Można potrącić część kwot w rozliczeniach z dłużnikami w upadłości

radca prawny w kancelarii Linklaters

Zasadniczo tak. Prawo upadłościowe i naprawcze nie wyłącza bowiem zasad ogólnych dotyczących potrąceń. W wielu zaś przypadkach wręcz ułatwia ich dokonanie, przewidując, że brak wymagalności wierzytelności nie jest przeszkodą dla potrącenia w przypadku ogłoszenia upadłości likwidacyjnej kontrahenta. Należy jedynie pamiętać, że w takim przypadku przedsiębiorca może być zobowiązany do pomniejszenia kwoty przedstawianej do potrącenia o odsetki ustawowe – nie wyższe niż 6 proc. w skali roku – za czas od dnia ogłoszenia upadłości do oznaczonego pierwotnie terminu płatności, nie dłużej jednak niż za dwa lata.

Ułatwieniem w pewnych przypadkach może być również uprawnienie do dokonania potrącenia w przypadkach, w których wzajemne wierzytelności nie były jednorodzajowe (np. roszczenie o zapłatę kwoty pieniężnej i roszczenie o dostawę towaru). Z chwilą ogłoszenia upadłości dłużnika zobowiązanego do spełnienia świadczenia niepieniężnego jego zobowiązanie zmienia się bowiem z mocy ustawy w zobowiązanie pieniężne.

Ograniczenia te mają zapobiegać działaniom spekulacyjnym dłużników masy upadłości, prowadzącym z reguły do uszczuplenia funduszów masy upadłości i naruszenia obowiązującej w prawie upadłościowym i naprawczym zasady równomiernego zaspokajania wierzycieli upadłościowych. Rozpatrzmy to na przykładzie. Dłużnik upadłego (A) jest zobowiązany na kwotę 1000 zł wobec upadłego. Jednocześnie upadły jest zobowiązany na tę samą kwotę wobec swojego wierzyciela (B). W przypadku dokonania płatności (bez potrąceń) upadły otrzymałby od A pełną kwotę 1000 zł, przeznaczając ją na równomierne zaspokojenie wszystkich wierzycieli. Wykorzystując fakt, iż realna wartość wierzytelności wobec upadłego prawie nigdy nie jest równa ich wartości nominalnej, A mógłby jednak nabyć od B całą wierzytelność (na kwotę 1000 zł) z dyskontem, płacąc za nią np. 300 zł. Następnie dokonałby potrącenia nabytej w ten sposób wierzytelności z wierzytelnością wzajemną upadłego w pełnej wysokości. Zwolniłby się w ten sposób ze zobowiązania na kwotę 1000 zł, płacąc jedynie 300 zł, zaś fundusze masy upadłości zostałyby uszczuplone o 700 zł (zakładając, że w ramach podziału funduszów masy upadłości wierzycielowi B przypadłoby jedynie 300 zł), które w innym wypadku mogłyby być przeznaczone na równomierne zaspokojenie wszystkich wierzycieli.

Aby wykluczyć tego typu operacje, prawo upadłościowe i naprawcze wyłącza możliwość potrącenia (po dniu ogłoszenia upadłości) w przypadkach nabycia wierzytelności upadłościowej w drodze przelewu lub indosu po ogłoszeniu upadłości oraz w ciągu roku przed dniem ogłoszenia upadłości (przy posiadaniu wiedzy o istnieniu podstawy ogłoszenia upadłości).

Tak. W tym przypadku przedsiębiorca będzie jednak mógł skorzystać z potrącenia tylko wtedy, gdy odpowiedzialność za upadłego przyjął, nie wiedząc o stanie jego wypłacalności lub najpóźniej na rok przed ogłoszeniem upadłości.

Wtedy, gdy w dniu ogłoszenia upadłości kontrahenta przysługiwała mu już co prawda wierzytelność wobec niego, jednak jego zobowiązanie upadłościowe powstało dopiero po tej dacie. Dopuszczenie potrącenia w takim przypadku oznaczałoby bowiem preferencyjne potraktowanie wierzytelności takiego przedsiębiorcy w stosunku do wierzytelności pozostałych wierzycieli. Wskazane reguły stosuje się w przypadku upadłości likwidacyjnej. W upadłości układowej obowiązują nieco inne zasady.