Gmina może występować przed sądem jako strona postępowania

Wszystkie jednostki samorządu terytorialnego (j.s.t.), a więc gminy, powiaty i województwa, występują przed sądami administracyjnymi nie tylko jako autorzy kontrolowanej przez sąd decyzji czy innego aktu administracyjnego. Jako organy administracji publicznej mogą one również z własnej inicjatywy zainicjować proces przed sądem administracyjnym. Najczęściej sytuacja taka będzie miała miejsce w sprawach o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego, albo wówczas, gdy w drodze postępowania sądowoadministracyjnego gmina, powiat czy województwo będzie podważało zarządzenia oraz rozstrzygnięcia wydane przez właściwe organy w ramach funkcji nadzorczych nad samorządami.

Przestrzeganie właściwości

Zgodnie z kodeksem postępowania administracyjnego (k.p.a.) organy administracji publicznej powinny z urzędu przestrzegać swojej właściwości rzeczowej i miejscowej. Organ, który uzna się za niewłaściwy dla rozstrzygnięcia danej sprawy, powinien przekazać ją zgodnie z właściwością innemu organowi. Zdarzają się jednak i takie sytuacje, gdy żaden z organów nie chce się uznać za właściwy. Właśnie w takich sytuacjach dochodzi do powstania sporu kompetencyjnego.

Jeżeli do sporu kompetencyjnego dojdzie pomiędzy organami j.s.t., to rozstrzygany jest on przez sąd administracyjny. Z wnioskiem o rozpatrzenie sporu przez sąd administracyjny może wystąpić: strona, organ j.s.t. lub inny organ administracji publicznej, pozostający w sporze, minister właściwy do spraw administracji publicznej, minister właściwy do spraw sprawiedliwości, prokurator generalny i rzecznik praw obywatelskich. Do czasu rozstrzygnięcia sporu o właściwość organ administracji publicznej, na którego obszarze wynikła sprawa, podejmuje tylko czynności niecierpiące zwłoki ze względu na interes społeczny lub słuszny interes obywateli i zawiadamia o tym organ właściwy do rozstrzygnięcia sporu.

Rozstrzyganie sporów kompetencyjnych należy do wyłącznej kompetencji Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wniosek do NSA w tej sprawie powinien spełniać warunki formalne dla wniosku w postępowaniu sądowym.

Wniosek do NSA powinien zawierać:

● oznaczenie sądu, do którego jest skierowany, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników;

● oznaczenie rodzaju pisma;

● osnowę wniosku lub oświadczenia;

● podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika;

● wymienienie załączników.

Gdy pismo strony jest pierwsze w sprawie, powinno ponadto zawierać oznaczenie miejsca zamieszkania, a w razie jego braku - adres do doręczeń lub siedziby stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników oraz przedmiotu sprawy, pisma zaś dalsze - sygnaturę akt. Do pisma należy dołączyć pełnomocnictwo, jeżeli pismo wnosi pełnomocnik, który przedtem nie złożył pełnomocnictwa. Równocześnie do pisma strony należy dołączyć jego odpisy i odpisy załączników dla doręczenia ich stronom, a ponadto, jeżeli w sądzie nie złożono załączników w oryginale, po jednym odpisie każdego załącznika do akt sądowych.

Jeżeli pismo jednostki samorządowej zawiera braki i jej pełnomocnik nie uzupełnił ich w wyznaczonym terminie, to przewodniczący wydziału sądu zarządza pozostawienie pisma bez rozpoznania. Na zarządzenie to przysługuje zażalenie.

Skargi na akty nadzoru

Poza sporami kompetencyjnymi j.s.t. przed sądami administracyjnymi mogą także inicjować sprawy dotyczące rozstrzygnięć organu nadzorczego. Do złożenia skargi uprawniony jest ten organ, którego interes prawny, uprawnienie albo kompetencja zostały naruszone. Podstawą do wniesienia skargi jest uchwała lub zarządzenie organu, który podjął uchwałę lub zarządzenie albo którego dotyczy rozstrzygnięcie nadzorcze. Te akty nadzoru podlegają zaskarżeniu do sądu administracyjnego z powodu niezgodności z prawem w terminie 30 dni od ich doręczenia.

Środkiem nadzoru jest również zarządzenie zastępcze wojewody. Podobnie jak pozostałe akty kontrolne wojewody w stosunku do j.s.t., podlega ono zaskarżeniu do sądu administracyjnego z powodu niezgodności z prawem w terminie 30 dni od daty jego doręczenia.

Spory cywilnoprawne

Samorząd terytorialny, oprócz zadań związanych ze sferą publiczną, bierze również czynny udział w obrocie cywilnoprawnym, np. ze względu na posiadany majątek, w tym głównie nieruchomości. Dlatego często zdarza się, że gmina staje przed sądem cywilnym i to zarówno w roli powoda, jak i pozwanego. To właśnie na drodze postępowania cywilnego gmina może dochodzić swoich należności z tytuły wynajmu należących do niej budynków czy mieszkań. Także na tej drodze rozstrzygane są spory pomiędzy gminą jako inwestorem a wykonawcami zleconych przez lokalne władze różnych robót i prac. Jeżeli gmina uzna, że wykonawca nienależycie wywiązał się z kontraktu, bowiem np. źle wybudował lokalną drogę, to także będzie mogła wystąpić przeciwko niemu z pozwem cywilnym.

Gminy przystępują też do procesów toczących się pomiędzy innymi podmiotami. Przykładowo gmina wstępuje także do postępowania o stwierdzenie nabycia spadku w przypadku braku ustawowych i testamentowych spadkobierców. Natomiast sąd w sprawie o opróżnienie lokalu z urzędu zawiadamia gminę właściwą ze względu na miejsce położenia lokalu w celu umożliwienia jej wstąpienia do sprawy. [Przykład 1]

Organy uprawnione do działania

Jednostki samorządu terytorialnego podejmują czynności procesowe przez organy uprawnione do działania w ich imieniu. Z punktu widzenia procesu cywilnego w takich sytuacjach bardzo istotna okazuje się skuteczna reprezentacja jednostki samorządowej w procesie. Niewłaściwa reprezentacja zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego jest bowiem przyczyną nieważności postępowania sądowego i nawet w przypadku uzyskania korzystnego z punktu widzenia j.s.t. dla niej rozstrzygnięcia sąd odwoławczy będzie musiał uchylić pierwotne rozstrzygnięcie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania. [Przykład 2]

Gminę reprezentuje na zewnątrz wójt (burmistrz, prezydent). Wójt posiada także status reprezentanta gminy przed sądem. Jeżeli postępowanie sądowe dotyczy zarządu mieniem gminy, oświadczenia woli oprócz wójta może także składać działający na podstawie jego upoważnienia zastępca wójta samodzielnie albo wraz z inną upoważnioną przez wójta osobą. Powyższych zasad nie mogą zmienić postanowienia statutów. Oczywiście regułą jest, że gminę przed sądem reprezentuje jej pełnomocnik, najczęściej adwokat lub radca prawny. Pełnomocnikiem może także być pracownik samorządowy, który ma stosowne umocowanie. Jeżeli wójt reprezentuje gminę na zewnątrz i składa w jej imieniu oświadczenia woli, to także wójt jest właściwy do udzielenia pełnomocnictwa. Pełnomocnictwa udzielić może także zastępca wójta samodzielnie lub wspólnie z inną upoważnioną przez wójta osobą, ale tylko w sytuacjach, gdy postępowanie sądowe dotyczy zarządu mieniem gminy. Pełnomocnictwa adwokatowi czy radcy prawnemu może udzielić także kierownik jednostki organizacyjnej gminy posiadający prawnie skuteczne pełnomocnictwo do prowadzenia spraw tej jednostki, gdy przed sądem spór dotyczy zakresu działań tej jednostki.

Dochodzenie roszczeń w postępowaniu cywilnym co do zasady wymaga od gminy złożenia powództwa. Musi ono spełniać wymogi pisma procesowego. Zostały one określone w art. 125 i nast. oraz w art. 187 kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.). Gmina występująca z powództwem powinna więc pamiętać, że powinno ono zawierać oznaczenie sądu, do którego jest skierowane, oraz oznaczenie sprawy, której dotyczy, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników, oznaczenie rodzaju pisma, treść wniosku wraz z uzasadnieniem oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności, wymienienie załączników, a także oznaczenie podmiotu wnoszącego pismo wraz z datą i podpisem osoby, która je składa. Pozew powinien także zawierać przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających roszczenie, dokładne oznaczenie wartości przedmiotu sporu, chyba że przedmiotem sprawy jest oznaczona kwota pieniężna, a także wnioski o zabezpieczenie powództwa, o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności i o przeprowadzenie rozprawy w nieobecności powoda oraz wnioski służące do przygotowania rozprawy.

Proces adhezyjny

Dochodzenie roszczeń majątkowych możliwe jest nie tylko w postępowaniu cywilnym. Wytoczenie powództwa cywilnego możliwe jest także w postępowaniu karnym (tzw. powództwo adhezyjne). Zgodnie z art. 62 kodeksu postępowania karnego (k.p.k.) pokrzywdzony może, aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej wytoczyć przeciw oskarżonemu powództwo cywilne w celu dochodzenia w postępowaniu karnym roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa. Za pokrzywdzonego uznaje się osobę fizyczną lub prawną, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Pokrzywdzonym może być również instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, choćby nie miała osobowości prawnej. Powództwo takie może więc wytoczyć także j.s.t. (gmina, powiat czy województwo), której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo i która jest pokrzywdzona.

Proces adhezyjny toczy się wraz z postępowaniem o odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa, który swoim czynem wyrządził gminie szkodę. Na wytoczenie swojego powództwa gmina ma czas najpóźniej do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, a więc do czasu odczytania przez prokuratora aktu oskarżenia. Zgłoszenie takiego powództwa możliwe jest jednak wcześniej, a więc np. już w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym przez prokuratora. W przypadku umorzenia lub zawieszenia postępowania przygotowawczego pokrzywdzona gmina może żądać przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych. Musi to jednak uczynić najpóźniej w terminie 30 dni od daty doręczenia jej postanowienia w przedmiocie umorzenia lub zawieszenia postępowania. Termin ten jest zawity, co oznacza, że po jego upływie gmina nie może już skutecznie wnosić o przekazanie swojej sprawy do sądu cywilnego. [Przykład 3]

Wytoczenie powództwa adhezyjnego następuje poprzez wniesienie pozwu będącego jednym z rodzajów pisma procesowego. Z tego też względu, aby było ono skutecznie wniesione, nie wystarczy samo dochowanie terminu. Dodatkowo pismo musi także spełniać inne wymagania formalne, jakie kodeks postępowania karnego i cywilnego stawiają wnoszonym pismom procesowym. Wymogi te zostały określone w art. 119 k.p.k. oraz art. 125 i nast. i art. 187 k.p.c.

Gmina pokrzywdzona przestępstwem staje się powodem cywilnym nie z chwilą złożenia pozwu do sądu czy wcześniej do prokuratora, ale dopiero z chwilą wydania postanowienia sądu o przyjęciu powództwa cywilnego. Nie w każdym bowiem przypadku sąd zobowiązany jest do przyjęcia powództwa cywilnego zgłoszonego w postępowaniu karnym. Przypadki, w których sąd odmawia przyjęcia powództwa cywilnego, są szczegółowo opisane w art. 65 k.p.k. Na odmowę przyjęcia powództwa cywilnego lub na pozostawienie go bez rozpoznania pokrzywdzonemu przysługuje jednak zażalenie.

Odmowa przyjęcia powództwa cywilnego może nastąpić, gdy:

● z mocy przepisu szczególnego jest ono niedopuszczalne, np. gdy prokurator złożył wniosek o umorzenie postępowania z powodu niepoczytalności sprawcy i o zastosowanie środków zabezpieczających;

● roszczenie nie ma bezpośredniego związku z zarzutem oskarżenia;

● powództwo zostało wniesione przez osobę nieuprawnioną;

● to samo roszczenie jest przedmiotem innego postępowania lub o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono;

● po stronie pozwanych zachodzi współuczestnictwo konieczne (gdy przeciwko kilku osobom sprawa może się toczyć tylko łącznie) z instytucją państwową, samorządową lub społeczną albo z osobą, która nie

● występuje w charakterze oskarżonego;

● złożono wniosek o orzeczeniu obowiązku naprawienia wyrządzonej szkody.

W procesie adhezyjnym gmina nie może dochodzić wszystkich przysługujących jej roszczeń cywilnych. Przede wszystkim roszczenia te muszą bezpośrednio wynikać z popełnienia przestępstwa. Dodatkowo muszą one mieć charakter majątkowy. Nie mogą więc mieć one charakteru osobistego, niemajątkowego. Gmina może zatem wystąpić z roszczeniem odszkodowawczym za zniszczone w wyniku przestępstwa mienie. Nie może natomiast wystąpić z roszczeniami odszkodowawczymi za utratę dobrego imienia swojego urzędu. Występując ze swoim roszczeniem, gmina może dochodzić strat rzeczywistych oraz utraconej korzyści.

W razie skutecznego wniesienia powództwa cywilnego w procesie karnym gmina uzyskuje status powoda cywilnego i staje się stroną w procesie. Wiąże się z tym wiele uprawnień. Powód cywilny jako jedna ze stron postępowania może m.in. brać czynny udział w rozprawie i posiedzeniu, zadawać pytania świadkom i oskarżonemu, zgłaszać wnioski dowodowe, a także zaskarżyć wydany wyrok czy postanowienie. Jeżeli gmina wystąpi w postępowaniu karnym z powództwem cywilnym i nie występuje w tym postępowaniu także w innym charakterze, np. oskarżyciela posiłkowego, to nie może ona wnioskować o przeprowadzenie wszystkich dowodów. Może dowodzić istnienia tylko tych okoliczności, na których opiera swoje roszczenia cywilne. Nie może ona więc np. wnioskować o przeprowadzenie dowodów zmierzających do wyjaśnienia szczegółów zdarzenia, jeżeli nie mają one wpływu na odpowiedzialność cywilną sprawcy przestępstwa. [Przykład 4]

Dochodząc swych roszczeń cywilnych w postępowaniu karnym, gmina musi ustanowić pełnomocnika, który będzie ją reprezentował w procesie. Pełnomocnictwo takie powinno być udzielone na piśmie albo ustnie do protokołu. Do jego udzielenia uprawniony jest organ wykonawczy gminy, czyli wójt, burmistrz, prezydent miasta. Należy zaznaczyć, że w treści pełnomocnictwa powinno być zawarte uprawnienie pełnomocnika do reprezentowania mocodawcy w postępowaniu adhezyjnym. Osobą uprawnioną do reprezentowania stron w postępowaniu karnym jest adwokat lub radca prawny. A zatem gmina występująca w postępowaniu karnym z powództwem adhezyjnym może udzielić swojego pełnomocnictwa adwokatowi lub radcy prawnemu. Oczywiście radca ten może być pracownikiem gminy zajmującym się jej obsługą prawną.

Prowadzenie działalności komunalnej

Jednostki samorządu terytorialnego mogą też prowadzić gospodarkę komunalną. Może się to odbywać w formie samorządowego zakładu budżetowego lub spółki prawa handlowego. Jeżeli wyniknie spór na tle takiej działalności, to władze gminy powinny pamiętać o szczególnych zasadach reprezentacji, jakie obowiązują w tego typu sporach.

Jeżeli gminna jednostka organizacyjna nie posiada osobowości prawnej, to stroną w procesie jest zawsze gmina. Nie stoi to na przeszkodzie, aby w takim przypadku gminę reprezentował kierownik tej jednostki, jednak powinien on legitymować się ważnym pełnomocnictwem udzielonym przez wójta. Może on następnie udzielić pełnomocnictwa substytucyjnego na zasadach ogólnych, np. radcy prawnemu czy adwokatowi.

Inne zasady reprezentacji obowiązują w sytuacji, gdy spór sądowy dotyczy gminnych osób prawnych, które w praktyce najczęściej są spółkami kapitałowymi, a więc podmiotami niezależnymi od gminy. Ich odrębność wyraża się w tym, że spółki te działają poprzez swoje ustawowe organy, na zasadach określonych w ustawie z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.) oraz umowie czy statucie spółki. Organem uprawnionym do reprezentowania gminnej spółki przed sądem będą więc członkowie zarządu, prokurenci albo ustanowieni przez zarząd pełnomocnicy. Sposób reprezentacji danej spółki określony jest w dziale drugim rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, a osoby uprawnione do reprezentacji powinny w tym miejscu figurować. Jeżeli natomiast władze gminnej spółki chcą, żeby jej interesy przed sądem reprezentował profesjonalny pełnomocnik - adwokat lub radca prawny, to musi on posiadać pełnomocnictwo udzielone przez osoby uprawnione do składania woli w imieniu spółki.

Kwestie pracownicze

Jednostki samorządowe, w tym gminy, bardzo często występują także w sprawach z zakresu prawa pracy. W urzędach samorządowych pracują bowiem setki tysięcy osób i wszelkie spory na tle pracownik - pracodawca, podobnie jak w prywatnych firmach i zakładach, trafiają do sądu pracy. Jeżeli zatem pracownik gminy uzna, że bezprawnie został zwolniony, to właśnie do sądu pracy będzie mógł wystąpić przeciwko gminie. Do tego też sądu trafi ewentualny spór o wypłatę wynagrodzenia czy wydanie lub zmianę świadectwa pracy.

Pracodawcą jest dla pracownika zawsze ta jednostka organizacyjna, na rzecz której świadczy on pracę, niezależnie od tego, przez kogo jest finansowana oraz jaki podmiot ma kompetencję do podpisania z pracownikiem umowy o pracę czy wypowiedzenia tej umowy. Wójt nie jest jednak taką jednostką organizacyjną i nie uzyskuje dzięki temu zdolności sądowej w sprawach z zakresu prawa pracy. Zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym jest on, jako kierownik urzędu gminy, jedynie zwierzchnikiem służbowym w stosunku do pracowników urzędu oraz kierowników gminnych jednostek organizacyjnych. Natomiast za pracodawcę w rozumieniu art. 460 k.p.c. na zasadzie rozszerzonej zdolności sądowej i procesowej będzie przykładowo uważany urząd gminy w stosunku do pracowników tego urzędu. Dlatego pracownicy ci w sporach z zakresu prawa pracy powinni pozywać urząd gminy, a nie wójta.

W spraw pracowniczych pozew składa się do sądu właściwego pozwanemu, bądź przed sąd, w okręgu którego jest, była lub miała być wykonywana praca. Może to być również sąd, w okręgu którego znajduje się zakład pracy. Oprócz tego na zgodny wniosek stron sąd właściwy może przekazać sprawę do rozpoznania innemu sądowi równorzędnemu. Muszą za tym jednak przemawiać względy celowości.

Podmioty działające w imieniu pracodawcy

● wójt (burmistrz, prezydent miasta) - wobec zastępcy wójta (burmistrza, prezydenta miasta), sekretarza gminy, skarbnika gminy oraz kierowników gminnych jednostek organizacyjnych,

● przewodniczący zgromadzenia związku jednostek samorządu terytorialnego - wobec członków zarządu tego związku,

● wójt (burmistrz, prezydent miasta), starosta, marszałek województwa w urzędzie jednostki samorządu terytorialnego - wobec pozostałych pracowników urzędu oraz wobec kierowników samorządowych jednostek organizacyjnych,

● kierownik jednostki organizacyjnej - za inne jednostki niż wymienione powyżej.

Przykład 1

Wójt nie ma zdolności sądowej i procesowej

Gmina R. spierała się z sąsiednią gminą K. o to, kto powinien ponieść koszty remontu drogi. Gmina R. pozwała więc do sądu wójta gminy K. Na podstawie art. 199 ust. 1 pkt 3 kodeksu postępowania cywilnego sąd odrzucił pozew. Uznał bowiem, że w tej sprawie wójt nie ma zdolności sądowej i procesowej i nie mógł zostać pozwany. Gmina R. powinna wystąpić ze swoim powództwem bezpośrednio przeciwko gminie K.

PRZYKŁAD 2

Mieszkańcy mogą złożyć pozew

Zebranie wiejskie i rada sołecka wsi M., jako samorząd mieszkańców wsi M., wystąpiły z powództwem przeciwko jednemu z mieszkańców. Ten przed sądem twierdził, że sąd powinien powództwo oddalić, bowiem samorząd mieszkańców nie ma zdolności sądowej i nie może wystąpić z pozwem ani być stroną procesu. Sąd nie zgodził się z tą argumentacją. Uznał, że samorząd mieszkańców wsi ma zdolność sądową w sprawach należących do jego właściwości z mocy ustawy lub statutu nadanego przez radę gminy.

PRZYKŁAD 3

Wniosek o zabezpieczenie roszczenia

Pracownik gminy W. dokonał kradzieży samochodu będącego jej własnością. Gmina W. w procesie karnym złożyła powództwo cywilne. Jednocześnie gmina W. złożyła wniosek o zabezpieczenie swojego roszczenia na mieniu jej pracownika. Obawiała się bowiem, że później nie będzie ona mogła ściągnąć od niego należnych jej pieniędzy. Gmina W. mogła wystąpić z takim wnioskiem. Złożenie wniosku o zabezpieczenie jest bowiem dopuszczalne w razie popełnienia przestępstwa, za które można orzec grzywnę, przepadek, nawiązkę lub świadczenie pieniężne, albo nałożyć obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Jest ono także dopuszczalne w razie popełnienia przestępstwa przeciwko mieniu lub wyrządzenia szkody na mieniu. W przypadku przestępstwa kradzieży wniosek taki jest więc dopuszczalny.

PRZYKŁAD 4

Kto ponosi koszty

Gmina K. wytoczyła powództwo cywilne w postępowaniu karnym przeciwko swojemu byłemu pracownikowi, który ją okradł. Sąd powinien tymczasowo zwolnić ją z obowiązku uiszczenia opłaty od tego powództwa. Dopiero gdy sąd oddali powództwo cywilne gminy K., poniesie ona koszty procesu wynikłe z oddalonego powództwa cywilnego. Jeśli natomiast sąd zawiesi postępowanie lub pozostawi powództwo cywilnego bez rozpoznania, koszty procesu poniesione przez powoda cywilnego (gminę) w postępowaniu karnym zalicza się do kosztów procesu cywilnego o to samo roszczenie. Jeżeli zaś sąd uwzględni powództwa gminy K. w całości lub w części, to zasądzi od oskarżonego należne koszty procesu. Sąd zasądzi je na rzecz Skarbu Państwa, gdyż gmina K. ich nie poniosła, bo była od nich zwolniona. Jeśli natomiast gmina K. korzystała z pomocy pełnomocnika z urzędu, to należność z tego tytułu sąd zasądza bezpośrednio na rzecz tego pełnomocnika.

Łukasz Mazurek

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1591 z późn. zm.). Ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1592 z późn. zm.). Ustawa z 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (t.j. Dz.U. z 2001 r. nr 142, poz. 1590 z późn. zm.). Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.). Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.). Ustawa z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 z późn. zm.). Ustawa z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270). Ustawa o gospodarce komunalnej z 20 grudnia 1996 r. (t.j. Dz.U. z 2011 r. nr 45, poz. 236 z późn. zm.).