Wójt zawiadamia policję o fałszywych zeznaniach

Obywatele, którzy biorą udział w postępowaniach prowadzonych przez urzędy administracji publicznej, są zobowiązani do prawdomówności. Każdy, kto składa zeznania mające służyć za dowód postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy i zeznaje nieprawdę lub zataja prawdę, podlega karze pozbawienia wolności do lat trzech.

Ta sama zasada tyczy się składania fałszywych oświadczeń w wypowiedzi ustnej lub pisemnej, jeżeli przepis ustawy przewiduje możliwość odebrania oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej. Różnica pomiędzy zeznaniem a oświadczeniem z art. 233 kodeksu karnego (dalej k.k.) polega na tym, że do odpowiedzialności za złożenie fałszywego oświadczenia nie wystarcza okoliczność, że miało to miejsce w postępowaniu prowadzonym na podstawie ustawy, ale jeszcze warunkiem dodatkowym jest to, by przepis ustawy, na podstawie której prowadzone jest dane postępowanie administracyjne, przewidywał możliwość odebrania od strony oświadczenia. Nie można zamiennie używać określeń "zeznanie" i "oświadczenie" (por. wyrok Sądu Najwyższego z 20 grudnia 2005 r., WA 34/2005, LexPolonica nr 399905).

Pracownicy urzędów administracji publicznej muszą pamiętać o tym, że składający przed nimi zeznania obywatele podlegają odpowiedzialności karnej za przedłożenie nieprawdy czy zatajenie informacji jedynie pod pewnymi warunkami.

Po pierwsze składanie zeznań pod rygorem odpowiedzialności karnej jest możliwe, jeżeli wynika to wprost z przepisu ustawy. Takiej odpowiedzialności nie może kreować akt rangi podustawowej, jakim jest rozporządzenie, a tym bardziej swobodne uznanie urzędnika. Przepis ustawy musi wprost przewidywać, że zeznanie świadka służy za dowód w tym postępowaniu, i uprawniać zarazem przyjmującego zeznanie do uprzedzenia świadka o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie. Przykładowo tak jest w wypadku stosowania art. 75 par. 2 kodeksu postępowania administracyjnego. Przepis ten stwarza uprawnienie dla organu administracji państwowej do uprzedzenia o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie (oświadczenie) wtedy, gdy strona dąży do tego, aby jej zeznanie (oświadczenie) zastąpiło zaświadczenie organu.

Jak wskazał też Sąd Najwyższy w wyroku z 18 sierpnia 2005 r. (WA 21/2005 LexPolonica nr 390283), złożenie nieprawdziwego oświadczenia w postępowaniu o nabycie lokalu mieszkalnego od Agencji Mienia Wojskowego na podstawie ustawy z 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 2002 r. nr 42 poz. 368), również w brzmieniu aktualnie obowiązującym, nie wyczerpuje znamienia strony przedmiotowej przestępstwa określonego w art. 233 par. 1 w zw. z art. 233 par. 6 k.k., ponieważ żaden przepis ustawy nie przewiduje pod rygorem odpowiedzialności karnej możliwości odbierania od nabywcy oświadczenia o jego sytuacji mieszkaniowej.

Warunkiem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań jest, aby przyjmujący zeznanie, działając w zakresie swoich uprawnień, uprzedził zeznającego o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie lub odebrał od niego przyrzeczenie. Tak więc pomimo złożenia fałszywego zeznania lub oświadczenia obywatel nie może ponieść odpowiedzialności karnej, gdy nie został on uprzedzony o konsekwencjach jego działań lub nie odebrano od niego przyrzeczenia.

Przy okazji omawiania zagadnienia składania zeznań przed urzędnikiem duże znaczenie ma istnienie pewnej kategorii osób, które mają prawo do odmowy zeznań lub odmowy odpowiedzi na poszczególne pytania co do określonych faktów lub okoliczności (zeznania świadka mogące sprowadzić odpowiedzialność karną na niego lub dla osoby dla niego najbliższej).

Art. 233 par. 3 k.k. zawiera wyłączenie, zgodnie z którym nie podlega karze ten kto nie wiedząc o prawie odmowy zeznania lub odpowiedzi na pytania, składa fałszywe zeznanie z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą jemu samemu lub jego najbliższym.

Jeżeli urzędnik uzyska informacje na temat tego, że w ramach prowadzonego przez niego postępowania doszło do złożenia fałszywych zeznań lub oświadczenia, powinien niezwłocznie zawiadomić o tym kierownika instytucji, samodzielnej jednostki organizacyjnej instytucji lub innego pracownika urzędu, który według przepisów wewnętrznych został upoważniony i zobowiązany do informowania organów ścigania o popełnianych przestępstwach związanych z działalnością instytucji. Ten z kolei jest zobowiązany złożyć zawiadomienie na policję lub bezpośrednio do prokuratury. Należy pamiętać przy tym o fakcie, że jest to obowiązek urzędnika, a nie jego dobra wola. Obowiązek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu jest wtedy, kiedy z dostępnych materiałów świadczących o popełnieniu przestępstwa wynika wniosek co do posiadania wiarygodnych dowodów popełnienia przestępstwa.

W polskim procesie karnym występuje co do zasady społeczny obowiązek denuncjacji i informowania organów ścigania o popełnionych przestępstwach, jednak zgodnie z art. 304 par. 2 kodeksu postępowania karnego w tym przypadku będziemy mieli do czynienia z wyjątkiem. Powołany przepis wskazuje, że instytucje państwowe i samorządowe, które w związku ze swą działalnością dowiedziały się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu (a jest nim czyn z art. 233 k.k.), są obowiązane niezwłocznie zawiadomić o tym prokuratora lub policję. Jednocześnie muszą one przedsięwziąć niezbędne czynności do czasu przybycia organu powołanego do ścigania przestępstw lub do czasu wydania przez ten organ stosownego zarządzenia, aby nie dopuścić do zatarcia śladów i dowodów przestępstwa.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 12 lutego 2008 r., niewykonanie nakazu przewidzianego w art. 304 par. 2 k.p.k. może stanowić przestępstwo stypizowane w art. 231 par. 1 lub 2 k.k, czyli niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariusza publicznego. Będzie to miało miejsce, gdy pomimo świadomości tego, że popełniono przestępstwo ścigane z urzędu, oraz gdy sam ma świadomość tego, że przekracza uprawnienia lub nie dopełnia obowiązków, i przez to działa na szkodę interesu publicznego lub prywatnego (WA 1/2008; LexPolonica nr 1856869).

W postępowania karnych wszczętych w związku z podejrzeniem popełnienia przestępstwa z art. 233 k.k. wskazani pracownicy urzędu, przede wszystkim ci, którzy przyjmowali fałszywe zeznanie lub oświadczenie, będą pełnić rolę świadków. Powstaje jednak pytanie, czy niezależnie od tego np. gmina może uzyskać w trakcie dochodzenia status pokrzywdzonego.

W tej sprawie wypowiadał się niedawno Sąd Najwyższy. Przypomniał on, że dla przyznania statusu pokrzywdzonego konieczne jest prawidłowe rozpoznanie nie tylko ogólnego lub rodzajowego, ale indywidualnego przedmiotu ochrony analizowanej normy karnej. Kryterium bezpośredniości naruszenia lub zagrożenia dobra prawnego danej osoby oznacza, że w relacji między czynem o konkretnych znamionach przestępstwa a naruszeniem lub zagrożeniem dobra tej osoby nie ma ogniw pośrednich, z czego wynika, że do kręgu pokrzywdzonych można zaliczyć tylko ten podmiot, którego dobro prawne zostało działaniem przestępnym naruszone wprost.

Z powyższych konkluzji wynikało, że uznanie gminy za pokrzywdzonego przestępstwami określonymi w art. 233 par. 1 k.k. nie spełnia żadnego z opisanych powyżej kryteriów. Przedmiotem ochrony wskazanego przepisu jest prawidłowe funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości w szerokim tego słowa znaczeniu, a więc także efektywne funkcjonowanie jego organów, w tym podmiotów prowadzących inne postępowania przewidziane przez ustawę. Przestępstwo to nie ma zatem zindywidualizowanego przedmiotu ochrony. Jest nim dobro ogólne o charakterze społecznym, publicznym, przy czym szczególnego podkreślenia już w tym miejscu wymaga, że tak określonego dobra nie sposób utożsamiać z indywidualnym interesem organu sądowego lub innego organu prowadzącego postępowanie przewidziane ustawą ani też z interesem jakiejkolwiek jednostki (postanowienie SN z 25 marca 2010 r., sygn. akt IV KK 316/2009).

● fałszywe zeznanie, opinia lub tłumaczenie dotyczy okoliczności niemogących mieć wpływu na rozstrzygnięcie sprawy,

● sprawca dobrowolnie sprostuje fałszywe zeznanie, opinię lub tłumaczenie, zanim nastąpi, chociażby nieprawomocne, rozstrzygnięcie sprawy.

2002 - 2821 (2521)

2003 - 3322 (2963)

2004 - 4612 (4000)

2005 - 5071 (4384)

2006 - 4966 (4312)

2007 - 4372 (3700)

2008 - 3846 (3255)

Katarzyna Sawicka

dgp@infor.pl

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553 z późn. zm.).

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. nr 89, poz. 555 z późn. zm.).