Jak gmina może dochodzić roszczeń w procesie karnym

Dochodzenie roszczeń majątkowych możliwe jest nie tylko w postępowaniu cywilnym. Wytoczenie powództwa cywilnego możliwe jest także w postępowaniu karnym (tzw. powództwo adhezyjne). Zgodnie z art. 62 kodeksu postępowania karnego (k.p.k.) pokrzywdzony może, aż do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, wytoczyć przeciw oskarżonemu powództwo cywilne w celu dochodzenia w postępowaniu karnym roszczeń majątkowych wynikających bezpośrednio z popełnienia przestępstwa. [przykład 1]

Artykuł 49 par. 1 k.p.k. za pokrzywdzonego uznaje osobę fizyczną lub prawną, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Paragraf 2 tego artykułu stanowi dodatkowo, że pokrzywdzonym może być również instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, choćby nie miała osobowości prawnej. Powództwo takie może więc wytoczyć także jednostka samorządu terytorialnego (gmina, powiat czy województwo), której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo i która jest pokrzywdzona.

Proces adhezyjny toczy się wraz z postępowaniem o odpowiedzialności karnej sprawcy przestępstwa, który swoim czynem wyrządził gminie szkodę.

Na wytoczenie swojego powództwa gmina ma czas najpóźniej do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. Zgodnie z art. 385 k.p.k. przez rozpoczęcie przewodu sądowego należy rozumieć odczytanie przez prokuratora aktu oskarżenia. Nie oznacza to, że powództwa cywilnego nie można złożyć wcześniej. Można je bowiem zgłosić już w postępowaniu przygotowawczym. W takim przypadku organ prowadzący to postępowanie, czyli prokurator lub policja, załącza pozew cywilny do akt sprawy. Wprawdzie postanowienie co do przyjęcia powództwa wydaje sąd po wpłynięciu aktu oskarżenia, ale za dzień zgłoszenia roszczenia uważa się wówczas dzień złożenia powództwa. Może to mieć znaczenie dla przedawnienia roszczeń czy dla daty liczenia odsetek ustawowych od dochodzonej kwoty.

W przypadku umorzenia lub zawieszenia postępowania przygotowawczego pokrzywdzona gmina może żądać przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznawania spraw cywilnych. Musi to jednak uczynić najpóźniej w terminie 30 dni od daty doręczenia jej postanowienia w przedmiocie umorzenia lub zawieszenia postępowania. Termin ten jest zawity, co oznacza, że po jego upływie gmina nie może już skutecznie wnosić o przekazanie swojej sprawy do sądu cywilnego. Dodatkowo jeżeli termin ten zostanie przekroczony i powództwo cywilne nie zostanie przekazane do sądu cywilnego, to ustanowione zabezpieczenie upada, a wniesiony pozew nie wywołuje żadnych skutków prawnych.

Wraz z powództwem cywilnym zgłoszonym w postępowaniu przygotowawczym gmina może złożyć wniosek o zabezpieczenie roszczenia. Złożenie takiego wniosku jest bowiem dopuszczalne w razie popełnienia przestępstwa, za które można orzec grzywnę, przepadek, nawiązkę lub świadczenie pieniężne, albo nałożyć obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Jest ono także dopuszczalne w razie popełnienia przestępstwa przeciwko mieniu lub wyrządzenia szkody na mieniu.

Zabezpieczenie następuje przez zajęcie ruchomości, wierzytelności i innych praw majątkowych. Jeżeli zabezpieczenie ma być dokonane na nieruchomości, to następuje ono poprzez obciążenie jej hipoteką przymusową albo - jeśli nieruchomość nie ma księgi wieczystej - poprzez ustanowienie zakazu jej zbywania i obciążania. Zabezpieczenie takie podlega ujawnieniu w księdze wieczystej nieruchomości, a jeżeli nieruchomość nie ma księgi, to zakaz podlega ujawnieniu w zbiorze złożonych dokumentów. W miarę potrzeby może też być ustanowiony zarząd nieruchomości oskarżonego. [przykład 2]

Postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia wydaje sąd, a w postępowaniu przygotowawczym prokurator. Powinno ono określać zakres i sposób zabezpieczenia. Na postanowienie to przysługuje zażalenie. Na postanowienie wydane przez prokuratora zażalenie rozpoznaje sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzone jest postępowanie.

Wytoczenie powództwa adhezyjnego następuje poprzez wniesienie pozwu będącego jednym z rodzajów pisma procesowego. Z tego też względu, aby było ono skutecznie wniesione, nie wystarczy samo dochowanie terminu. Dodatkowo pismo musi także spełniać inne wymagania formalne, jakie kodeks postępowania karnego i cywilnego stawiają wnoszonym pismom procesowym. Wymogi te zostały określone w art. 119 k.p.k. oraz art. 125 i nast. i art. 187 kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.).

Gmina występująca z powództwem adhezyjnym powinna więc pamiętać, że powinno ono zawierać oznaczenie sądu, do którego jest skierowane oraz oznaczenie sprawy, której dotyczy, imię i nazwisko lub nazwę stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników, oznaczenie rodzaju pisma, treść wniosku wraz z uzasadnieniem oraz dowody na poparcie przytoczonych okoliczności, wymienienie załączników, a także oznaczenie podmiotu wnoszące pismo wraz z datą i podpisem osoby, która je składa. Pozew powinien także zawierać przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających roszczenie, dokładne oznaczenie wartości przedmiotu sporu, chyba że przedmiotem sprawy jest oznaczona kwota pieniężna, a także wnioski o zabezpieczenie powództwa, o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności i o przeprowadzenie rozprawy w nieobecności powoda oraz wnioski służące do przygotowania rozprawy.

Podmiot wnoszący powództwo cywilne powinien pamiętać o tym, że samo wysłanie do sądu pozwu wraz z załącznikami nie wystarcza. Konieczne jest także dołączenie do niego odpowiedniej liczby odpisów pozwu dla oskarżonego, prokuratora i innych stron procesu, jak np. oskarżyciel posiłkowy, jeżeli podmioty te biorą udział w procesie. [przykład 3]

Jeżeli wniesione do sądu powództwo cywilne zawiera braki formalne, to sąd wzywa podmiot, który je wniósł, do uzupełnienia tych braków w terminie siedmiu dni, przy czym termin ten nie podlega przywróceniu. Jeżeli poprawiony pozew zostanie wniesiony w tym terminie, to wywołuje on skutki prawne od dnia jego wniesienia. Jeżeli jednak braki formalne nie zostaną uzupełnione w terminie, to pozew uznaje się za bezskuteczny, o czym strona (gmina) powinna zostać pouczona przy doręczeniu wezwania do uzupełnienia braków.

Gmina pokrzywdzona przestępstwem staje się powodem cywilnym nie z chwilą złożenia pozwu do sądu czy wcześniej do prokuratora, ale dopiero z chwilą wydania postanowienia sądu o przyjęciu powództwa cywilnego. Nie w każdym bowiem przypadku sąd zobowiązany jest do przyjęcia powództwa cywilnego zgłoszonego w postępowaniu karnym. Zgodnie z art.65 k.p.k. sąd przed rozpoczęciem przewodu sądowego odmawia przyjęcia powództwa cywilnego, jeżeli:

● z mocy przepisu szczególnego jest ono niedopuszczalne;

● roszczenie nie ma bezpośredniego związku z zarzutem oskarżenia;

● powództwo zostało wniesione przez osobę nieuprawnioną;

● to samo roszczenie jest przedmiotem innego postępowania lub o roszczeniu tym prawomocnie orzeczono;

● po stronie pozwanych zachodzi współuczestnictwo konieczne (gdy przeciwko kilku osobom sprawa może się toczyć tylko łącznie) z instytucją państwową, samorządową lub społeczną albo z osobą, która nie występuje w charakterze oskarżonego;

● złożono wniosek o orzeczeniu obowiązku naprawienia wyrządzonej szkody.

Na odmowę przyjęcia powództwa cywilnego lub na pozostawienie go bez rozpoznania pokrzywdzonemu przysługuje zażalenie. W razie umorzenia lub zawieszenia postępowania przygotowawczego oraz odmowy przyjęcia powództwa lub pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania, pokrzywdzona gmina w terminie 30 dni od daty doręczenia jej postanowienia w tym przedmiocie może żądać przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznania spraw cywilnych. Jeżeli jednak gmina tego nie uczyni, zabezpieczenie upada, a wniesiony pozew nie wywołuje skutków prawnych.

W procesie adhezyjnym gmina nie może dochodzić wszystkich przysługujących jej roszczeń cywilnych. Przede wszystkim roszczenia te muszą bezpośrednio wynikać z popełnienia przestępstwa. Dodatkowo muszą one mieć charakter majątkowy. Nie mogą więc mieć one charakteru osobistego, niemajątkowego. Gmina może zatem wystąpić z roszczeniem odszkodowawczym za zniszczone w wyniku przestępstwa mienie. Nie może natomiast wystąpić z roszczeniami odszkodowawczymi za utratę dobrego imienia swojego urzędu. Występując ze swoim roszczeniem, gmina może dochodzić strat rzeczywistych oraz utraconej korzyści.

W razie skutecznego wniesienia powództwa cywilnego w procesie karnym gmina uzyskuje status powoda cywilnego i staje się stroną w procesie. Wiąże się z tym wiele uprawnień. Powód cywilny jako jedna ze stron postępowania może m.in. brać czynny udział w rozprawie i posiedzeniu, zadawać pytania świadkom i oskarżonemu, zgłaszać wnioski dowodowe, a także zaskarżyć wydany wyrok czy postanowienie.

Jeżeli gmina wystąpi w postępowaniu karnym z powództwem cywilnym i nie występuje w tym postępowaniu także w innym charakterze, np. oskarżyciela posiłkowego, to nie może ona wnioskować o przeprowadzenie wszystkich dowodów. Może dowodzić istnienia tylko tych okoliczności, na których opiera swoje roszczenia cywilne. Nie może ona więc np. wnioskować o przeprowadzenie dowodów zmierzających do wyjaśnienia szczegółów zdarzenia, jeżeli nie mają one wpływu na odpowiedzialność cywilną sprawcy przestępstwa.

Dochodząc swych roszczeń cywilnych w postępowaniu karnym, gmina musi ustanowić pełnomocnika, który będzie ją reprezentował w procesie. Pełnomocnictwo takie powinno być udzielone na piśmie albo ustnie do protokołu. Do jego udzielenia uprawniony jest organ wykonawczy gminy, czyli wójt, burmistrz, prezydent miasta. Należy zaznaczyć, że w treści pełnomocnictwa powinno być zawarte uprawnienie pełnomocnika do reprezentowania mocodawcy w postępowaniu adhezyjnym.

Osobą uprawnioną do reprezentowania stron w postępowaniu karnym jest adwokat lub radca prawny (art. 88 k.p.k.). A zatem gmina występująca w postępowaniu karnym z powództwem adhezyjnym może udzielić swojego pełnomocnictwa adwokatowi lub radcy prawnemu. Oczywiście radca ten może być pracownikiem gminy zajmującym się jej obsługą prawną.

Decyzja o dochodzeniu roszczeń odszkodowawczych w postępowaniu karnym nie oznacza, że gmina, która ją podjęła, nie może jej zmienić. Zgodnie bowiem z art. 203 k.p.c. pozew może być cofnięty. Jeżeli cofnięcie takie łączy się ze zrzeczeniem się roszczenia, to może ono nastąpić bez zgody oskarżonego aż do wydania wyroku. Jeżeli jednak cofnięcie pozwu cywilnego nie łączy się ze zrzeczeniem się przez gminę swojego roszczenia, a np. z decyzją, że będzie ona go dochodziła przed sądem cywilnym, to bez zgody oskarżonego może ono nastąpić jedynie do rozpoczęcia rozprawy.

W przypadku skutecznego cofnięcia pozwu sąd postanowieniem umarza postępowanie w przedmiocie tego powództwa. Może to nastąpić także na posiedzeniu, gdy cofnięcie nastąpiło w piśmie procesowym. Gmina, która skutecznie cofnęła swoje powództwo, zachowuje jednak prawa powoda cywilnego aż do uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania w tym przedmiocie.

Jeżeli gmina nie wystąpi z powództwem cywilnym w postępowaniu karnym, to z powództwem takim na jej rzecz może wystąpić także prokurator. Gmina nie może jednak żądać od prokuratora wystąpienia z takim roszczeniem. To bowiem wyłącznie od jego decyzji i woli zależy, czy skierować do sądu odpowiednie powództwo. Nie oznacza to jednak, że podejmując swoją decyzję, prokurator ma pełną swobodę i nie jest niczym ograniczony i do niczego zobowiązany. Prokurator jest bowiem zawsze zobowiązany do wytoczenia powództwa cywilnego w postępowaniu karnym, jeżeli wymaga tego interes społeczny.

Wytaczając powództwo na rzecz gminy, prokurator jest zobowiązany do zachowania ustawowych terminów. Także i w tym przypadku powództwo adhezyjne musi być zgłoszone najpóźniej do rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej, a więc do momentu, kiedy prokurator nie odczyta na rozprawie aktu oskarżenia.

Jeżeli powództwo cywilne zostanie wytoczone przez prokuratora, to sąd powinien powiadomić o tym fakcie jednostkę samorządu terytorialnego, na której rzecz powództwo zostało wytoczone. Powinno to nastąpić poprzez doręczenie jej odpisu pozwu złożonego przez prokuratora. W takiej sytuacji gmina może wstąpić do procesu w każdym jego stadium w charakterze powoda cywilnego. Taka decyzja gminy nie oznacza jednak, że prokurator, który wniósł powództwo, traci swoje uprawnienia. Nadal występuje on w procesie w charakterze powoda działającego na rzecz gminy, a pomiędzy tymi podmiotami zachodzi współuczestnictwo jednolite. Oznacza to, że np. do zawarcia ugody czy zrzeczenia się roszczenia potrzeba zgody zarówno gminy, jak i prokuratora. [przykład 4]

Sąd w przypadku wydania wyroku skazującego - rozstrzygając merytorycznie o powództwie cywilnym - może uwzględnić powództwo w całości. Uwzględnienie powództwa cywilnego możliwe jest jedynie w przypadku skazania oskarżonego. Sąd nie może więc tego zrobić w przypadku uniewinnienia oskarżonego lub przy warunkowym umorzeniu postępowania. Podstawą prawną rozstrzygnięcia w przedmiocie powództwa cywilnego są przepisy prawa cywilnego. Oznacza to, że możliwe jest miarkowanie wysokości odszkodowania. Jeżeli do powstania szkody przyczyniło się kilku oskarżonych, to skazując ich sąd może zasądzić odszkodowanie solidarnie od każdego z nich lub tylko od niektórych, w zależności od sytuacji.

Wydając wyrok, sąd może także zdecydować o uwzględnieniu powództwa cywilnego jedynie w części i o oddaleniu go w pozostałej części. Może to nastąpić wówczas, gdy tylko częściowo jest ono zasadne.

Sąd orzeka o pozostawieniu powództwa cywilnego bez rozpoznania, jeżeli materiał dowodowy ujawniony w toku rozprawy nie wystarcza do rozstrzygnięcia powództwa cywilnego, a uzupełnienie tego materiału spowodowałoby znaczną przewlekłość postępowania.

Jeżeli odszkodowanie zasądzone przez sąd karny nie pokrywa całej szkody, to niezadowolona z takiego rozstrzygnięcia gmina może dochodzić dodatkowych roszczeń w postępowaniu cywilnym.

Sąd może także w całości oddalić powództwo cywilne, jeżeli uzna, że jest ono bezzasadne.

Sąd karny, który orzekał co do roszczeń majątkowych gminy, nadaje orzeczeniu na jej wniosek klauzulę wykonalności. [przykład 5]

Wniesienie aktu oskarżenia, a także wniosku o zastosowanie środka karnego w postaci obowiązku naprawienia szkody przewidzianego w art. 46 par. 1 kodeksu karnego, nie przerywa biegu przedawnienia roszczenia z tytułu odszkodowania za szkodę wyrządzoną przestępstwem. Natomiast skutek taki wywiera wytoczenie powództwa adhezyjnego. Nawet, gdy powództwo to pozostawione zostanie bez rozpoznania bądź nastąpi odmowa jego przyjęcia.

Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z 11 marca 2008 r. (sygn. akt II CSK 456/2007)

Postanowienie prokuratora o ustanowieniu zakazu zbywania i obciążania nieruchomości, wydane na podstawie art. 293 par. 1 k.p.k., stanowi podstawę ujawnienia tego zakazu w księdze wieczystej (art. 292 par. 2 k.p.k.) prowadzonej dla nieruchomości, której właściciel nie obalił domniemania przynależności mienia do swojego majątku, które wynika z art. 33 par. 3 kodeksu karnego skarbowego.

Uchwała Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z 27 maja 2010 r. (sygn. akt III CZP 33/2010)

Gmina wytoczyła powództwo cywilne w postępowaniu karnym. Jest ona tymczasowo zwolniona od obowiązku uiszczenia opłaty od tego powództwa. W razie uwzględnienia powództwa w całości lub w części, sąd zasądzi od oskarżonego na rzecz powoda (gminy) należne mu koszty procesu.

Należy pamiętać, że jeżeli powód jest zwolniony od kosztów sądowych, to sąd zasądza je od oskarżonego na rzecz Skarbu Państwa. Jeśli natomiast powód cywilny korzystał z pomocy pełnomocnika z urzędu, to należność z tego tytułu sąd zasądza bezpośrednio na rzecz tego pełnomocnika.

Jeżeli sąd oddali powództwo cywilne gminy, koszty procesu wynikłe z oddalonego powództwa cywilnego poniesie gmina. W razie natomiast zawieszenia postępowania lub pozostawienia powództwa cywilnego bez rozpoznania, koszty procesu poniesione przez powoda cywilnego (gminę) w postępowaniu karnym zalicza się do kosztów procesu cywilnego o to samo roszczenie.

Prokurator jest samodzielnym podmiotem uprawnionym do wniesienia powództwa cywilnego bez zgody pokrzywdzonego, jeżeli według jego oceny wymaga tego interes społeczny (art. 54 k.p.k.). Cofnięcie pozwu przez pokrzywdzonego lub prokuratora, zrzeczenie się lub ograniczenie roszczenia podlega kontroli sądu, który uznaje to za niedopuszczalne, jeżeli czynność taka m.in. jest niezgodna z prawem lub zasadami współżycia społecznego (art. 203 par. 4 k.p.c.).

Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Karna z 26 października 1984 r. (sygn. akt IV KR 240/84)

Zgodnie z treścią art. 107 par. 1 k.p.k. orzeczenie o zasądzeniu powództwa cywilnego podlega wykonaniu w drodze egzekucji, a orzeczeniu temu nadaje się (na żądanie osoby uprawnionej) klauzulę wykonalności. Nadając tę klauzulę, sąd nie jest już uprawniony do badania ani zasadności orzeczenia, ani też innych kwestii merytorycznych, jak na przykład faktu, czy przed jego wydaniem nastąpiło, i w jakiej części, spełnienie świadczenia. Fakt spełnienia świadczenia nie może być zatem pominięty w podlegającym wykonaniu orzeczeniu..

Wyrok Sądu Najwyższego - Izba Karna z 6 lutego 2002 r. (sygn. akt III KKN 282/99)

Podstawa prawna

Art. 642 - 644 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Warszawa, 20 października 2011 r.

sygn. akt K 211/11

Do

Sądu Rejonowego Warszawa-Mokotów w Warszawie

Wydział Karny

Radca prawny: Robert Kwiatkowski

Kancelaria radcowska w Warszawie

ul. Miła 14/31, 02 - 308 Warszawa

pełnomocnik powoda cywilnego Urzędu Dzielnicy Warszawa-Mokotów w Warszawie

ul. Ogrodowa 114, 01 - 104 Warszawa

Pozwany: Mieczysław Leśniak

oskarżony o przestępstwo z art. 278 par. 1 k.k.

Wartość przedmiotu roszczenia: 100 000 zł

o 100 000 zł tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia

z wnioskiem o zabezpieczenie roszczenia

Na mocy art. 62 k.p.k. wnoszę o:

1) zasądzenie na rzecz powoda cywilnego Urzędu Dzielnicy Warszawa-Mokotów w Warszawie od pozwanego Mieczysława Leśniaka kwoty 100 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty;

2) zasądzenia od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu według norm przepisowych;

3) rozpoznanie sprawy także pod nieobecność powoda i pozwanego;

4) zabezpieczenie roszczenia przez obciążenie nieruchomości pozwanego Mieczysława Leśniaka w postaci działki z domem jednorodzinnym, hipoteką.

10 października 2011 r. Prokurator Prokuratury Rejonowej Warszawa-Mokotów w Warszawie wniósł do Sądu Rejonowego Warszawa-Mokotów w Warszawie akt oskarżenia przeciwko Mieczysławowi Leśniakowi o czyn określony w art. 278 par. 1 k.k., popełniony na szkodę powoda cywilnego Urzędu Dzielnicy Warszawa-Mokotów w Warszawie. Sprawa ta została wpisana pod sygn. akt K 211/11.

Czyn oskarżonego polegał na kradzieży samochodu marki Audi A6 o nr rej. WE 899807 będącego własnością Urzędu Dzielnicy Warszawa Mokotów w Warszawie.

nagranie z monitoringu parkingu Urzędu Dzielnicy Warszawa Mokotów w Warszawie (k. 39).

Skradziony przez oskarżonego samochód został porzucony i całkowicie zniszczony poprzez spalenie, tak więc jego odzyskanie nie jest już możliwe.

protokół oględzin samochodu (k. 56).

Wartość pojazdu została określona przez biegłego rzeczoznawcę powołanego przez Prokuratora Prokuratury Rejonowej Warszawa-Mokotów w Warszawie z listy biegłych sądowych na 100 000 zł

opinia biegłego rzeczoznawcy (k. 73).

Pozwany ze swojej winy spowodował tę szkodę i zgodnie z art. 415 par. 1 k.c. powinien pokryć ją w całości.

Wniosek o zabezpieczenie powództwa znajduje uzasadnienie w art. 730 i 730¹ k.p.c. jako że roszczenie jest wiarygodne, a istnieje obawa, że brak zabezpieczenia może pozbawić powoda zaspokojenia. We wczorajszej gazecie "X" (z 19 października br.) ukazało się ogłoszenie, że pozwany chce sprzedać swoją nieruchomość - zabudowaną działkę w miejscowości Warszawa. Jest to w zasadzie cały jego majątek i jeżeli wyzbędzie się go, nie będzie możliwe zrealizowanie wierzytelności.

Z powyższych względów powództwo oraz wniosek o jego zabezpieczenie jest zasadne.

radca prawny Robert Kwiatkowski

(podpis)

Załączniki:

1) pełnomocnictwo,

2) odpis pozwu.

Łukasz Mazurek

dgp@infor.pl

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.), Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).