Kiedy świadek ma prawo odmówić składania zeznań

Obowiązek składania zeznań w postępowaniu karnym nie jest absolutny i jest od niego wiele wyjątków. Świadek, który stawił się na wezwanie policji, prokuratora lub sądu, może odmówić ich składania ze względu na swój szczególny stosunek do podejrzanego (oskarżonego), sprawy lub też wagę okoliczności, które ma ujawnić. W tym ostatnim przypadku chodzi o zeznania, podczas których mogłaby zostać ujawniona tajemnica państwowa, służbowa czy zawodowa.

Zwolnienie z zeznań z uwagi na tajemnicę państwową, służbową czy zawodową jest możliwe tylko w sytuacji, gdy świadek zostanie z niej zwolniony przez uprawniony organ (art. 179 kodeksu postępowania karnego). W rozumieniu ustawy o ochronie informacji niejawnych tajemnicą państwową jest informacja określona w specjalnym wykazie ujętym w załączniku do ustawy, której nieuprawnione ujawnienie może spowodować istotne zagrożenie dla podstawowych interesów Rzeczypospolitej Polskiej dotyczących porządku publicznego, obronności, bezpieczeństwa, stosunków międzynarodowych lub gospodarczych państwa.

O zwolnienie z tajemnicy państwowej może wnioskować sąd lub prokurator. Nie mogą tego robić natomiast policja i inne służby uprawnione do prowadzenia przesłuchań. Sąd lub prokurator powinien skierować taki wniosek bezpośrednio do właściwego naczelnego organu administracji rządowej. Przykładowo minister właściwy do spraw wewnętrznych może zezwalać pracownikom, policjantom, strażakom, funkcjonariuszom Straży Granicznej i żołnierzom jednostek jemu podporządkowanych lub przez niego nadzorowanych na udzielenie wiadomości stanowiącej tajemnicę państwową lub służbową określonej osobie lub instytucji.

Zwolnienia z tajemnicy państwowej wolno odmówić tylko wtedy, gdyby złożenie zeznania wyrządzić mogło poważną szkodę państwu.

Świadkowie mogą odmówić zeznań dotyczących okoliczności związanych z wiążącą ich tajemnicą służbową lub tajemnicą związaną z wykonywaniem zawodu lub funkcji. Tajemnicą służbową jest informacja niejawna niebędąca tajemnicą państwową, uzyskana w związku z czynnościami służbowymi albo wykonywaniem prac zleconych, której nieuprawnione ujawnienie mogłoby narazić na szkodę interes państwa, interes publiczny lub prawnie chroniony interes obywateli albo jednostki organizacyjnej. Z kolei tajemnicą zawodową mogą być informacje uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu lub jego dotyczące (np. informacje o pacjencie, receptury).

Świadek, który zechce odmówić zeznań, powołując się na tego rodzaju tajemnice, może zostać zwolniony w drodze postanowienia przez prokuratora lub sąd. Na tego rodzaju decyzję nie służy mu zażalenie, a przesłuchanie odbywa się na rozprawie z wyłączeniem jawności. Bezwzględny zakaz dowodowy polegający na braku możliwości przesłuchiwania jako świadków dotyczy obrońcy lub adwokata co do faktów, o których dowiedział się, udzielając porady prawnej osobie zatrzymanej lub prowadząc jej sprawę. Podobnie jest w przypadku duchownego, który nie może być przesłuchiwany na temat faktów, o których dowiedział się przy spowiedzi.

Szczególne uprawnienia związane z prawem do odmowy zeznań dotyczą świadków wykonujących niektóre wolne zawody. Osoby obowiązane do zachowania tajemnicy notarialnej, adwokackiej, radcy prawnego, lekarskiej lub dziennikarskiej mogą być przesłuchiwane w sprawie faktów objętych tą tajemnicą tylko w szczególnych sytuacjach wymienionych w kodeksie. Jest to możliwe, gdy jest to niezbędne dla dobra wymiaru sprawiedliwości, a okoliczność nie może być ustalona na podstawie innego dowodu. Musi więc dojść do takiej sytuacji procesowej, gdzie jedynym sposobem na poznanie danej okoliczności jest właśnie zeznanie świadka, a inne dowody nie dały w tym zakresie efektów lub są niemożliwe do przeprowadzenia.

Co ważne, 7 sierpnia 2010 r. weszła w życie nowelizacja ustawy o doradztwie podatkowym oraz niektórych innych ustaw, która poszerzyła krąg podmiotów uprawnionych do zachowania tajemnicy zawodowej o doradców podatkowych.

Szczególnie chronieni w zakresie ochrony tajemnicy zawodowej są dziennikarze. W ich przypadku zwolnienie od obowiązku zachowania tajemnicy nie może dotyczyć danych umożliwiających identyfikację autora materiału prasowego, listu do redakcji lub innego materiału o tym charakterze, jak również identyfikację osób udzielających informacji opublikowanych lub przekazanych do opublikowania. Warunkiem jest, by osoby te zastrzegły nieujawnianie powyższych danych. Powyższe ograniczenie nie może być stosowane, jeżeli informacja dotyczy czynu polegającego na niezawiadomieniu o popełnieniu niektórych rodzajów przestępstw (np. zabójstwo, wzięcie zakładnika).

W postępowaniu przygotowawczym w przedmiocie przesłuchania lub zezwolenia na przesłuchanie decyduje zawsze sąd. Robi to na posiedzeniu bez udziału stron, w terminie nie dłuższym niż 7 dni od daty doręczenia wniosku prokuratora. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie.

Jedną z podstawowych reguł procesu karnego jest prawo do odmowy zeznań przysługujące osobie najbliższej oskarżonego (podejrzanego). Skorzystanie z tych uprawnień jest uzależnione od woli świadka, nie ma na nie wpływu stanowisko sądu lub prokuratora. Nie mogą oni badać powodów odmowy składania zeznań. Są natomiast uprawnieni do zbadania charakteru więzi pomiędzy oskarżonym a świadkiem.

Do osób najbliższych zgodnie z art. 115 pkt 11 kodeksu karnego zalicza się przede wszystkim małżonek, czyli mężczyzna lub kobieta, którzy zawarli związek małżeński przed duchownym lub kierownikiem stanu cywilnego. Są to także wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.), zstępni (dzieci, wnuki itd.) oraz rodzeństwo (rodzone i przyrodnie). Prawo do odmowy zeznań mają także niektórzy członkowie rodziny małżonka. Są to powinowaci w tej samej linii lub stopniu (rodzice małżonka, jego dziadkowie i rodzeństwo). Status osoby najbliższej przyznany jest zarówno rodzeństwu małżonka, jak i małżonkom rodzeństwa oskarżonego.

Odmówić zeznań może także osoba pozostająca w stosunku przysposobienia (adoptowana) oraz jej małżonek. Umieszczenie małoletniego tymczasowo w rodzinie zastępczej, a następnie także na stałe z powierzeniem rodzicom zastępczym opieki nad dzieckiem, nie oznacza ukształtowania się między takim małoletnim a rodzicem zastępczym (opiekunem) stosunku pozwalającego na odmowę zeznań (postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lutego 2010 r., sygn. akt V KK 296/2009).

Prawo do odmowy zeznań trwa mimo ustania małżeństwa lub przysposobienia.

Ostatnią grupą są osoby pozostające we wspólnym pożyciu. Chodzi tutaj o konkubinat. Do grupy tych osób nie mogą być zaliczani tzw. kochankowie. Jak uznał Sąd Apelacyjny w Krakowie (wyrok z 28 października 2009 r., sygn. akt II AKa 176/2009), wspólne zamieszkiwanie przez krótkie okresy czasu oraz utrzymywanie kontaktów seksualnych nie uzasadnia jeszcze uznania tego związku za konkubinat, który charakteryzuje się cechami identycznymi z cechami małżeństwa, tyle że nie jest sankcjonowany przez prawo. Chodzi zatem o związek trwały, połączony więzami uczuciowymi, fizycznymi i ekonomicznymi, to jest wspólnym planowaniem i podejmowaniem ważnych decyzji oraz wspólnym ponoszeniem kosztów egzystencji. Prawa do odmowy zeznań nie będzie miała jednak rodzina osoby pozostającej we wspólnym pożyciu (np. brat konkubiny).

Jeżeli narzeczona oskarżonego nie pozostaje we wspólnym z nim pożyciu, to nie jest osobą najbliższą dla oskarżonego (wyrok Sądu Najwyższego z 9 listopada 1990 r., sygn. akt WR 203/90).

● osoba najbliższa: małżonek, wstępni, zstępni, rodzeństwo, powinowaci w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, konkubent

● świadek, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem

● narzeczona (jeżeli nie pozostaje we wspólnym pożyciu)

● zstępni osoby adoptowanej

● dzieci pozostające pod opieką w rodzinie zastępczej

Uchylić się od zeznań mogą także świadkowie, którzy w innej toczącej się sprawie są oskarżeni o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem. Istotą takiego rozwiązania jest zapobieżenie sytuacji, w której oskarżony na skutek zmiany swojej sytuacji procesowej byłby w istocie zmuszony zeznawać przeciwko sobie (i to pod groźbą odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywych zeznań). Ustawowe pojęcie współudziału w przestępstwie powinno być rozumiane szerzej i obejmować - poza współsprawstwem, pomocnictwem i podżeganiem - także przypadki do nich zbliżone, gdy faktyczny związek pomiędzy analizowanymi czynami jest również silny i gdy ich sprawcom - w razie jego ujawnienia - grożą analogiczne konsekwencje prawnokarne.

Można zwolnić od złożenia zeznania lub odpowiedzi na pytania także osobę pozostającą z oskarżonym w szczególnie bliskim stosunku osobistym. Jest to możliwe jedynie na jej wniosek. Szczególnie bliski stosunek osobisty może wynikać np. z faktu posiadania wspólnego dziecka przez osobę składającą zeznania i podejrzanego bądź oskarżonego.

Osoba uprawniona do odmowy złożenia zeznań albo z nich zwolniona może oświadczyć, że chce z tego prawa skorzystać, najpóźniej do rozpoczęcia jej pierwszego zeznania w postępowaniu sądowym. Wówczas poprzednio złożone zeznanie tej osoby nie mogą służyć za dowód ani być odtworzone. Są po prostu traktowane tak, jak by ich nie było. Nie mogą zostać wykorzystane jako dowody w sprawie nie tylko zeznania złożone przez osobę, która skorzystała z przysługującego jej prawa do odmowy ich złożenia, lecz także takie jej wypowiedzi, które złożone zostały przy braku świadomości osoby przesłuchiwanej co do przysługującego jej uprawnienia, w którym to przedmiocie, wobec braku stosownego pouczenia, nie mogła się wypowiedzieć

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Ustawa z 10 czerwca 2010 r. o zmianie ustawy o doradztwie podatkowym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. nr 122, poz. 826 z późn. zm.).