Prezes spółdzielni odpowie za narażenie jej na straty

Senat 16 czerwca przyjął bez poprawek nowelizację kodeksu karnego, która modyfikuje zasady odpowiedzialności za przestępstwo polegające na powodowaniu strat finansowych przez osoby, którym powierzono prowadzenie cudzych interesów.

Oprócz skutku w postaci wyrządzenia znacznej szkody danemu podmiotowi gospodarczemu, na karę pozbawienia wolności będą mogli zostać skazani ci, którzy wywołają jedynie realne niebezpieczeństwo jej powstania.

Określone w art. 296 k.k. przestępstwo wyrządzenia znacznej szkody przez osobę, której powierzono zajmowanie sprawami majątkowymi innego podmiotu, jest najważniejszym przestępstwem przeciwko obrotowi gospodarczemu.

W par. 1 przewiduje on odpowiedzialność karną w postaci od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności dla osoby, która umyślnie powoduje straty, mimo że była zobowiązana do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą osoby fizycznej, prawnej albo jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej.

Do postawienia zarzutów z art. 296 k.k. nie wystarczy popełnienie jakiegokolwiek poważnego błędu skutkującego szkodą. Jest to możliwe dopiero wtedy, gdy osoba zobowiązana do pilnowania spraw podmiotu gospodarczego na podstawie przepisu ustawy, decyzji właściwego organu lub umowy, swoim zachowaniem, a więc działaniem lub zaniechaniem, przekracza swoje uprawnienia lub nie dopełnia swoich obowiązków.

Z przekroczeniem uprawnień mamy do czynienia przede wszystkim wtedy, gdy upoważniona do działania w imieniu spółki czy spółdzielni osoba podejmuje czynność wykraczającą poza jej uprawnienia służbowe.

Chodzi też o sytuację, gdy czynność mieszczącą się wprawdzie w zakresie uprawnień, ale do podjęcia której nie było podstawy faktycznej lub prawnej. Rozumienie prawa, które nie odpowiada dotychczasowej wiedzy, musi oznaczać taką niezgodność z prawem, która ma charakter kwalifikowany, elementarny i oczywisty (por. uchwałę Sądu Najwyższego z 11 października 2007 r., SNO 67/2007, Lex nr 471802).

Typ podstawowy przestępstwa nadużycia zaufania w obrocie gospodarczym wprowadza dzisiaj odpowiedzialność karną za spowodowanie skutku polegającego na wyrządzeniu znacznej szkody. Nie może być to więc jakikolwiek uszczerbek majątkowy. Pojęcie znacznej szkody (a właściwie mienia znacznej wartości) definiuje art. 115 par. 5 k.k. Musi dojść tutaj do uszczuplenia, którego wartość w chwili popełnienia czynu zabronionego przekracza sumę 200 tys. zł, lecz nie jest wyższa niż 1 mln zł. Gdy szkoda osiągnie tę wartość, jest już traktowana jako szkoda wielkich rozmiarów. Jej wyrządzenie wiąże się z surowszą odpowiedzialnością w postaci kary pozbawienia wolności od roku do 10 lat.

Jeżeli chodzi natomiast o samo pojęcie szkody, to idąc za uchwałą Sądu Najwyższego z 21 czerwca 1995 r. (I KZP 22/95, OSKNW 1995/19-10/58) należy przez nią rozumieć zarówno uszczerbek w majątku obejmujący rzeczywistą stratę (damnum emergens) polegającą na zmniejszaniu aktywów majątku przez ubytek, utratę lub zniszczenie jego poszczególnych składników albo na zwiększeniu się pasywów, jak i utracony zysk (lucrum cessans) wyrażający się w udaremnianiu powiększenia się majątku.

Istotne zmiany w zakresie odpowiedzialności karnej za działanie na szkodę spółek handlowych i innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą wprowadza uchwalona przez Sejm 9 czerwca nowelizacja kodeksu karnego i innych ustaw. Wprowadza ona bowiem kryminalizację działania polegającego także na sprowadzaniu bezpośredniego niebezpieczeństwa wyrządzenia znacznej szkody podmiotowi gospodarczemu.

Sprawca takiego czynu będzie więc odpowiadał już wtedy, gdy doprowadzi do stanu, który charakteryzuje się bardzo wysokim prawdopodobieństwem wystąpienia skutku. Takie niebezpieczeństwo musi być realne, bezpośrednie i konkretne, a zaistniałe okoliczności właściwie prowadzą do wyrządzenia znacznej szkody spółce bez konieczności jakichkolwiek dodatkowych działań ze strony sprawcy.

Niezależnie od tego, że nie doszło do wyrządzenia szkody, nowe przestępstwo z art. 296 par. 1a k.k. ma charakter skutkowy. Będzie nim już sam wywołany stan zagrożenia.

Sprawca, który przez nadużycie udzielonych mu uprawnień lub niedopełnienie ciążącego na nim obowiązku sprowadza bezpośrednie niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody majątkowej, będzie podlegał karze pozbawienia wolności do lat 3. Jeżeli zamiarem osoby, która wywołuje stan zagrożenia, jest osiągnięcie korzyści majątkowej (dla siebie lub dla kogoś innego), osoba odpowiedzialna za czyn będzie podlegać karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

Przestępstwo bezpośredniego narażenia na szkodę będzie ścigane z urzędu. Jeżeli jednak pokrzywdzony nie będzie Skarb Państwa, ściganie przestępstwa określonego w art. 296 par. 1a k.k. będzie następowało na wniosek pokrzywdzonego. Oznacza to, że decyzję o tym, czy organy ścigania mają zająć się sprawcą, podejmuje sam pokrzywdzony. Z chwilą złożenia wniosku na policję lub do prokuratury postępowanie toczy się już z urzędu.

Tryb wnioskowy przy nowym przestępstwie, które będzie określone w art. 296 par. 1a k.k., daje pokrzywdzonemu jeszcze jedną możliwość. Wniosek o ściganie będzie mógł zostać cofnięty w trakcie dochodzenia lub śledztwa (jeżeli zgodę na to wyrazi prokurator) lub w momencie, kiedy sprawa trafi do sądu (za zgodą przewodniczącego rozprawy). W tym ostatnim przypadku cofnięcie ścigania może nastąpić jedynie do momentu zakończenia odczytywania aktu oskarżenia przez prokuratora.

Zrezygnowanie z zamiaru ścigania sprawcy może być podyktowane choćby tym, że w całości naprawił on wyrządzoną szkodę. Ponowne złożenie wniosku będzie niedopuszczalne.

Wraz z kodeksem karnym zostało znowelizowanych sześć innych ustaw, do których niegdyś zostały wprowadzone sankcje karne za działanie na szkodę różnego rodzaju podmiotów gospodarczych. Z kodeksu spółek handlowych zniknie dobrze znany art. 585. Przewiduje on odpowiedzialność dla osoby, która biorąc udział w tworzeniu spółki handlowej lub będąc członkiem jej zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej albo likwidatorem, działa na jej szkodę, nakłania do działania na szkodę spółki lub udziela jej pomocy do popełnienia tego przestępstwa.

Podobnie zostanie uchylony art. 224 i art. 224a ustawy o działalności ubezpieczeniowej, który przewiduje odpowiedzialność za wyrządzanie szkód dla władz zakładu ubezpieczeń (czy zakładu reasekuracji) lub osób biorących udział w czynnościach mających na celu jego powstanie. Wraz z wejściem w życie nowelizacji zostanie uchylony także art. 130 ustawy o europejskim zgrupowaniu interesów gospodarczych i spółce europejskiej, art. 107 ustawy o spółdzielni europejskiej oraz art. 267a ustawy - Prawo spółdzielcze. Wymienione wyżej przepisy miały charakter szczególny w stosunku do art. 296 kodeksu karnego i w związku z tym wyłączały jego stosowanie. W zasadzie powielały jednak podobny schemat odpowiedzialności karnej osób kierujących podmiotami gospodarczymi lub zobowiązanych do troski o ich interesy.

Ustawa czeka na podpis prezydenta. W przeważającej mierze ma wejść w życie po upływie 14 dni od ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.

Jaka odpowiedzialność karna będzie groziła za działanie na szkodę podmiotów gospodarczych:

● wyrządzenie znacznej szkody majątkowej - kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat,

● sprowadzenie bezpośredniego niebezpieczeństwa wyrządzenia znacznej szkody majątkowej - kara pozbawienia wolności do 3 lat,

● wyrządzenie lub sprowadzenie niebezpieczeństwa znacznej szkody majątkowej, w celu osiągnięcia korzyści majątkowej - kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat,

● wyrządzenie szkody majątkowej w wielkich rozmiarach - kara pozbawienia wolności od roku do 10 lat,

● nieumyślne wyrządzenie znacznej szkody lub szkody w wielkich rozmiarach - kara pozbawienia wolności do 3 lat,

● dobrowolne naprawienie całej wyrządzonej szkody przed wszczęciem postępowania karnego - nie podlega karze.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Art. 1 - 8 ustawy z 9 czerwca 2011 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw.

Art. 296, 115 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 z późn. zm.).