Przekroczenie obrony koniecznej może skończyć się umorzeniem

Na przełomie ostatnich miesięcy weszło w życie aż sześć nowelizacji kodeksu karnego. Nie są to tylko zmiany redakcyjne. W prawie karnym materialnym pojawiły się nowe kategorie przestępstw i środków karnych. Dokonano też zasadniczych modyfikacji w zakresie obowiązujących do niedawna zasad odpowiedzialności karnej (np. zmiany w instytucji obrony koniecznej) i wymiaru kar za popełnione przestępstwa (nowe granice grzywien i kary ograniczenia wolności).

Ostatnie zmiany kodeksu karnego modyfikują ważną dla obywateli instytucję obrony koniecznej. Osoba, która zbyt intensywnie lub zbyt długo odpiera atak napastnika, działając w ramach obrony koniecznej, może dziś liczyć na umorzenie postępowania już na etapie dochodzenia lub śledztwa. Obowiązujące do 8 czerwca 2010 r. przepisy (wprowadzone nowelizacją kodeksu karnego z 5 listopada 2009 r.) zmuszały w takich sytuacjach prokuratora do skierowania przeciwko takiej osobie aktu oskarżenia do sądu, a więc musiała być ona traktowana w dalszym ciągu jako potencjalny sprawca przestępstwa. Dopiero sąd sprawdzał, czy zachowanie było rzeczywiście usprawiedliwione okolicznościami zdarzenia. Miał on obowiązek odstąpić od wymierzenia kary, gdy z ustaleń faktycznych wynika, że osoba stosująca obronę konieczną przekroczyła jej granice pod wpływem strachu lub wzburzenia i było to usprawiedliwione okolicznościami zamachu.

Zmienił się jednak art. 25 par. 3 kodeksu karnego. Polegała ona na zastąpieniu słów: "sąd odstępuje od wymierzenia kary" słowami: "nie podlega karze". Dzięki temu prokurator może dzisiaj umorzyć postępowanie karne wobec osoby na podstawie art. 17 par. 1 pkt 4 kodeksu postępowania karnego i nie musi kierować przeciwko niej aktu oskarżenia do sądu.

Obowiązująca od 8 lipca nowelizacja kodeksu karnego zmieniła również warunki wykonywania kary ograniczenia wolności. Skazany jest zobowiązany do wykonywania w jej ramach nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cele społeczne. W dalszym ciągu ma ona wymiar od 20 do 40 godzin w stosunku miesięcznym. Ustawa nie wskazuje już jednak, że kara ograniczenia wolności musi być koniecznie wykonywana w odpowiednim zakładzie pracy, placówce służby zdrowia, opieki, społecznej, organizacji lub instytucji niosącej pomoc charytatywną lub na rzecz społeczności lokalnej. Wybór miejsca, w którym będzie udzielał się skazany, zależy więc od uznania sądu, pod warunkiem że praca będzie miała charakter społeczny.

W stosunku do osoby zatrudnionej sąd zamiast obowiązku wykonywania nieodpłatnej pracy może w dalszym ciągu orzec potrącenie od 10 do 25 proc. wynagrodzenia za pracę w stosunku miesięcznym na cel społeczny wskazany przez sąd. Z ustawy została jednak wyeliminowana możliwość stosowania takiego potrącenia na rzecz Skarbu Państwa. Wskutek nowelizacji z kodeksu karnego został uchylony także par. 1 art. 36. Przewidywał on, że wymierzając karę ograniczenia wolności, sąd mógł oddać skazanego pod dozór kuratora lub osoby godnej zaufania, stowarzyszenia, instytucji albo organizacji społecznej, do której działalności należy troska o wychowanie, zapobieganie demoralizacji lub pomoc skazanym. W zamian za to rozszerzono zakres innych obowiązków, którym może zostać poddany odbywający karę ograniczenia wolności (np. informowanie sądu lub kuratora o przebiegu okresu próby, zobowiązanie do nauki albo wykonywania pracy zarobkowej).

Nowym rozwiązaniem jest także to, że kary ograniczenia wolności związanej z obowiązkiem wykonywania pracy na cele społeczne nie można orzekać, jeżeli stan zdrowia oskarżonego lub jego właściwości i warunki osobiste uzasadniają przekonanie, że oskarżony nie wykona tego obowiązku.

Listopadowa nowelizacja kodeksu karnego zmodyfikowała także katalog przestępstw, za które mogą odpowiadać nieletni (są to osoby pomiędzy 13., a 17. rokiem życia). Art. 10 k.k. przewiduje, że sprawca wymienionego w nim czynu zabronionego może odpowiadać tak jak dorosły po skończeniu 15 lat. Do czynów tych zaliczają się między innymi zamach na prezydenta, rozbój, wzięcie zakładnika czy umyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. 15-latek odpowiada także za dokonanie zabójstwa i gwałtu. Od 8 czerwca 2010 r. nie może on zostać pociągnięty do zdecydowanie surowszej odpowiedzialności za dokonanie tzw. zabójstwa kwalifikowanego, tj. z użyciem broni, ze szczególnym okrucieństwem. W razie jego popełnienia będzie on odpowiadał za zabójstwo w typie podstawowym. Obecnie nieletni, którzy ukończyli 15 lat, są pociągani do surowszej odpowiedzialności za dokonanie gwałtu ze szczególnym okrucieństwem.

Nieletni może zastać pociągnięty do odpowiedzialności karnej na zasadzie kodeksu karnego, a nie przepisów dla nieletnich, tylko gdy okoliczności sprawy, stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste za tym przemawiają, a w szczególności, gdy nie przyniosły efektów stosowane wcześniej wobec niego środki wychowawcze i poprawcze.

Nowelizacja z 5 listopada 2010 r. zmieniła także warunki stosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary, stosowania środków probacyjnych i zasady wymierzania kary łącznej. Nadzwyczajne złagodzenie kary polega na wymierzeniu kary poniżej dolnej granicy ustawowego zagrożenia albo kary łagodniejszego rodzaju. Nowością jest to, że zastosowanie instytucji nadzwyczajnego złagodzenia kary za zbrodnię zagrożoną co najmniej karą 25 lat pozbawienia wolności polega na wymierzeniu kary pozbawienia wolności nie niższej od 8 lat. W poprzednim stanie przy każdej zbrodni, niezależnie od ustawowego zagrożenia, sąd wymierzał w takich przypadkach karę pozbawienia wolności nie niższą od jednej trzeciej dolnej granicy ustawowego zagrożenia.

Zmienił się wymiar grzywien, które może nałożyć sąd w przypadku wykonania kary pozbawienia wolności, jeżeli jej wymierzenie na innej podstawie nie jest możliwe. Teraz sąd może orzec grzywnę w wysokości do 270 stawek dziennych (poprzednio 180). Zawieszając z kolei wykonanie kary ograniczenia wolności, sąd może orzec grzywnę w wysokości do 135 stawek dziennych (poprzednio 90).

Zmodyfikowane zostały ponadto podstawy stosowania warunkowego przedterminowego zwolnienia. Skazanego można teraz zwolnić po odbyciu co najmniej połowy kary niezależnie od okresu jej odbywania. Wcześniej sprawca musiał spędzić w więzieniu co najmniej pół roku. Z kolei recydywiści musieli odbyć co najmniej 1 rok kary. W dalszym ciągu mogą być jednak zwalniani po odbyciu 2/3 lub 3/4 kary.

Kodeks karny przewiduje, że jeżeli sprawca popełnił dwa lub więcej przestępstw, zanim zapadł pierwszy wyrok, nawet nieprawomocny, co do któregokolwiek z tych przestępstw i wymierzono za nie kary tego samego rodzaju albo inne podlegające łączeniu, sąd musi orzec karę łączną. Jest to jedna kara, która uwzględnia wszystkie kary z osobna wymierzone za zbiegające się przestępstwa. W związku z zaostrzeniem maksymalnych limitów stawek dziennych obostrzonych grzywien i kary ograniczenia wolności kara łączna nie może przekraczać dzisiaj 810 stawek dziennych grzywny, 2 lat ograniczenia wolności albo 15 lat pozbawienia wolności. Kara łączna grzywny przy warunkowym zawieszeniu nie może przekraczać 270 stawek dziennych - jeżeli jest ona związana z zawieszeniem wykonania kary pozbawienia wolności, oraz nie może przekraczać 135 stawek dziennych - jeżeli jest ona związana z zawieszeniem wykonania kary ograniczenia wolności.

Jeżeli suma orzeczonych kar pozbawienia wolności wynosi 25 lat albo więcej, a chociażby jedna z podlegających łączeniu kar wynosi nie mniej niż 10 lat, sąd może orzec karę łączną 25 lat pozbawienia wolności. W dodatku, jeżeli chociażby jedna z podlegających łączeniu grzywien jest wymierzona kwotowo, karę łączną grzywny wymierza się kwotowo, a jeżeli chociażby jedna z podlegających łączeniu grzywien została orzeczona na podstawie art. 309 k.k. (za niektóre z przestępstw przeciwko mieniu wywołujących poważne szkody), sąd wymierza karę łączną grzywny w granicach od najwyższej z kar tego rodzaju wymierzonych za poszczególne przestępstwa do ich sumy, nie przekraczając jednak 4500 stawek dziennych grzywny.

Nowością jest także to, że w razie skazania za zbiegające się przestępstwa na kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem ich wykonania sąd może w wyroku łącznym orzec karę łączną pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania.

1 lipca br. weszła w życie kolejna uchwalona 12 lutego 2010 r. nowelizacja kodeksu karnego, która zdecydowanie zaostrzyła sankcje karne dla pijanych kierowców, a zwłaszcza tych, którzy w takim stanie spowodowali wypadek drogowy. Zgodnie ze zmienionym art. 42 kodeksu karnego, jeżeli sprawca wypadku drogowego, w wyniku którego inna osoba poniosła śmierć lub ciężki uszczerbek na zdrowiu, znajdował się pod wpływem alkoholu lub środka odurzającego lub zbiegł z miejsca wypadku, to sąd ma obowiązek orzeczenia wobec niego zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na zawsze. W poprzednim stanie prawnym w takich sytuacjach sąd nie musiał, ale miał jedynie możliwość orzeczenia zakazu prowadzenia pojazdów mechanicznych na zawsze. Obowiązkowe było wydanie takiego zakazu jedynie wówczas, gdy sprawca ponownie dopuścił się popełnienia takiego przestępstwa. Sąd może odstąpić od zastosowania zakazu na zawsze jedynie wówczas, gdy zajdzie wyjątkowy wypadek, uzasadniony szczególnymi okolicznościami.

Kodeks karny dopuszcza możliwość zamiany kary na łagodniejszą, gdy przestępstwo jest zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą pięciu lat. W takiej sytuacji sąd może zamiast kary pozbawienia wolności orzec grzywnę albo karę ograniczenia wolności do lat dwóch, w szczególności, jeżeli orzeka równocześnie środek karny. Stosowanie możliwości zamiany kary na łagodniejszą nie jest możliwe jedynie w stosunku do sprawcy występku o charakterze chuligańskim. Od 1 lipca nowelizacja kodeksu karnego rozszerza ten krąg osób o kierowców, którzy zostali powtórnie skazani za prowadzenie pojazdu pod wpływem alkoholu lub środka odurzającego.

Jakie środki karne można wymierzyć sprawcy przestępstwa?

● pozbawienie praw publicznych,

● zakaz zajmowania określonego stanowiska, wykonywania określonego zawodu lub prowadzenia określonej działalności gospodarczej,

● zakaz prowadzenia działalności związanej z wychowaniem, leczeniem, edukacją małoletnich lub z opieką nad nimi,

● obowiązek powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach, zakaz kontaktowania się z określonymi osobami, zakaz zbliżania się do określonych osób lub zakaz opuszczania określonego miejsca pobytu bez zgody sądu,

● zakaz wstępu na imprezę masową - od 1 sierpnia 2009 r.

● zakaz wstępu do ośrodków gier i uczestnictwa w grach hazardowych - od 1 stycznia 2010 r.,

● nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym - od 1 sierpnia 2010 r.,

● zakaz prowadzenia pojazdów,

● przepadek,

● obowiązek naprawienia szkody,

● obowiązek zadośćuczynienia za doznaną krzywdę - od 8 czerwca 2010 r.,

● nawiązka,

● świadczenie pieniężne,

● podanie wyroku do publicznej wiadomości.

Od 1 sierpnia 2010 r. obowiązują nowe przepisy kodeksu karnego i procedury karnej, które pozwalają na skuteczniejszą izolację sprawców przemocy od ich ofiar. W katalogu środków karnych, które może nałożyć na oskarżonego w wyroku skazującym sąd, obok dotychczasowego obowiązku powstrzymania się od przebywania w określonych środowiskach lub miejscach czy zakazu kontaktowania się z określonymi osobami pojawiły się także środki w postaci zakazu zbliżania się do określonych osób oraz nakaz opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym.

Zakaz zbliżania się może być stosowany w okresie od roku do 15 lat, z kolei obowiązek opuszczenia mieszkania - od roku do 10 lat. Dodatkowe sankcje obowiązują od uprawomocnienia się orzeczenia, jednakże okres, na który środek orzeczono, nie biegnie w czasie odbywania kary pozbawienia wolności za popełnienie jakiegokolwiek przestępstwa.

W kodeksie karnym dokonano także zmiany art. 72, który określa obowiązki sprawcy w razie warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności. Umożliwia on teraz nałożenie na sprawcę przemocy w rodzinie obowiązku uczestniczenia w oddziaływaniach korekcyjno-edukacyjnych bez konieczności uzyskania jego zgody. Nakładając na sprawcę przestępstwa popełnionego z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec osoby najbliższej obowiązek opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, sąd dodatkowo musi określić teraz sposób kontaktu pomiędzy tymi osobami.

- np. podstępne werbowanie ludzi i zmuszanie do żebrania - kara pozbawienia wolności na okres nie krótszy od 3 lat.

- robienie zdjęć pornograficznych i rozpowszechnianie bez zgody fotografowanego - kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

- publiczne pochwalanie zachowań o charakterze pedofilskim - kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 2.

- zachęcanie dziecka poniżej lat 15 do obcowania płciowego za pomocą internetu - kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 2.

- ponowne skazanie za prowadzeni pojazdu pod wpływem alkoholu - kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Ustawa z 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Kodeks karny wykonawczy, ustawy - Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 206, poz. 1589).

Ustawa z 12 lutego 2010 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks karny wykonawczy oraz ustawy - Prawo ochrony środowiska (Dz.U. z 2010 r. nr 40, poz. 227).