Właściciel warsztatu może zatrzymać auto na zabezpieczenie roszczeń

W praktyce prokuratorskiej dochodzi często do składania zawiadomień o popełnieniu przestępstwa przywłaszczenia, w sytuacji gdy strona umowy o dzieło, polegającej na naprawie samochodu po wypadku drogowym (czy to z uwagi na niewystarczającą jakość naprawy, czy z uwagi na brak środków finansowych) próbuje odebrać samochód z warsztatu bez uiszczenia należnej zapłaty. Wtedy właściciel zakładu, który jednoczenie jest stroną umowy o dzieło, powołuje się na prawo zatrzymania określone w art. 461 par. 1 kodeksu karnego (k.k.) i odmawia wydania auta.

Powszechną reakcją organów policji na taki stan faktyczny jest wzięcie pod uwagę tylko roszczeń windykacyjnych i nakazanie zwrotu samochodu jego właścicielowi z jednoczesnym pouczeniem właściciela warsztatu o przysługujących mu roszczeniach cywilnoprawnych i drodze sądowej. Praktyka taka nie jest jednak prawidłowa. Prawo właściciela warsztatu samochodowego do zabezpieczenia roszczeń przysługujących mu wobec właściciela samochodu nie może być kwestionowane czy to przez organy ścigania, czy przez policję. Nakazanie wydania samochodu pozbawia stronę umowy skorzystania z przysługującego jej uprawnienia, tj. prawa zatrzymania.

Z samego zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa można wywieść wniosek, że w realiach zaistniałego stanu faktycznego nie istnieje uzasadnione popełnienie przestępstwa, które skutkowałoby wszczęciem postępowania karnego. Postępowanie karne nie jest właściwe do interpretacji i oceny realizacji umowy cywilnoprawnej, chyba że w toku jej realizacji został popełniony czyn przestępczy. W przypadku niewłaściwej realizacji umowy, dotyczącej kwestii materialnych lub finansowych, czyn taki nie stanowi przestępstwa.

Przestępstwo z art. 284 par. 2 k.k. popełnia ten, kto przywłaszcza sobie powierzoną rzecz ruchomą, natomiast utrwalona linia orzecznicza stanowi, że niezbędnym składnikiem przywłaszczenia – pod względem podmiotowym – jest zamiar sprawcy pozbawiania właściciela mienia stanowiącego jego własność znajdującego się w posiadaniu sprawcy i zatrzymanie tego mienia, wbrew woli właściciela. Samo zatrzymanie rzeczy w celu zabezpieczenia roszczeń majątkowych nie jest przywłaszczeniem ani zaborem dokonanym w celu przywłaszczenia.

W wypadku zgłoszenia przez stronę umowy cywilnoprawnej przestępstwa przywłaszczenia powierzonej rzeczy przez drugą stronę tej umowy, przy jednoczesnym ustaleniu, iż zgłaszający odmówił wywiązywania się z warunków umowy (np. gdy zgłaszający nie uiścił ceny za wykonaną usługę, a druga strona dokonała zatrzymania rzeczy) prawidłową reakcją organów ścigania winno być przyjęcie zawiadomienia i przesłuchanie w charakterze świadka zawiadamiającego. Sprawa powinna zakończyć się bezzwłocznym wydaniem postanowienia o odmowie wszczęcia dochodzenia lub śledztwa. Niedopuszczalne jest zaś tutaj dokonanie zabezpieczenia rzeczy. Przedmiot w postaci samochodu nie stanowi bowiem dowodu rzeczowego w sprawie. W przypadku wydania samochodu jego właścicielowi czy też pozostawienie go u właściciela warsztatu stosunek organów ścigania powinien być bierny.