Gdy dziecko wejdzie w konflikt z prawem

Nieletni przyłapany na popełnianiu przestępstwa lub wykroczenia nie może liczyć na bezkarność. Wprawdzie nie trafi od razu do zakładu poprawczego, ale sąd rodzinny może zastosować wobec niego środki wychowawcze, które będą miały na celu przeciwdziałanie dalszej demoralizacji. Natomiast o umieszczeniu w zakładzie poprawczym sąd decyduje najczęściej, dopiero gdy uzna, że środki wychowawcze nie odniosą skutku, np. były już wcześniej stosowane, a mimo to dziecko nadal popada w konflikt z prawem i wykazuje duży stopień demoralizacji.

Decydując o zastosowaniu konkretnego środka wychowawczego, sąd weźmie pod uwagę osobowość dziecka, w szczególności wiek, stan zdrowia, stopień rozwoju psychicznego i fizycznego oraz cechy charakteru. Istotne są też jego zachowanie, przyczyny i stopień demoralizacji, a także środowisko, w którym się obraca, oraz warunki, w jakich się wychowuje. Ważne jest, czy systematycznie nie uchyla się od obowiązku szkolnego, nie pije i nie używa środków odurzających, nie uprawia nierządu i włóczęgostwa, nie uczestniczy w grupach przestępczych.

Zastosowany przez sąd środek musi bowiem doprowadzić do korzystnych zmian w osobowości i zachowywaniu się dziecka. Sąd ma do wyboru: udzielenie upomnienia, ustanowienie nadzoru odpowiedzialnego rodziców, opiekuna lub udzielającej za niego poręczenia organizacji młodzieżowej lub innej organizacji społecznej, zakładu pracy bądź osoby godnej zaufania. Może też orzec nadzór kuratora, skierować nieletniego do ośrodka kuratorskiego albo do organizacji społecznej zajmującej się pracą o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym. Sąd może też umieścić młodego człowieka w młodzieżowym ośrodku wychowawczym albo rodzinie zastępczej zawodowej, która ukończyła szkolenie przygotowujące do sprawowania opieki nad dziećmi. Resocjalizację nieletniego może też zapewnić zobowiązanie go do naprawienia wyrządzonej szkody, wykonania określonych prac lub świadczeń na rzecz pokrzywdzonego bądź społeczności lokalnej, a nawet zobowiązanie do przeproszenia pokrzywdzonego, do podjęcia nauki lub pracy, uczestniczenia w odpowiednich zajęciach o charakterze wychowawczym, terapeutycznym lub szkoleniowym, do powstrzymywania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, powstrzymania się od picia i zażywania środków odurzających. W zależności od czynu, jaki popełnił młody człowiek, sąd może orzec zakaz prowadzenia pojazdów i przepadek rzeczy uzyskanych w związku z popełnieniem zarzucanego mu czynu.

Pewne działania sąd ma prawo podjąć również w stosunku do rodziców albo opiekunów zdemoralizowanego dziecka, zobowiązać ich np. do poprawy jego warunków bytowych albo zdrowotnych. Może też zwrócić się do instytucji państwowych, społecznych bądź samorządowych o przyznanie rodzinie niezbędnej pomocy. Sąd może też nałożyć na rodziców obowiązek ścisłej współpracy ze szkołą, w której dziecko się uczy, poradnią psychologiczno-pedagogiczną lub inną specjalistyczną, lekarzem lub zakładem leczniczym, a gdy nieletni pracuje, z jego zakładem pracy. Może też zobowiązać rodziców lub opiekunów do naprawienia w całości lub w części wyrządzonej przez dziecko szkody. Za uchylanie się od wypełnienia wymienionych zaleceń sądu rodzicom grozi kara pieniężna w wysokości od 50 do 500 zł. Gdy jednak usprawiedliwią swoje zachowanie w ciągu 14 dni od wymierzenia kary albo w tym czasie przystąpią do wykonywania obowiązków, to nie będą musieli jej płacić.

Jeżeli jednak środki wychowawcze okażą się nieskuteczne lub nie rokują resocjalizacji, a wysoki stopień demoralizacji nieletniego oraz okoliczności i charakter czynu przemawiają za umieszczeniem go w zakładzie poprawczym, to sąd orzeka o zastosowaniu tego środka. Jednakże wykonanie może warunkowo zawiesić na okres próby od roku do trzech lat, gdy uzna, że warunki osobiste oraz środowiskowe, a także właściwości sprawcy oraz okoliczności i charakter czynu uzasadniają przypuszczenie, że mimo to cele wychowawcze zostaną osiągnięte. Podczas okresu próby sąd zastosuje wobec nieletniego też inne środki wychowawcze.

Może się zdarzyć, że okres próby się nie powiedzie, nieletni nie tylko nie poprawi swojego postępowania, ale jego zachowanie będzie wskazywało na dalszą demoralizację, popełni w tym czasie kolejny czyn karalny bądź też będzie się uchylał od nałożonych na niego obowiązków bądź nie podda się nadzorowi. Wtedy sąd rodzinny odwoła warunkowe zawieszenie i zarządzi umieszczenie nieletniego w zakładzie poprawczym. Natomiast jeśli próba powiedzie się i w ciągu dalszych trzech miesięcy po zakończeniu jej sąd nie odwoła warunkowego zawieszenia, to orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie poprawczym uważa się za niebyłe.

Niepełnosprawni nie będą karani

Inna jest procedura postępowania z nieletnim, który wszedł w konflikt z prawem, a stwierdzono u niego upośledzenie umysłowe, chorobę psychiczną, inne zakłócenie czynności psychicznych, nałogowe używanie alkoholu lub środków odurzających. Wtedy sąd rodzinny może umieścić go w szpitalu psychiatrycznym lub innym zakładzie leczniczym. Jeżeli jednak wystarczy zapewnić mu tylko opiekę wychowawczą, to skieruje go do młodzieżowego ośrodka wychowawczego, a do domu pomocy społecznej wówczas, gdy nieletni jest upośledzony umysłowo w stopniu głębokim i wymaga jedynie opieki.

OPINIA EKSPERTA

@RY1@i02/2014/184/i02.2014.184.00700030c.803.jpg@RY2@

Anisa Gnacikowska adwokat

Ustanowienie nadzoru odpowiedzialnego rodziców jest - po upomnieniu i zobowiązaniu do określonego postępowania - jednym z najmniej dolegliwych środków, jakie przewiduje ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich. Nadzór odpowiedzialny rodziców ustanawiany jest, gdy sąd uzna, że postawy wychowawcze rodziców, ich współpraca z wymiarem sprawiedliwości oraz postawa nieletniego umożliwiają zrezygnowanie z bardziej dolegliwych środków. Takim bardziej dolegliwym, ale często stosowanym, jest nadzór kuratora. Zakres działań kuratora określa art. 70a ustawy; warunki i sposób wykonywania obowiązków reguluje zaś rozporządzenie ministra sprawiedliwości w sprawie nadzoru nad nieletnim z 24 czerwca 2014 r. Zgodnie z nim kurator sądowy nawiązuje kontakt z nieletnim i jego rodzicami najpóźniej w ciągu 7 dni od powierzenia nadzoru. W czasie pierwszego kontaktu przeprowadza rozmowę z nieletnim i jego rodzicami, pouczając ich o prawach i obowiązkach, oraz omawia sposoby i terminy ich realizacji.

@RY1@i02/2014/184/i02.2014.184.00700030c.804.jpg@RY2@

shutterstock

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (t.j. Dz.U. z 2010 r. nr 33, poz. 178 ze zm.).