Akta dla podejrzanego i jego adwokata

Od 28 sierpnia 2009 r. obowiązuje nowelizacja kodeksu postępowania karnego. Rozszerza ona prawa osób podejrzanych o popełnienie przestępstwa, wobec których skierowano wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania.

Do ustawy został dodany nowy, obszerny art. 156 par. 5a. Przewiduje on, że w toku postępowania przygotowawczego podejrzanemu i jego obrońcy udostępnia się akta sprawy w części zawierającej dowody wskazane we wniosku o zastosowanie albo przedłużenie tymczasowego aresztowania oraz wymienione w postanowieniu o zastosowaniu albo przedłużeniu tymczasowego aresztowania. Będą to więc np. materiały, które wskazują na to, że podejrzany bezprawnie utrudniał śledztwo lub nakłaniał do składania fałszywych zeznań (zastraszał świadków). Prawo podejrzanego do przejrzenia akt nie będzie musiało być jednak bezwzględnie respektowane. Prokurator będzie mógł odmówić zgody na udostępnienie poszczególnych dowodów uzasadniających tymczasowy areszt, gdy zajdzie uzasadniona obawa, że zagrażałoby to bezpieczeństwu publicznemu czy narażałoby na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia pokrzywdzonego lub innego uczestnika postępowania.

Powodem odmowy udostępnienia akt może być również zagrożenie zniszczeniem lub ukryciem dowodów albo tworzeniem dowodów fałszywych. Kolejnymi argumentami przemawiającymi za utajnieniem akt są zagrożenie uniemożliwieniem ustalenia i ujęcia współsprawcy przestępstwa lub sprawców innych czynów ujawnionych w toku postępowania. Okazanie akt podejrzanemu nie może doprowadzić do ujawnienia przeprowadzonych czynności operacyjno-rozpoznawczych (np. podsłuchu, przeszukania niejawnego).

Do znowelizowania kodeksu w kierunku rozszerzenia prawa do obrony zobowiązał ustawodawcę Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z 3 czerwca 2008 r. (sygn. akt K 42/07) orzekł, że art. 156 par. 5 k.p.k., niesłusznie pozostawia kwestię utajnienia materiałów postępowania przygotowawczego wyłącznie w gestii prokuratora. Zdaniem Trybunału obowiązujące przepisy kodeksu nie określają przesłanek, którymi powinien kierować się organ prowadzący postępowanie, zezwalając lub odmawiając przejrzenia akt sprawy podejrzanemu kierowanemu do tymczasowego aresztu, a także nie precyzowały tego, co należy rozumieć przez pojęcie udostępnienia akt sprawy (całość akt czy sam wniosek o tymczasowe aresztowanie wraz z załączonymi do niego dokumentami).

Uchwalona przez posłów nowelizacja wypełnia zalecenia Trybunału Konstytucyjnego i jednocześnie daje po raz kolejny prokuratorom prawo do zastosowania uznaniowej odmowy wglądu do akt. Oprócz enumeratywnie wymienionych przesłanek uzasadniających utajnienie zebranych dowodów na końcu art. 156 par. 5a kodeksu postępowania karnego wspomniano, że udostępnienie akt nie może zagrażać utrudnieniem postępowania przygotowawczego w inny (bliżej nieokreślony) bezprawny sposób. Wykazanie tej okoliczności będzie więc każdorazowo zależało od inwencji samego prokuratora.