Złożenie wniosku o upadłość we właściwym czasie może zwolnić spółkę od odpowiedzialności wobec ZUS

Związanie na podstawie art. 11 k.p.c. wyrokiem karnym skazującym za przestępstwo z art. 586 k.s.h. - nie zwalnia sądu pracy i ubezpieczeń społecznych od oceny przesłanki egzoneracyjnej wszczęcia we właściwym czasie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) - art. 116 par. 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

A.Z. i E.N. odwołali się od decyzji ZUS z lipca 2009 r. przenoszących na nich odpowiedzialność za zaległe należności z tytułu składek nieopłaconych przez P. spółka z o.o. jako na kolejnych prezesów zarządu.

Postanowieniem z października 2009 r. sąd okręgowy połączył sprawy z obu odwołań do wspólnego rozpoznania, a wyrokiem z kwietnia 2011 r. - oddalił odwołania. Podstawę faktyczną wyroku sądu okręgowego stanowiły następujące ustalenia. E.N. pełnił funkcję prezesa zarządu P. spółki z o.o. w okresie od stycznia 1997 r. do kwietnia 2005 r.; następnie funkcję tę pełnił A.Z. (w okresie od kwietnia 2005 r. do października 2005 r.), który wcześniej (od czerwca 2003 r.) był też członkiem zarządu spółki.

Postanowieniem z grudnia 2005 r. sąd rejonowy zabezpieczył złożony w listopadzie 2005 r. wniosek wierzycieli - pracowników spółki o ogłoszenie upadłości przez ustanowienie zarządu przymusowego. Ze sporządzonego przez zarządcę przymusowego sprawozdania wynikało, że zaprzestano płacenia długów, a zarząd wyzbywa się majątku spółki w sposób sprzeczny z prawem i interesem wierzycieli. Wartość majątku spółki według cen ewidencyjnych na koniec października 2005 r. wynosiła około 4400 tys. zł, a zobowiązania spółki na ten dzień wynosiły blisko 7300 tys. zł. Postanowieniem ze stycznia 2006 r. sąd rejonowy ogłosił upadłość spółki, obejmującą likwidację majątku dłużnika, a postanowieniem z września 2008 r. - stwierdził ukończenie postępowania upadłościowego. Zarówno w toku postępowania upadłościowego, jak i prowadzonego wcześniej postępowania egzekucyjnego ZUS nie odzyskał całości należności z tytułu zaległych składek. Sąd okręgowy ustalił, że E.N. wyrokiem z października 2006 r. został uznany za winnego popełnienia czynu z art. 586 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.; dalej: k.s.h.) - niezgłoszenia jako prezes zarządu spółki wniosku o jej upadłość, pomimo powstania warunków uzasadniających to według przepisów, gdyż zobowiązania spółki przekroczyły wartość jej majątku - i za to na podstawie art. 586 k.s.h. sąd rejonowy skazał go na karę grzywny. Sąd rejonowy wyrokiem z kwietnia 2010 r. skazał A.Z. na podstawie art. 586 k.s.h. na karę grzywny.

Sąd okręgowy stwierdził, że nie było podstaw do przyjęcia, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości, na co wskazuje w pierwszej kolejności fakt zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości przez pracowników oraz fakt prawomocnego skazania odwołujących się za przestępstwo z art. 586 k.s.h. Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego, co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym na podstawie art. 11 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.; dalej: k.p.c.).

Wyrok sądu okręgowego odwołujący się zaskarżyli apelacjami. Wyrokiem ze stycznia 2012 r. sąd apelacyjny oddalił apelacje.

Sąd drugiej instancji podzielił podstawę faktyczną i prawną zaskarżonego wyroku sądu pierwszej instancji i stwierdził, że sytuacja finansowa spółki była trudna już w 2003 r. Ustalenia te dokonane przez biegłych z zakresu księgowości w sprawie karnej przekonują w ocenie sądu drugiej instancji o braku potrzeby powołania w rozpoznawanej sprawie biegłego z zakresu księgowości, skoro sytuacja finansowa spółki w okresie pełnienia przez wnioskodawców funkcji w jej władzach została dokładnie zbadana. Ponadto ustalenia dokonane przez sąd karny wskazują, że wniosek o ogłoszenie upadłości spółki powinien być złożony przez zarząd po uzyskaniu bilansu za 2004 r. Sąd drugiej instancji uznał, że odpowiedzialność odwołujących się za niezgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki została ustalona prawomocnym wyrokiem skazującym przez sąd karny i nie mogą oni skutecznie powoływać się na istnienie okoliczności egzoneracyjnych. Nawet przy uwzględnieniu okoliczności przeprowadzania postępowań restrukturyzacyjnych, stwierdzenie prawomocnym wyrokiem skazującym odpowiedzialności za popełnienie czynu z art. 586 k.s.h. uniemożliwia dokonywanie innej, niż zawiniona, oceny niezachowania właściwego terminu do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania jej zapobiegającego. Wniosek, złożony w trybie przepisów ustawy z 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorstw (Dz.U. nr 155, poz. 1287 z późn. zm.), o przeprowadzenie postępowania restrukturyzacyjnego - stanowiącego postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości w rozumieniu art. 116 ustawy z 28 września 1997 r. - Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 749 z późn. zm.) - może stanowić okoliczność prawnie istotną dla wykazania istnienia przesłanek egzoneracyjnych, jednakże nie może być skutecznym dowodem przeciwnym dla wyroku skazującego (art. 11 k.p.c.).

Powyższy wyrok sądu apelacyjnego odwołujący się zaskarżyli skargami kasacyjnymi.

Zarzuty zawarte w skargach kasacyjnych nie pozwalają na uwzględnienie skarg kasacyjnych.

Kluczową kwestią podniesioną w skargach kasacyjnych jest zakres związania sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, na podstawie art. 11 k.p.c., wyrokiem karnym, którym skazano obu członków zarządu spółki za popełnienie przestępstwa z art. 586 k.s.h. Sąd Najwyższy (SN) zwrócił uwagę na stanowisko przedstawione przez ten sąd w wyroku z 14 września 2007 r. (sygn. akt III UK 24/07, OSNP 2008/21-22/324) - stwierdzając, że członek zarządu spółki handlowej ponoszący odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe spółki na podstawie art. 116 par. 1 Ordynacji podatkowej nie może skutecznie bronić się zarzutem, że we właściwym czasie złożył wniosek o ogłoszenie upadłości spółki, jeżeli prawomocnym wyrokiem został skazany za przestępstwo przewidziane w art. 586 k.s.h.

Akceptując to stwierdzenie, SN zauważa, że pogląd ten nie uwzględnia w pełni kwestii "wszczęcia postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego)", a także kwestii dotyczących postępowania restrukturyzacyjnego, które eksponują obie skargi kasacyjne. Zwrócić bowiem należy uwagę na różnicę między przepisem karnym ("nie zgłasza wniosku o upadłość spółki handlowej pomimo powstania warunków uzasadniających według przepisów upadłość spółki") a art. 116 par. 1 Ordynacji podatkowej, w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonych decyzji - "za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu:

1) nie wykazał, że:

a) we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe), albo

b) niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy;

2) nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części". Artykuł 116 par. 1, poza zgłoszeniem we właściwym czasie wniosku o upadłość, wymienia wśród przesłanek egzoneracyjnych również wszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego).

Z tego względu SN przy ocenie obecnych skarg kasacyjnych uznał, że związanie na podstawie art. 11 k.p.c. wyrokiem karnym skazującym za przestępstwo z art. 586 k.s.h. - nie zwalnia sądu pracy i ubezpieczeń społecznych od oceny przesłanki egzoneracyjnej "wszczęcia we właściwym czasie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego)" - art. 116 par. 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.).

W realiach opisywanej sprawy nie było kwestionowane, że skarżący nie złożyli wniosku o wszczęcie postępowania układowego. Notabene wniosek o wszczęcie postępowania upadłościowego złożyli pracownicy, którzy nie otrzymywali wynagrodzenia za pracę, a zaniepokoił ich fakt wyzbywania się mienia spółki z uprzywilejowaniem niektórych tylko wierzycieli. Podniesiono zaś w skargach kasacyjnych, że członkowie zarządu spółki zawierali z ZUS umowy o restrukturyzacji zadłużenia wynikającego z zaległości składkowych spółki wobec ZUS; sugerując, iż było to jednoznaczne z postępowaniem układowym. Kwestia ta wywołuje poważne wątpliwości, które nie wpływają jednak na ocenę rozstrzygnięcia sądu apelacyjnego.

Z art. 4 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz.U. nr 155, poz. 1287 z późn. zm.; dalej: ustawa) wynika, że restrukturyzacja należności, w tym i zaległości podatkowych, polega na ich umorzeniu w całości wraz z odsetkami za zwłokę lub opłatą prolongacyjną na zasadach określonych ustawą, a więc przede wszystkim po spełnieniu warunków wynikających z przepisów zawartych w art. 10 ustawy.

W wyroku z 30 maja 2006 r. (sygn. akt I UK 321/05, OSNP 2007/11-12/171) SN słusznie zauważył, że umorzenie dotyczyło tylko należności podlegających restrukturyzacji, znanych 31 grudnia 2001 r. (art. 6 ust. 1 i 2 w związku z art. 4 ustawy). Przedsiębiorca miał jednak obowiązek spłacić należności niepodlegające restrukturyzacji (umorzeniu), znane 30 czerwca 2002 r. (art. 11 ustawy). Postępowanie restrukturyzacyjne nie dotyczyło zaległości w spłacie należności powstałych w okresie po 30 czerwca 2002 r. Jednak przedsiębiorca nie mógł mieć 30 kwietnia 2004 r. (art. 21 ust. 1 ustawy) zaległości nieobjętych restrukturyzacją innych niż wymienione w art. 11 ust. 1 pkt 2 i ust. 3 ustawy (art. 10 ust. 1 pkt 3 i art. 10a ustawy), co oznacza konieczność braku zaległości z tytułu należności (np. składek) za okres po 30 czerwca 2002 r.

Z przepisów wskazanej ustawy wynika, że postępowanie restrukturyzacyjne dotyczyło tylko niektórych wierzytelności publicznoprawnych; obejmowało zatem bardzo wąskie grono wierzycieli. Należy też przypomnieć, że dochodzone przez ZUS przeniesienie odpowiedzialności za składki dotyczyło składek na ubezpieczenia społeczne z okresu od lipca 2004 r. do września 2005 r. Składki z tego okresu nie mogły być więc objęte postępowaniem restrukturyzacyjnym. Zarzuty skarg kasacyjnych, dotyczących naruszenia art. 116 Ordynacji podatkowej, nie mogły być zatem uwzględnione jako całkowicie bezpodstawne.

Mając powyższe okoliczności na względzie, SN oddalił skargi kasacyjne.

z 26 marca 2013 r., sygn. akt III UK 63/12

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/133/i02.2013.133.03300040d.802.jpg@RY2@

Wojciech Ostaszewski asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

Wskazując za SN, podkreślić należy, iż instytucja przeniesienia zobowiązań składkowych wobec funduszy ubezpieczeniowych na osoby trzecie nie została ustanowiona w celu ochrony dłużników, lecz w celu zabezpieczenia należności wierzyciela (organu ubezpieczeń społecznych), który w zamiarze odzyskania tych należności wskazuje na bezskuteczność egzekucji skierowanej do znanych lub ujawnionych mu w postępowaniu egzekucyjnym składników majątku dłużnej spółki. Należy pamiętać, że ocena działań wierzyciela musi być dokonywana z punktu widzenia celu instytucji ustanowionej do ochrony należności składkowych. Złożenie wniosku o upadłość lub o wszczęcie postępowania układowego może stanowić podstawę uwolnienia członków zarządu spółki od odpowiedzialności, jednak wszczęcie tego postępowania musi nastąpić we właściwym czasie, gdy zaspokojenie przez spółkę w całości należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wobec ZUS jako uprzywilejowanego wierzyciela wyłączonego z układu z mocy prawa pozostaje realne (por. wyrok SN z 6 marca 2012 r., sygn. akt I UK 318/11, LEX nr 1165286).

Ponadto przypomnieć trzeba, iż złożenie przez członka zarządu spółki we właściwym czasie wniosku o wszczęcie postępowania układowego nie zwalnia go od odpowiedzialności za zaległości składkowe powstałe po zatwierdzeniu układu. Zawarcie układu i jego realizacja nie eliminują możliwości powstania stanu niewypłacalności spółki uzasadniającego złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości, jeżeli spółka nie spłaca nieobjętych układem należności publicznoprawnych, powstałych przed jego zawarciem i należności powstałych na bieżąco (wyrok SN z 14 grudnia 2010 r., sygn. akt I UK 278/10, LEX nr 738539).

Trzeba jeszcze podkreślić stanowisko zaprezentowane przez SN w tezie omawianego wyroku - ma ono fundamentalne znaczenie - związanie na podstawie art. 11 k.p.c. wyrokiem karnym skazującym za przestępstwo z art. 586 k.s.h. - nie zwalnia sądu pracy i ubezpieczeń społecznych od oceny przesłanki egzoneracyjnej wszczęcia we właściwym czasie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego).