Firmy przyznają się do winy, a prokurator tylko na to czeka

Ostateczne zakończenie postępowania karnego skarbowego, które do tej pory, mogłoby się wydawać kończyło całą sprawę i wiele problemów z nią związanych (zwłaszcza poprzez dobrowolne poddanie się odpowiedzialności), może być przyczynkiem do dalszych kłopotów i sankcji finansowych. Zatem zanim zdecydujemy się w imię świętego spokoju na szybkie zakończenie postępowania karnego skarbowego, zwłaszcza przez przyjęcie propozycji przedstawiciela organu podatkowego na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, warto zweryfikować okoliczności zaistniałe w sprawie pod kątem ewentualnego dalszego postępowania na gruncie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 768 ze zm.).

W ciągu ostatnich dwóch lat tylko w obszarze jednej apelacji wydano kilkadziesiąt orzeczeń o pociągnięciu takich podmiotów do odpowiedzialności. To dziwi, bo ustawa jest znana od 2002 r. i poza momentem wejścia w życie, przez długi czas nie budziła większych emocji. Można powiedzieć, że z perspektywy praktyki był to martwy akt.

Niejedno imię

W zasadzie przez pierwsze lata w ogóle nie zapadały orzeczenia w przedmiocie tej odpowiedzialności, a prokuratorzy i sędziowie sami podchodzili do niej z pewnym dystansem i wstrzemięźliwością. Z własnej praktyki wiem, że zarówno organy podatkowe (będące na gruncie kodeksu karnego skarbowego finansowymi organami dochodzenia), jak i podatnicy nie wykazywali zbytniego zainteresowania (właściwie to troski) możliwością nałożenia tej odpowiedzialności w warunkach, w których przynajmniej teoretycznie występowały przesłanki do jej zastosowania. Jednak jak to w życiu, wszystko kiedyś się kończy. Dotyczy to również martwoty omawianej ustawy.

Na razie kary pieniężne oscylowały na poziomie kilkudziesięciu tysięcy złotych, ale pamiętajmy, że maksymalna kara może być znacznie większa i wynieść nawet 5 mln zł. Na razie sankcje były orzekane na niższym poziomie, bo do odpowiedzialności były pociągnięte mniejsze podmioty, a i wysokość zidentyfikowanych zaległości podatkowych nie pozostawała bez znaczenia. Z pewnością w przypadku dużych korporacji i zaległości na poziomie kilku milionów złotych kara finansowa byłaby zdecydowanie większa.

Ponadto dodatkowo fakultatywną konsekwencją popełnienia czynu zabronionego może być także m.in. zakaz promocji lub reklamy prowadzonej działalności, zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne albo podanie wyroku do publicznej wiadomości, co z pewnością przekłada się na wymierne straty finansowe.

Trzeba zasilić budżet

Zatem należałoby postawić pytania: co się takiego stało, że zaczęto stosować zapisy ustawy, oraz czy należy się obawiać nałożenia tej odpowiedzialności? Odpowiedź na pierwsze pytanie wydaje się oczywista - z pewnością chodzi o pieniądze, ale nie tylko. Przede wszystkim od około dwóch lat występuje widoczna tendencja w administracji skarbowej na zwiększenie skuteczności w wykrywaniu zaległości i egzekucji podatków oraz innych należności publicznoprawnych. Wzrost intensywności i długotrwałości postępowań kontrolnych oraz kontroli podatkowych jest tego znamiennym wyrazem. Z kolei zwiększenie nieprawidłowości wykrywanych przez organy podatkowe w toku tych czynności powoduje zwiększoną liczbę postępowań karnych skarbowych, kończących się dość często dobrowolnym poddaniem się odpowiedzialności, warunkowym umorzeniem postępowania, rzadziej, ale z tendencją wzrostową - wyrokami skazującymi. Takie orzeczenia, w tym dobrowolne poddanie się odpowiedzialności, stanowią przesłankę do wszczęcia postępowania z ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych zmierzającego do nałożenia kary pieniężnej.

WAŻNE

Fakultatywną konsekwencją popełnienia czynu zabronionego jest m.in. zakaz promocji lub reklamy prowadzonej działalności, zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne albo podanie wyroku do publicznej wiadomości

W rezultacie, odpowiadając na pytanie, czy należy się obawiać, trzeba sobie jasno powiedzieć, że jeśli zaniedbamy dochodzenia naszych racji w toku postępowań podatkowych i kontrolnych oraz postępowań karnych skarbowych, prawdopodobieństwo pociągnięcia do odpowiedzialności w ramach tej ustawy jest większe niż do tej pory.

Co dalej

Dobrym przykładem zarysowującej się od dłuższego czasu tendencji jest wyrok Sądu Rejonowego w Głogowie z 1 marca 2013 r. (sygn. akt II Ks 11/09), w którym na podstawie dobrowolnego poddania się odpowiedzialności pełnomocnika zarządu na spółkę nałożono grzywnę w ramach odpowiedzialności podmiotów zbiorowych. Kwota grzywny nie jest oszałamiająca, bo wyniosła jedynie 1000 zł, ale jeśli weźmie się pod uwagę, że okoliczności sprawy dotyczą niezłożenia w terminie deklaracji VAT-7, czyni to już to rozstrzygnięcie (i inne podobne) groźnym dla podatników. Skoro bowiem przy drobnych potknięciach uruchamia się postępowanie w ramach omawianej ustawy, to co dopiero będzie miało miejsce przy poważniejszych sporach, które dotyczą nierzadko niejasnych przepisów podatkowych.

Podmiot zbiorowy

Podmiotem zbiorowym jest osoba prawna oraz jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej. Z definicji tej wyłączony jest jednak Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego i ich związki, a także organy państwowe i samorządu terytorialnego. Ponadto odpowiedzialności karnej podlega spółka handlowa z udziałem Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub związku takich jednostek, spółka kapitałowa w organizacji, podmiot w stanie likwidacji, a także przedsiębiorca niebędący osobą fizyczną i zagraniczna jednostka organizacyjna. (art. 2 ust. 1)

Czyn zabroniony

Czynem zabronionym, za który odpowiedzialność może ponieść podmiot zbiorowy, jest zachowanie osoby fizycznej:

1) działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego w ramach uprawnienia lub obowiązku do jego reprezentowania, podejmowania w jego imieniu decyzji lub wykonywania kontroli wewnętrznej albo przy przekroczeniu tego uprawnienia lub niedopełnieniu tego obowiązku,

2) dopuszczonej do działania w wyniku przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązków przez osobę, o której mowa w pkt 1,

3) działającej w imieniu lub w interesie podmiotu zbiorowego, za zgodą lub wiedzą osoby, o której mowa w pkt 1,

3a) będącej przedsiębiorcą, który bezpośrednio współdziała z podmiotem zbiorowym w realizacji celu prawnie dopuszczalnego;

- jeżeli zachowanie to przyniosło lub mogło przynieść podmiotowi zbiorowemu korzyść, chociażby niemajątkową.

Konieczne orzeczenie

Aby podmiot zbiorowy mógł zostać pociągnięty do odpowiedzialności, konieczne jest uprzednie wydanie odpowiedniego orzeczenia. Prawomocny wyrok skazujący osobę fizyczną, a także wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne wobec niej uzasadniają wyciągnięcie konsekwencji prawnych wobec podmiotu zbiorowego, w którego imieniu - między innymi - dana osoba działała. Także instytucja dobrowolnego poddania się odpowiedzialności stanowi przesłankę ukarania podmiotu zbiorowego. Ostatnią kategorią orzeczenia jest umorzenie postępowania z powodu okoliczności wyłączającej ukaranie sprawcy.

@RY1@i02/2014/168/i02.2014.168.07100030a.803.jpg@RY2@

Michał Roszkowski radca prawny, doradca podatkowy, partner w Accreo

Michał Roszkowski

radca prawny, doradca podatkowy, partner w Accreo