Sąd Najwyższy swoją uchwałą zamieszał na rynku wierzytelności

Niedawno Sąd Najwyższy podjął uchwałę dotyczącą interpretacji art. 94 ust. 1 ustawy z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 1112). Orzekł w niej, że potrącenie dokonane przed ogłoszeniem upadłości z likwidacją majątku nie jest dopuszczalne, jeżeli nabycie wierzytelności nastąpiło w ciągu roku przed ogłoszeniem upadłości i wiadomo było, że istnieją podstawy do jej ogłoszenia.

Uzasadnienie komentowanej uchwały nie zostało jeszcze opublikowane, dlatego nie wiemy, jakimi argumentami kierował się Sąd Najwyższy, podejmując uchwałę z 4 września 2013 r. (sygn. akt III CZP 26/13). Artykuł 94 ust. 1 prawa upadłościowego i naprawczego stanowi, że potrącenie nie jest dopuszczalne, jeżeli dłużnik upadłego nabył wierzytelność w drodze przelewu lub indosu po ogłoszeniu upadłości albo nabył ją w ciągu ostatniego roku przed dniem ogłoszenia upadłości, wiedząc o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości.

Czy ten przepis dotyczy wszystkich przypadków potrącenia wierzytelności nabytej przed upływem roku od ogłoszenia upadłości, czy też tylko takich przypadków, w których oświadczenie o potrąceniu zostało złożone już po ogłoszeniu upadłości?

Problem ten był różnie rozstrzygany przez orzecznictwo. Uchwałą z 21 sierpnia 2003 r. (sygn. akt III CZP 48/03) SN opowiedział się za pierwszym stanowiskiem. Późniejsze orzecznictwo SN uznawało jednak zasadność alternatywnej interpretacji. Za niedopuszczalne uznane zostały jedynie takie sytuacje, gdy doszło do nabycia wierzytelności podmiotu zagrożonego upadłością, ale oświadczenie o potrąceniu tej wierzytelności z wierzytelnością wzajemną upadłego nastąpiło już po ogłoszeniu upadłości. Takie rozumienie przepisu jest zgodne z jego literalnym brzmieniem. Odnosi się on bowiem do potrącenia z upadłym. Dotyczy zatem sytuacji, w której została już ogłoszona upadłość (dłużnik stał się już upadłym w rozumieniu ustawy). Takie stanowisko zajął SN w wyroku z 6 lutego 2008 r. (sygn. akt II CSK 424/07).

Jak wyglądała praktyka obrotu wierzytelnościami przed ostatnim orzeczeniem SN?

Od kilku lat obrót wierzytelnościami obarczony był stosunkowo niedużym ryzykiem. Jeżeli tylko nabywca wierzytelności dokonywał oświadczenia o potrąceniu niezwłocznie po jej nabyciu, a przed ogłoszeniem upadłości, jego oświadczenie było skuteczne. Późniejsze ogłoszenie upadłości nie powodowało negatywnych skutków. W przypadku zamiaru nabycia wierzytelności podmiotu zagrożonego upadłością w celu jej potrącenia z długiem tego podmiotu dla zminimalizowania ryzyka wystarczające było sprawdzenie, czy w dacie zawarcia umowy cesji do właściwego sądu nie wpłynął wniosek o ogłoszenie upadłości, a następnie niezwłoczne złożenie oświadczenia o potrąceniu.

Komentowana uchwała zmienia diametralnie sytuację na rynku obrotu wierzytelnościami. W każdym przypadku nabycia wierzytelności w celu jej potrącenia dopiero po upływie roku od transakcji nabywca będzie miał gwarancję, że dokonane potrącenie jest skuteczne. Uchwała naraża zatem znaczną część rynku obrotu wierzytelnościami na niepewność co do skuteczności dokonywanych czynności.

Jakie są konsekwencje wspomnianej uchwały SN dla prowadzenia procesów upadłościowych i naprawczych?

Swoją uchwałą SN istotnie poprawia sytuację syndyka masy upadłości i wierzycieli upadłego, którzy nie skorzystali z potrącenia wzajemnych wierzytelności. Ograniczenie dokonywania potrąceń powoduje, że w masie upadłości znaleźć się może więcej aktywów (wierzytelności), z których dopuszczalne będzie zaspokojenie takich wierzycieli upadłego.

Czy omawiane orzeczenie ułatwi, czy - przeciwnie - utrudni prowadzenie restrukturyzacji zadłużenia w grupach kapitałowych?

Prowadzenie takich procesów będzie teraz trudniejsze. Uchwała SN wprowadza przecież dodatkowe ograniczenie obrotu wierzytelnościami wobec upadłego, istotnie ograniczające restrukturyzację zadłużenia i możliwości zaspokojenia poza postępowaniem upadłościowym.

Czy uchwała podjęta przez SN leży w interesie wierzycieli upadłego?

Dla tych, którzy nie mają możliwości potrącenia z długiem względem upadłego, omawiana uchwała jest korzystna. Faktyczne zwiększenie wartości wierzytelności pozostających w masie upadłości zwiększa szanse na zaspokojenie. Dla wierzycieli, którzy chcieliby skorzystać z przepisów o potrąceniu w celu bardziej efektywnego (niż dochodzenie zaspokojenia w postępowaniu upadłościowym) dochodzenia swoich roszczeń, stanowić będzie utrudnienie. Znalezienie nabywców na wierzytelności stanie się dużo trudniejsze niż obecnie. Wpłynie też negatywnie na warunki sprzedaży wierzytelności wobec podmiotów choćby tylko zagrożonych niewypłacalnością - okoliczność "wiedzy o istnieniu podstaw upadłości" jest trudna do udowodnienia, zwłaszcza w perspektywie roku. Nawet jeżeli nabywcę takiego uda się znaleźć, z pewnością będzie się on starał należycie ochronić swoje interesy, np. przez warunkową konstrukcję umowy nabycia wierzytelności - jeżeli po jej nabyciu dłużnik (a jednocześnie wierzyciel nabywcy) ogłosi upadłość, skutki cesji zostaną uchylone i w tej sytuacji zbywca będzie zobowiązany zwrócić nabywcy otrzymaną cenę nabycia wierzytelności. Taki wierzyciel straci zatem podwójnie. Po pewnym czasie, nawet sporo dłuższym niż rok, zmuszony będzie powrócić do stanu wyjściowego, tj. pozostanie z niezaspokojoną wierzytelnością. Zostanie także pozbawiony możliwości innego niż w postępowaniu upadłościowym dochodzenia zapłaty, bo przecież w okresie roku przed ogłoszeniem upadłości mógł np. przeprowadzić egzekucję komorniczą rokującą zaspokojenie w większym stopniu aniżeli w postępowaniu upadłościowym. Zbywca straci zatem czas, który mógłby wykorzystać dla lepszej ochrony jego interesów niż udział w podziale środków z masy upadłości.

Jaki wpływ na egzekucję wierzytelności ma uzależnienie jej od wiedzy o istnieniu przesłanek do upadłości?

Uchwała SN uzależnia daleko idące skutki prawne od czegoś tak trudno uchwytnego jak wiedza osób trzecich o określonym stanie faktycznym. Wpłynie negatywnie na obrót wierzytelnościami wobec podmiotów, o których wiadomo, że znajdują się w stanie uzasadniającym upadłość. Obrót wierzytelnościami wobec takich podmiotów, w celu ich umorzenia przez potrącenie, w ostatnich latach nie był uznawany w orzecznictwie SN za niedopuszczalny. Teraz to się zmieni. Wrześniowa uchwała wprawdzie nie wiąże sądów przy wyrokowaniu, ale ze względu na wagę orzeczeń SN zapewne będzie uwzględniana.

@RY1@i02/2013/214/i02.2013.214.21500020b.802.jpg@RY2@

MATERIAŁY PRASOWE

Adam Roszyk, adwokat w kancelarii KSP Legal & Tax Advice

W każdym przypadku nabycia wierzytelności w celu jej potrącenia dopiero po upływie roku od transakcji nabywca będzie miał gwarancję, że dokonane potrącenie jest skuteczne

Rozmawiał Krzysztof Polak