złożonych podpisów osób popierających referendum, chyba że nie upłynął jeszcze termin na zebranie podpisów.

Komisarz wyborczy nie może odmówić przeprowadzenia referendum lokalnego z inicjatywy mieszkańców, jeżeli przedstawiony przez nich wniosek spełnia wymogi określone w ustawie. Tym samym musi wydać postanowienie o przeprowadzeniu referendum lub odrzuceniu wniosku mieszkańców nie później niż w ciągu 30 dni od jego złożenia. Na postanowienie komisarza wyborczego odrzucające wniosek o przeprowadzenie referendum, a także w przypadku niedotrzymania przez komisarza wiążącego go terminu na rozpoznanie wniosku, inicjatorowi referendum służy skarga do sądu administracyjnego. Ma on na to 14 dni od doręczenia postanowienia. Jeśli sąd przychyli się do argumentów skarżącego, komisarz wyborczy nie ma wyboru i musi wydać postanowienie o przeprowadzeniu referendum na podstawie wyroku sądowego.

Uchwałę rady gminy o przeprowadzeniu referendum w sprawie odwołania wójta (burmistrza, prezydenta miasta) przekazuje z kolei komisarzowi wyborczemu przewodniczący rady. Następnie komisarz wydaje postanowienie o przeprowadzeniu referendum w ciągu 14 dni odpowiednio po upływie terminu do stwierdzenia nieważności uchwały przez wojewodę albo od otrzymania orzeczenia o oddaleniu lub odrzuceniu przez sąd administracyjny skargi na unieważniające uchwałę rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody.

Referendum w sprawie odwołania organu stanowiącego jednostki przeprowadza się w dzień wolny od pracy najpóźniej w 50 dniu od opublikowania postanowienia komisarza wyborczego w tej sprawie albo od uprawomocnienia się wyroku sądu administracyjnego.

Nieco inaczej wygląda procedura uwzględniania wniosku mieszkańców o przeprowadzenie referendum w sprawach innych niż odwołanie władz samorządowych. Tutaj inicjatorzy przekazują pisemny wniosek o przeprowadzenie referendum przewodniczącemu zarządu powiatu lub sejmiku województwa, a w gminie wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta). Ten potwierdza na piśmie otrzymanie wniosku i przekazuje go niezwłocznie przewodniczącemu organu stanowiącego tej jednostki. Przewodniczący rady powołuje ze jej składu komisję do sprawdzenia, czy wniosek mieszkańców o przeprowadzenie referendum odpowiada przepisom ustawy.

Od roku 2006 przeprowadzono w Polsce 73 referenda w sprawie odwołania organu samorządu terytorialnego przed upływem kadencji. Zdecydowana większość z nich, bo aż 59 została unieważniona, głównie z powodu niskiej frekwencji wyborczej (25 października 2009 r. w spawie odwołania prezydenta Lubina głosowało zaledwie uprawnionych mieszkańców). W omawianym okresie największym zainteresowaniem cieszyły się natomiast referenda w sprawie odwołania wójta gminy Bałtów - prezydenta Sopotu - rady i wójta gminy Przywidz blisko oraz wójta gminy Sokolniki -

Rada lub sejmik podejmuje uchwałę w sprawie przeprowadzenia referendum, jeżeli wniosek mieszkańców spełnia wymogi ustawy oraz nie prowadzi do rozstrzygnięć sprzecznych z prawem. Jednocześnie jego członkowie muszą pamiętać, że organ stanowiący jest związany treścią wniosku i nie może wprowadzać do niego żadnych poprawek. Decyzja w sprawie referendum musi zostać podjęta nie później niż w ciągu 30 dni od dnia przekazania wniosku przewodniczącemu zarządu powiatu lub województwa lub wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta). W dalszej kolejności uchwała organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego w sprawie przeprowadzenia referendum na wniosek mieszkańców podlega ogłoszeniu w wojewódzkim dzienniku urzędowym, przy czym uchwała rady gminy podlega ponadto bezzwłocznemu rozplakatowaniu lub ogłoszeniu w inny sposób zwyczajowo przyjęty w danej gminie.

Na uchwałę organu odrzucającą wniosek mieszkańców w sprawie przeprowadzenia referendum, a także na niedotrzymanie ustawowych terminów inicjatorowi referendum służy skarga do sądu administracyjnego. Referendum przeprowadza się w dzień wolny od pracy, najpóźniej w 50 dniu od dnia opublikowania uchwały lub od dnia uprawomocnienia się wyroku sądu administracyjnego.

Podobnie jak w wyborach parlamentarnych czy prezydenckich także referendum lokalne może być poprzedzone kampanią mającą na celu przekonanie wyborców do będących jej przedmiotem inicjatyw. Kampania referendalna służy wyjaśnieniu przez organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego, który zarządził referendum, istoty problemów rozstrzyganych w referendum, treści postawionych pytań i wariantów, a także prezentowaniu stanowiska inicjatora referendum oraz partii politycznych, zrzeszeń i mieszkańców w sprawie poddanej pod referendum.

Kampania rozpoczyna się z dniem podjęcia uchwały organu stanowiącego jednostki samorządu terytorialnego lub postanowienia komisarza wyborczego o przeprowadzeniu referendum i ulega zakończeniu na 24 godziny przed dniem głosowania. Musi ona przebiegać zawsze według rygorystycznych zasad. Nie można prowadzić jej na terenie:

● urzędów administracji rządowej i samorządowej oraz sądów,

● zakładów pracy, w sposób i w formach zakłócających ich normalne funkcjonowanie,

● jednostek wojskowych i innych jednostek organizacyjnych podległych ministrowi obrony narodowej oraz oddziałów obrony cywilnej, a także skoszarowanych jednostek policyjnych.

Poza powyższym od zakończenia kampanii referendalnej, aż do zakończenia głosowania zabronione jest zwoływanie zgromadzeń, organizowanie pochodów i manifestacji, wygłaszanie przemówień, rozdawanie ulotek, jak też prowadzenie w inny sposób agitacji w związku z referendum. Podczas kampanii referendalnej zabrania się także organizowania loterii fantowych, innego rodzaju gier losowych oraz konkursów, w których wygranymi są nagrody pieniężne lub przedmioty o wartości wyższej niż wartość drobnych przedmiotów zwyczajowo używanych w celach reklamowych i promocyjnych.

Na 24 godziny przed dniem referendum aż do zakończenia głosowania zabrania się podawania do publicznej wiadomości wyników badań (sondaży) opinii publicznej dotyczących przewidywanych zachowań mieszkańców w referendum i wyników referendum oraz sondaży przeprowadzonych w dniu głosowania.

Jeżeli plakaty, hasła, ulotki, wypowiedzi albo inne formy propagandy i agitacji zawierają nieprawdziwe dane i informacje, każdy zainteresowany ma prawo złożyć do sądu okręgowego m.in. wniosek o wydanie zakazu publikowania takich materiałów, nakazanie sprostowania informacji czy nakazanie uczestnikowi postępowania wpłacenia kwoty do 10 tys. zł na rzecz instytucji charytatywnej. Ponadto nieprawdziwe informacje i dane odnoszące się do referendum i związane z kampanią referendalną opublikowane w prasie podlegają sprostowaniu w ciągu 48 godzin.

Referendum lokalne przeprowadzają i ustalają jego wynik powołane w tym celu właściwe terytorialne (wojewódzka, powiatowa i gminna) komisje do spraw referendum i obwodowe komisje do spraw referendum.

Terytorialną komisję powołuje, najpóźniej na 25 dni przed dniem referendum, komisarz wyborczy lub organ stanowiący jednostki samorządu terytorialnego. Z kolei komisje obwodowe powołuje, najpóźniej na 21 dni przed dniem referendum komisarz wyborczy lub komisja terytorialna. Do zasad działalności terytorialnych komisji i obwodowych komisji stosuje się odpowiednio przepisy Ordynacji wyborczej do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw.

Referendum lokalne polega na udzieleniu na urzędowej karcie do głosowania pozytywnej lub negatywnej odpowiedzi na postawione pytanie lub pytania w zakresie poddanych rozpoznaniu spraw albo na dokonaniu wyboru pomiędzy zaproponowanymi wariantami.

Karty do głosowania nie mogą zawierać przypadkowych elementów, a w ich treści powinno znaleźć się obowiązkowo:

● oznaczenie referendum, nazwa organu, który postanowił o jego przeprowadzeniu, data referendum,

● pytanie lub pytania albo warianty rozwiązania sprawy będącej przedmiotem referendum,

● pouczenie o sposobie głosowania.

Jeśli zdarzy się, że pod referendum zostanie poddana więcej niż jedna sprawa, na karcie do głosowania muszą znaleźć się kolejno wszystkie postawione pytania lub warianty. Karta do głosowania może być zadrukowana tylko po jednej stronie i powinien zostać zamieszczony na niej odcisk pieczęci organu właściwego do podjęcia decyzji o przeprowadzeniu referendum.

Referendum lokalne przeprowadza się w stałych obwodach głosowania utworzonych w celu przeprowadzenia wyborów do organów stanowiących jednostek samorządu terytorialnego. Będzie ono ważne, jeżeli wzięło w nim udział co najmniej 30 proc. uprawnionych do głosowania. Wyjątek stanowi tutaj jedynie referendum w sprawie odwołania organu jednostki samorządu terytorialnego pochodzącego z wyborów bezpośrednich. Jest ono bowiem ważne w przypadku, gdy udział w nim wzięło nie mniej niż 3/5 liczby biorących udział w wyborze odwoływanego organu.

Wynik referendum jest rozstrzygający, jeżeli za jednym z rozwiązań w sprawie poddanej pod referendum oddano więcej niż połowę ważnych głosów. W przypadku samoopodatkowania się mieszkańców na cele publiczne wymagane jest oddanie co najmniej 2/3 ważnych głosów.

Po zakończeniu głosowania obwodowa komisja ma obowiązek sporządzenia w trzech egzemplarzach protokołu wyników głosowania w obwodzie, zawierającego przede wszystkim liczbę: osób uprawnionych do głosowania, kart wyjętych z urny, głosów ważnych i nieważnych. Protokół podpisują i każdą ze stron parafują wszystkie osoby wchodzące w skład komisji, obecne przy jego sporządzeniu. Musi on także zostać opatrzony pieczęcią komisji.

Po sporządzeniu protokołu obwodowa komisja podaje niezwłocznie do publicznej wiadomości wyniki głosowania poprzez wywieszenie w swojej siedzibie, w miejscu łatwo dostępnym dla obywateli, jednego z egzemplarzy protokołu głosowania w obwodzie. Następnie przewodniczący obwodowej komisji niezwłocznie przesyła do terytorialnej komisji (w referendum wojewódzkim - do komisji powiatowej) w zapieczętowanej kopercie jeden egzemplarz protokołu głosowania w obwodzie. Po wykonaniu powyższych czynności niezwłocznie przekazuje w depozyt wójtowi (burmistrzowi, prezydentowi miasta) dokumenty z głosowania w zapieczętowanych pakietach wraz z pieczęcią komisji.

W dalszej kolejności, niezwłocznie po otrzymaniu protokołów głosowania od wszystkich obwodowych komisji terytorialna komisja sporządza w czterech egzemplarzach protokół wyniku referendum, który zawiera łączne dane liczbowe dotyczące głosowań z obszaru całej jednostki samorządu terytorialnego i wynik referendum.

W celu przeprowadzenia referendum wojewódzkiego komisarz wyborczy i organ stanowiący jednostki, w zakresie swojej właściwości miejscowej powołują komisje powiatowe działające jako organy pomocnicze dla ustalania zbiorczych wyników głosowania z obwodów znajdujących się na obszarze powiatów.

W terminie siedmiu dni od podania wyników referendum do wiadomości publicznej, każdy uprawniony do wzięcia w nim udziału mieszkaniec danej jednostki samorządu terytorialnego może wnieść protest do sądu okręgowego, jeżeli dopuszczono się naruszenia przepisów ustawy o referendum lokalnym, a naruszenie to mogło wywrzeć istotny wpływ na jego wynik. Sąd rozpatruje protest w ciągu 14 dni od zgłoszenia protestu z udziałem wnoszącego protest i przedstawiciela właściwej terytorialnej komisji, a jeżeli protest dotyczy referendum w sprawie odwołania organu jednostki samorządu terytorialnego - również z udziałem komisarza wyborczego.

Ogłoszenie wyników referendum rozstrzygających o odwołaniu organu stanowiącego powiatu lub samorządu województwa oznacza zakończenie działalności tego organu stanowiącego i z mocy prawa - organu wykonawczego. Podobnie będzie w przypadku odwołania organów gminy.

@RY1@i02/2010/033/i02.2010.033.092.0005.002.jpg@RY2@

Załącznik nr 1

@RY1@i02/2010/033/i02.2010.033.092.0005.003.jpg@RY2@

Załącznik nr 2

gp@infor.pl

Ustawa z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym (Dz.U. z 2000 r. nr 88, poz. 985 z późn. zm.).

Ustawa z 16 lipca 1998 r. - Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (Dz.U. 2003 r. nr 159, poz. 1547 z późn. zm.).