Pokrzywdzony może wystąpić w sprawie w roli prokuratora

Brak podstaw do wniesienia oskarżenia po stronie policji czy prokuratury nie zawsze jest równoznaczny z tym, że podejrzewany o popełnienie przestępstwa sprawca nie stanie na ławie oskarżonych. W razie gdy pokrzywdzony dostanie postanowienie o umorzeniu lub odmowie wszczęcia śledztwa czy dochodzenia, może złożyć na nie zażalenie do sądu. Często tak naprawdę nie brakuje dowodów, które wystarczyłyby na postawienie zarzutów sprawcy, ale determinacji ze strony funkcjonariuszy policji. Zdarza się też, że mocno naciągnięta zostaje teza o braku możliwości przypisania odpowiedzialności karnej z uwagi na niską społeczną szkodliwość czynu.

Pokrzywdzony, który dostanie postanowienie o umorzeniu lub odmowie wszczęcia postępowania karnego i się z nim nie zgadza, ma 7 dni na złożenie nieobciążonego żadnymi kosztami zażalenia. W swojej skardze powinien podać argumenty, które jego zdaniem świadczą o nieudolności działania ze strony organów ścigania lub niedociągnięciach, niewykonanych, a koniecznych w sprawie czynnościach.

Jeżeli sąd uzna, że zażalenie jest zasadne, a postępowanie było prowadzone wadliwie, może uchylić postanowienie o umorzeniu postępowania przygotowawczego lub odmowie jego wszczęcia. Jednocześnie przekaże prokuraturze w miarę potrzeby wytyczne odnośnie do dalszego prowadzenia sprawy, także okoliczności, które należy wyjaśnić, lub czynności, które należy przeprowadzić. Wskazania te są dla prokuratora wiążące. Chodzi tutaj jednak bardziej o kierunek prowadzonego postępowania, np. konieczność powołania biegłego, przesłuchania świadków, przeprowadzenia oględzin. Sąd nie może zmuszać prokuratora do takiej czy innej oceny dowodów lub zobowiązać go do wniesienia aktu oskarżenia.

Należy również pamiętać, że sąd odwoławczy po rozpoznaniu zażalenia pokrzywdzonego nie zawsze musi je uchylać i może równie dobrze orzec o utrzymaniu w mocy zaskarżonego postanowienia, jego zmianie poprzez wskazanie innej podstawy prawnej orzeczenia.

Jeżeli mimo zrealizowania wytycznych prokurator nadal nie znajduje podstaw do wniesienia aktu oskarżenia, wydaje ponownie postanowienie o umorzeniu postępowania lub odmowie jego wszczęcia. Dla przyjęcia, że prokurator wydał ponownie postanowienie o umorzeniu postępowania, wystarczające jest, że nastąpiło to w sprawie tych samych podejrzanych i o te same czyny. Jest to właśnie moment, kiedy pokrzywdzony może przejąć inicjatywę i sam zająć się sprawą, składając własny akt oskarżenia. Prokurator ma obowiązek o tym pouczyć.

Prawo pokrzywdzonego do wniesienia subsydiarnego aktu oskarżenia powstaje z prawomocnością ponownego postanowienia prokuratora o odmowie wszczęcia bądź ponownego postanowienia o umorzeniu postępowania, po uchyleniu przez sąd poprzedniego postanowienia tejże treści. Bez spełnienia tych warunków pokrzywdzony nie jest uprawnionym oskarżycielem (postanowienie Sądu Najwyższego z 27 listopada 2003 r., sygn. akt WZ 49/2003).

Pokrzywdzony nie zawsze jest uprawniony do wniesienia aktu oskarżenia w trybie art. 55 par. 1 kodeksu postępowania karnego w sytuacji, gdy prokurator wydał ponowne postanowienie o umorzeniu śledztwa w danej sprawie. Wniesienie subsydiarnego aktu oskarżenia jest możliwe dopiero po uchyleniu poprzedniego postanowienia o umorzeniu postępowania przygotowawczego przez sąd (a nie jego zmianie lub utrzymaniu w mocy). Należy pamiętać, że prokurator może w każdym czasie samodzielnie podjąć prawomocnie zakończone śledztwo lub dochodzenie, gdy nie będzie się ono toczyć przeciw osobie, która w poprzednim postępowaniu występowała w roli podejrzanego. Umorzenie tak podjętego postępowania nie daje pokrzywdzonemu inicjatywy oskarżycielskiej.

Art. 327 par. 1, art. 330 par. 2 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Wniesienie własnego aktu oskarżenia jest możliwe pod pewnymi warunkami. Taki subsydiarny akt oskarżenia można wnosić do sądu w terminie miesiąca od doręczenia zawiadomienia o powtórnym utrzymaniu w mocy postanowienia o umorzeniu postępowania lub odmowie jego wszczęcia. Akt oskarżenia musi być sporządzony i podpisany przez adwokata. Na skutek uchwalonej 5 listopada 2009 r. nowelizacji procedury karnej takiej czynności mogą być wykonywane również przez radcę prawnego.

Wnosząc subsydiarny akt oskarżenia do sądu, należy dołączyć do niego po jednym odpisie dla każdego z oskarżonych i dla prokuratora. Co ważne, mimo że prokurator nie znalazł wcześniej podstaw do wniesienia własnego aktu oskarżenia, może brać udział w sprawie wszczętej przez pokrzywdzonego. Ma jednak tylko prawo uczestniczenia w rozprawie i występowania w roli rzecznika interesu publicznego.

Jeżeli pokrzywdzony wniesie własny akt oskarżenia, prezes sądu przesyła odpis takiego aktu oskarżenia prokuratorowi, wzywając go do nadesłania w terminie 14 dni aktu postępowania przygotowawczego.

Oskarżyciel prywatny musi złożyć przy akcie oskarżenia lub wraz z oświadczeniem o przyłączeniu się do toczącego się postępowania lub podtrzymaniu oskarżenia, od którego prokurator odstąpił, dowód wpłacenia do kasy sądowej zryczałtowanej równowartości wydatków. Wysokość zryczałtowanej równowartości wydatków w sprawach z oskarżenia prywatnego wynosi od 1 lipca 2003 r. 300 zł. Istnieje tutaj możliwość ubiegania się o zwolnienie z uiszczenia wpisu z uwagi na trudną sytuację materialną. Gdy sąd uzna oskarżonego za winnego, zostanie on obciążony kosztami i będzie musiał zwrócić wpis osobie wnoszącej akt oskarżenia.

Rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 28 maja 2003 r. w sprawie wysokości zryczałtowanej równowartości wydatków w sprawach z oskarżenia prywatnego (Dz.U. z 2003 r. nr 104, poz. 980).

Akt oskarżenia, który składa pokrzywdzony, musi zostać przygotowany fachowo i jednocześnie spełniać warunki określone w procedurze karnej.

W postępowaniach sądowych z oskarżenia subsydiarnego pokrzywdzony również nie ma obowiązku samodzielnego dostarczania dowodów na poparcie swego oskarżenia. Po zainicjowaniu postępowania karnego przed sądem nie prowadzi się co prawda na nowo postępowania przygotowawczego, ale policja jest zobowiązana do wykonania wszelkich czynności dowodowych, które zleci jej sąd - np. oględziny, przeszukanie, zabezpieczenie rzeczy. Ich wyniki niezwłocznie muszą trafić do sądu. W ramach tak prowadzonych spraw funkcjonariusze policji mogą dokonać także czynności niecierpiących zwłoki, nawet jeżeli nie dostali polecenia od sądu. Chodzi o czynności, które mają zabezpieczyć ślady lub dowody w sytuacjach, gdy zaistniałe okoliczności mogą spowodować ich zniszczenie lub utratę.

Sprawy karne o przestępstwa mniejszej wagi, takie jak lekkie uszkodzenia ciała na okres do siedmiu dni (art. 157 par. 2 i 3 k.k.), znieważenie (art. 216 par. 1 k.k.), naruszenia nietykalności cielesnej (art. 217 par. 1 k.k.), pomówienia (art. 212 par. 1 k.k.), są ścigane, co do zasady, tylko z oskarżenia prywatnego. Oznacza to, że pokrzywdzony może (nie jest to jednak jego obowiązek) samodzielnie sporządzić, wnieść i popierać przed sądem własny akt oskarżenia przeciwko domniemanemu sprawcy przestępstwa. Pokrzywdzony powinien pamiętać o tym, że prokurator w sprawach ściganych z oskarżenia prywatnego może sam wszcząć postępowanie karne lub wstąpić do postępowania już wszczętego, jeżeli uzna, że wymaga tego interes społeczny (np. nieporadność pokrzywdzonego przy dużym stopniu skomplikowania sprawy). Zaangażowanie prokuratora jest jego suwerenną decyzją i nie podlega kontroli sądu. Postępowanie toczy się wówczas z urzędu, a pokrzywdzony, który przedtem wniósł oskarżenie prywatne, korzysta z praw oskarżyciela posiłkowego.

Art. 60 ustawy z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).

Pokrzywdzony może skorzystać z uprawnień oskarżyciela nie tylko w sytuacji podwójnego umorzenia postępowania w jego sprawie. W sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego, gdzie prokurator wniósł akt oskarżenia, pokrzywdzony może działać jako strona w charakterze oskarżyciela posiłkowego.

To jedno z najistotniejszych uprawnień procesowych pokrzywdzonego przestępstwem musi jednak zostać zrealizowane w ściśle określonym czasie. Oświadczenie o braniu udziału w sprawie sądowej w charakterze oskarżyciela posiłkowego można złożyć tylko do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej. W procesie karnym przewód sądowy rozpoczyna się od odczytania przez oskarżyciela aktu oskarżenia. Jest to moment, w którym prokurator rozpoczyna, a nie kończy jego odczytywanie. Przekroczenie tego terminu powoduje wygaśnięcie uprawnienia procesowego.

Pokrzywdzony, który wyrazi wolę działania w charakterze oskarżyciela posiłkowego, zyskuje prawa strony wtedy, gdy sąd I instancji dopuści go do udziału w postępowaniu sądowym. Taką decyzję wydaje sąd w formie postanowienia, jednak brak tego postanowienia nie stoi na przeszkodzie uznawaniu pokrzywdzonego za oskarżyciela posiłkowego, jeżeli sąd faktycznie dopuścił go do udziału w postępowaniu sądowym w tym charakterze (uchwała SN z 14 stycznia 1971 r., sygn. akt VI KZP 66/70).

Pokrzywdzony, który działa w charakterze oskarżyciela posiłkowego, nabywa prawa strony, którą w postępowaniu sądowym są, co do zasady, tylko prokurator i oskarżony. Dzięki temu może on zgłaszać wnioski co do przeprowadzenia dowodów, zadawać pytania świadkom i oskarżonemu, a także składać środki odwoławcze. W trakcie rozprawy oskarżyciel posiłkowy zajmuje miejsce obok prokuratora.

● imię i nazwisko oskarżonego, inne dane o jego osobie oraz dane o zastosowaniu środka zapobiegawczego,

● dokładne określenie zarzucanego oskarżonemu czynu ze wskazaniem czasu, miejsca, sposobu i okoliczności jego popełnienia oraz skutków, a zwłaszcza wysokości powstałej szkody,

● wskazanie, że czyn został popełniony w warunkach recydywy,

● wskazanie przepisów ustawy karnej, pod które zarzucany czyn podpada,

● wskazanie sądu właściwego do rozpoznania sprawy i trybu postępowania,

● uzasadnienie oskarżenia zawierające fakty i dowody, na których oskarżenie się opiera,

● listę osób, których wezwania oskarżyciel żąda,

● wykaz innych dowodów, których przeprowadzenia na rozprawie głównej domaga się oskarżyciel.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 1997 r. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).