Jak przedsiębiorca może bronić się przed naśladownictwem jego towarów

Codziennie celnicy kontrolujący przewóz importowanych towarów na granicach UE przechwytują mniejsze albo większe partie podrabianych perfum, leków, odzieży, zabawek czy części zamiennych do samochodów, które w skali roku są liczone w dziesiątkach milionów sztuk (np. w 2007 roku było ich 79 mln, z czego 60 proc. pochodziło z Chin). To efekt działań nieuczciwych producentów i importerów, którzy zamiast inwestować w badania naukowe, nowoczesne linie produkcyjne i marketing własnych towarów, wolą czerpać profity z cudzych marek, które osiągnęły sukces na rynku.

Podrabiane towary są produkowane w taki sposób, żeby wyglądały identycznie jak oryginalne. Nieuczciwi konkurenci naśladują każdy wyrób, który może im pomóc w szybkim osiągnięciu zysku, począwszy od nowych i użytecznych rozwiązań technicznych (np. melakser, czyli mikser i szatkownica w jednej obudowie, system prowadnic do koszyków wysuwanych z szafek), wygląd zewnętrzny produktów (linia zewnętrzna nadwozia samochodu, butelka stylizowana na kształt pocisku) lub umieszczają na nich znaki towarowe, które świadczą o tym, że wyrabiany przez nich towar pochodzi od znanego producenta i gwarantuje dobrą jakość.

Przedsiębiorcy, którzy nie chcą stać się bezbronni w momencie, kiedy padną ofiarą takich działań, powinni zawczasu zadbać o uzyskanie urzędowej ochrony swoich produktów. Będąc uprawnionymi do wzoru przemysłowego, wzoru użytkowego czy znaku towarowego, mogą skutecznie walczyć z nierzetelnym producentem lub importerem, nie tylko zmuszając go do zaprzestania bezprawnych działań, lecz także do zapłaty odszkodowania. Zasady uzyskiwania takiej ochrony przedsiębiorcy i korzystania z niej w przypadku ingerencji w wynikające z niej uprawnienia reguluje przede wszystkim ustawa z 30 czerwca 2000 r. – Prawo własności przemysłowej (p.w.p.).

Nowe rozwiązania techniczne, które nie spełniają warunków pozwalających na ich ochronę poprzez uzyskanie patentu, mogą być zarejestrowane jako wzory użytkowe. Zgodnie z art. 94 ust. 1 p.w.p. wzorem użytkowym jest nowe i użyteczne rozwiązanie o charakterze technicznym. Może to być rozwiązanie dotyczące kształtu, budowy lub zestawienia przedmiotu o trwałej postaci. Wzór użytkowy uważa się za rozwiązanie użyteczne, jeżeli pozwala ono na osiągnięcie celu mającego praktyczne znaczenie przy wytwarzaniu wyrobów lub korzystaniu z nich. Może to być, np. oryginalne zamknięcie butelek lub wzór kołnierza ochronnego dla zwierząt.

Na wzór użytkowy może być udzielone przez Urząd Patentowy RP prawo ochronne, które pozwala przedsiębiorcy na wyłączne korzystanie z niego w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym obszarze Polski. Czas trwania prawa ochronnego wynosi dziesięć lat od chwili dokonania zgłoszenia w UP RP. Jest ono wpisywane do rejestru wzorów użytkowych i potwierdzane przez wydanie świadectwa ochronnego, do którego załączany jest opis ochronny wzoru użytkowego obejmujący głównie zastrzeżenia ochronne i rysunki. Opis jest udostępniany osobom trzecim i podlega rozpowszechnianiu przez Urząd Patentowy.

Wzór użytkowy stanowi odrębny przedmiot ochrony własności przemysłowej, który dotyczy tylko przedmiotu materialnego o trwałej postaci, określonego poprzez cechy techniczne przedmiotu, przejawiające się w kształcie lub budowie. Może to być przedmiot ujęty jako całość bądź zestawienie elementów niepołączonych ze sobą konstrukcyjnie, również określonych co do ukształtowania przestrzennego (patrz: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 listopada 2006 r. sygn. akt VI SA/Wa 1613/2006).

Prawo ochronne na wzór użytkowy, tak jak uzyskanie innej formy ochrony własności przemysłowej, upoważnia przedsiębiorcę do zawierania umów licencyjnych z producentami, którzy są zainteresowani wytwarzaniem danego towaru oraz czerpania z tego tytułu zysków. W praktyce może się zdarzyć, że pomiędzy przedsiębiorcami powstanie spór o to, komu przysługuje pierwszeństwo do uzyskania prawa ochronnego ze wzoru użytkowego. Wówczas zgodnie z art. 13 ust. 1 i 2 p.w.p. będzie decydowała o tym data jego zgłoszenia do Urzędu Patentowego RP. Zgłoszenie uważa się za dokonane w dniu, w którym wpłynęło ono do urzędu z zachowaniem formy pisemnej, jak również za pomocą telefaksu lub w postaci elektronicznej. Podobnie są rozstrzygane spory dotyczące pierwszeństwa z patentu i prawa z rejestracji wzoru użytkowego.

Przedsiębiorcy, dążąc do zdobycia klientów, przyciągają ich uwagę także wyglądem oferowanych towarów. Wprowadzenie nowych wzorów pozwala je odróżnić od produktów konkurencji, dopasować do oczekiwań różnych grup odbiorców bez konieczności zmiany samej funkcji i zastosowanych rozwiązań technicznych (np. zegarki lub telefony komórkowe uwzględniające gusta konsumentów w różnym wieku). Oryginalne i nowe kształty mebli, butów czy sprzętu gospodarstwa domowego stają się często wizytówką firmy. Dlatego zewnętrzny wygląd produktów jest naśladowany przez nieuczciwych konkurentów z równie wielkim zapałem jak renomowane znaki towarowe. Przed wprowadzaniem do obrotu rynkowego imitacji stosowanych wzorów przemysłowych można się jednak chronić, rejestrując je jako wzory przemysłowe.

Prawo własności przemysłowej określa wzór przemysłowy jako nową, posiadającą indywidualny charakter, postać wytworu lub jego części, których nabrał on dzięki określonym cechom linii, konturów, kształtów, użytego materiału, ornamentacji itp. Tak więc jako wzór przemysłowy można chronić wyłącznie wygląd zewnętrzny wytworu, nie zaś sam produkt. Z kolei cechy techniczne lub użytkowe produktu nie mogą być objęte ochroną wynikającą z jego rejestracji. Wzorami przemysłowymi mogą być więc np. zewnętrzne postacie odzieży, AGD, pojazdów, zabawek, materiałów budowlanych, czy kosmetyków.

Aby możliwe było uzyskanie urzędowej ochrony na wzór przemysłowy, musi odznaczać się on indywidualnym charakterem. Będzie tak w sytuacji, gdy ogólne wrażenie, jakie wywołuje on na jego zorientowanym użytkowniku, różni się od ogólnego wrażenia wywołanego na nim przez wzór publicznie udostępniony przed datą, według której oznacza się pierwszeństwo. Jak stwierdził jednak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, dopuszczalna jest także rejestracja wzoru przemysłowego, który stanowi kombinacje cech znanych już z wcześniejszych wzorów. Wystarczy, jeśli ogólne wrażenie, jakie wywiera ten wzór, różni się od wrażenia wywieranego przez porównywane wzory (wyrok z dnia 29 marca 2007 r., sygn. akt VI SA/Wa 1716/2006). Wzór musi być też nowy. Jest tak, gdy przed datą, według której oznacza się pierwszeństwo do uzyskania prawa z jego rejestracji, identyczny wzór nie został udostępniony publicznie przez stosowanie, wystawienie lub ujawnienie w inny sposób.

Ponieważ przedsiębiorcy chcą mieć określone korzyści z wymyślonego przez siebie wzoru przemysłowego p.w.p. daje możliwość jego ochrony poprzez uzyskanie prawa z rejestracji, które podlegają wpisowi do rejestru wzorów przemysłowych. Gdy się to stanie, przedsiębiorca, podobnie jak w przypadku wzorów użytkowych, uzyskuje prawo do wyłącznego korzystania ze wzoru w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym obszarze Polski. Znaczy to, że może zakazać osobom trzecim wytwarzania, oferowania, wprowadzenia do obrotu, importu, eksportu lub używania wytworu, w którym wzór jest zastosowany lub zawarty, albo składowania go w takim celu.

Prawo własności przemysłowej wymienia także sytuacje, w których uprawniony z rejestracji wzoru przemysłowego nie może zakazać osobie trzeciej korzystania ze wzoru. Zgodnie z art. 115 p.w.p. może to nastąpić m.in., gdy jest on przeznaczony do użytku osobistego lub niezwiązanego z działalnością gospodarczą czy wykonuje się go na indywidualne zamówienie naprawy związanej z odtworzeniem części składowej wytworu złożonego, w celu przywrócenia mu pierwotnego wyglądu.

Prawa z rejestracji udziela się na 25 lat, liczonych od daty zgłoszenia w urzędzie patentowym. Jest ono podzielone na okresy pięcioletnie. Udzielone prawa podlegają wpisowi do rejestru wzorów przemysłowych, co jest potwierdzone przez wydanie świadectwa rejestracji.

Zaniechanie ochrony wzoru przemysłowego może przedsiębiorcy wyrządzić wielkie szkody, zwłaszcza gdy konkurencja produkuje wyroby gorszej jakości. Powinien on więc śledzić przypadki nieuprawnionego korzystania z jego wzoru przemysłowego na rynku i dochodzić przysługujących mu roszczeń w przypadku naruszenia praw do wzoru przemysłowego.

Niezależnie od rodzaju naruszeń (opisane później) roszczenia mogą być dochodzone za okres rozpoczynający się po dniu dokonania ogłoszenia w Wiadomościach Urzędu Patentowego informacji o udzieleniu prawa, a w przypadku wcześniejszego powiadomienia przez uprawnionego osoby naruszającej prawo o dokonanym zgłoszeniu – od daty tego powiadomienia.

Nowa i posiadająca indywidualny charakter postać wytworu może stanowić utwór w rozumieniu ustawy z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Zgodnie jednak z art. 116 p.w.p. ochrona praw majątkowych do utworu, przewidziana w przepisach prawa autorskiego, nie ma zastosowania do wytworów uzyskanych według wzoru przemysłowego i wprowadzonych do obrotu po wygaśnięciu prawa z rejestracji udzielonego na taki wzór.

W praktyce najczęściej występującym rodzajem naśladownictwa towarów są ich podróbki. Są to produkty oznaczone podrobionym znakiem towarowym lub zarejestrowanym znakiem towarowym użytym bez zezwolenia. Nie tylko producenci, ale także znakomita większość konsumentów doskonale wie, że można podrobić właściwie wszystkie towary, nie tylko ubrania i perfumy, lecz także zabawki, leki, sprzęt elektroniczny, ale nawet samochody.

Zgodnie z art. 120 ust. 1 p.w.p. znakiem towarowym jest każde oznaczenie, które można przedstawić w sposób graficzny, jeżeli nadaje się ono do odróżnienia towarów jednego przedsiębiorstwa od tego samego rodzaju towarów innego przedsiębiorstwa. Znakiem towarowym mogą być w szczególności: wyraz, rysunek, ornament, kompozycja kolorystyczna, forma przestrzenna w tym forma towaru lub opakowania, a także melodia lub inny sygnał dźwiękowy. Zasadniczą funkcją znaku towarowego jest więc jego funkcja odróżniająca działających na rynku przedsiębiorców i oferowanych przez nich towarów lub usług. Znak towarowy musi zawsze mieć elementy charakterystyczne. Dla oceny jego zdolności odróżniającej należy brać pod uwagę wszystkie elementy oznaczenia łącznie, w tym nie tylko formę i kształt, lecz także kolorystykę, rozmieszczenie elementów graficznych, uwzględniając raczej ich podobieństwa raczej niż różnice.

Na każdy znak towarowy może być udzielone prawo ochronne. Zgłoszenie znaku towarowego do Urzędu Patentowego RP powinno zawierać określenie znaku, jak również wykaz towarów, dla których znak ma być przeznaczony. Udzielone prawo ochronne na znak towarowy podlega wpisowi do rejestru znaków towarowych i zostaje potwierdzone poprzez wydanie świadectwa ochronnego. Prawo ochronne znaku towarowego może być udzielone także jednocześnie kilku przedsiębiorcom, jeżeli zgłosili oni go wspólnie do równoczesnego używania znaku przez każdego z nich. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku z 28 października 2005 r., sygn. akt II CK 156/2005, przedmiotem ochrony może być tylko znak towarowy jako całość (en bloc), a nie część (fragment) tego oznaczenia handlowego, niezależnie od jego postaci ekspresyjnej (kompozycji).

Przedsiębiorca, który uzyskał ochronę na znak towarowy, nabywa wyłączne prawo do jego używania w sposób zarobkowy i zawodowy na całym obszarze Polski. Czas tej ochrony wynosi dziesięć lat od momentu zgłoszenia znaku i może być przedłużone dla wszystkich lub wybranych towarów na następne okresy dziesięcioletnie. Przedsiębiorca uprawniony do używania znaku towarowego ma przede wszystkim prawo do jego umieszczenia na towarach objętych rejestracją lub ich opakowaniu i wprowadzania tak oznaczonych towarów do obrotu gospodarczego. Prawo do używania znaku towarowego uprawnia także przedsiębiorcę do jego wykorzystywania w celach reklamowych.

Nawet jeżeli uprawniony przedsiębiorca posiada prawo ochronne na znak towarowy, to nie może zakazać innym osobom używania zarejestrowanego znaku towarowego lub podobnego oznaczenia w obrocie, jeżeli znaku tego nie używał w sposób rzeczywisty zgodny z przepisami p.w.p. (wskutek takiego działania nie ponosi on bowiem żadnej straty).

Uprawniony z prawa ochronnego na znak towarowy przedsiębiorca nie może zakazać posługiwania się tym znakiem innej osobie, jeżeli pod daną nazwą prowadzi ona działalność gospodarczą. Przedsiębiorcy tacy nie mogą jednak zajmować się identycznym profilem działalności gospodarczej, tzn. nie mogą należeć do tej samej branży gospodarczej. Dodatkowo używane przez nich nazwy muszą posiadać jedynie lokalny zasięg używania. Taka nazwa nie może być także używana w charakterze oznaczenia towarów będących przedmiotem działalności osoby nieposiadającej prawa ochronnego na znak towarowy. Nie może ona także wprowadzać odbiorców w błąd co do pochodzenia towarów. Przedsiębiorca posługujący się firmą identyczną z zarejestrowanym znakiem towarowym może jej zatem używać, jeśli nie oznacza nią produkowanych przez siebie towarów.

Dochodzenie roszczeń cywilnoprawnych z zakresu ochrony własności przemysłowej (pod warunkiem że nie należą do właściwości innych organów) odbywa się w postępowaniu przed sądami powszechnymi. Przedsiębiorca uprawniony do prawa ochronnego lub prawa z rejestracji może żądać w sądzie przede wszystkim zaprzestania działań grożących naruszeniem jego uprawnień. Uprawniony ze wzoru użytkowego lub wzoru przemysłowego może żądać od naruszającego je podmiotu zaniechania naruszania, wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści, a w razie zawinionego naruszenia również naprawienia wyrządzonej szkody. Może się to odbywać poprzez wypłatę albo zapłatę sumy pieniężnej w wysokości odpowiadającej opłacie licencyjnej. Poszkodowany przedsiębiorca może domagać się także innego stosownego wynagrodzenia, które w chwili ich dochodzenia byłyby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie ze wzoru użytkowego lub wzoru przemysłowego. Na wniosek powoda sąd, rozstrzygając o dokonanych naruszeniach, może orzec o podaniu do publicznej wiadomości części albo całości orzeczenia lub informacji o orzeczeniu. Sąd ma także prawo orzec o wycofaniu z obrotu albo zniszczeniu naśladowanych towarów lub materiałów służących do ich wytworzenia. Jeśli jednak dopuszczający się naruszenia podmiot działał nieświadomie i orzeczenie wobec niego takiego środka byłoby niewspółmiernie dotkliwe, sąd może poprzestać na nakazaniu mu zapłaty stosownej sumy pieniężnej na rzecz uprawnionego.

Roszczenia z tytułu naruszenia wzoru użytkowego i wzoru przemysłowego ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym uprawniony dowiedział się o naruszeniu swego prawa i o osobie, która naruszyła prawo, oddzielnie co do każdego naruszenia. Jednakże w każdym przypadku roszczenie przedawnia się z upływem pięciu lat od dnia, w którym nastąpiło naruszenie patentu.

Jak stwierdził niedawno SN, importer towaru bardzo podobnego do produkowanego przez wytwórcę krajowego musi się liczyć z prawem ochronnym, którym dysponuje wytwórca krajowy. Nie może się więc zasłaniać tym, że nie jest producentem, lecz tylko dostarcza sprowadzany towar sprzedawcom (wyrok z 16 stycznia 2009 r., sygn. akt V CSK 241/2008).

Naruszenie prawa ochronnego na znak towarowy polega na jego bezprawnym używaniu w obrocie gospodarczym. Takie działania mogą polegać na stosowaniu znaku identycznego z zarejestrowanym znakiem towarowym w odniesieniu do identycznych towarów albo używaniu znaku identycznego lub podobnego z zarejestrowanym znakiem towarowym w odniesieniu do towarów identycznych lub podobnych, jeżeli zachodzi ryzyko wprowadzenia odbiorców w błąd. Trzecim rodzajem naruszenia jest używanie znaku identycznego lub podobnego z renomowanym znakiem towarowym, zarejestrowanego w odniesieniu do jakichkolwiek towarów, jeżeli takie używanie może przynieść używającemu nienależną korzyść lub być szkodliwe dla odróżniającego charakteru bądź renomy znaku wcześniejszego. Ryzyko wprowadzenia odbiorców w błąd co do pochodzenia towarów zależy w szczególności od stopnia znajomości znaku zarejestrowanego, jego siły (zdolności) odróżniającej, stopnia podobieństwa znaków i towarów oraz okoliczności, w których oznakowane towary są sprzedawane (wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2006 r., sygn. akt III CSK 299/2006). W każdym przypadku, jeżeli dojdzie do naruszenia prawa ochronnego na znak towarowy, uprawniony przedsiębiorca może żądać zaniechania naruszenia i usunięcia jego skutków. Może nastąpić to poprzez wydanie bezpodstawnie uzyskanych korzyści, a także naprawienie szkody na zasadach ogólnych wynikających z kodeksu cywilnego. Jak stwierdził Sąd Najwyższy, właścicielowi znaku towarowego należy się za bezprawne jego używanie odszkodowanie równe co najmniej opłacie licencyjnej za legalne posługiwanie się tym znakiem (wyrok z 24 października 2007 r., sygn. akt IV 203/2007).

Roszczenie o wydanie bezpodstawnie uzyskanej korzyści majątkowej wymaga wykazania braku tytułu do używania znaku towarowego przez naruszyciela, uzyskania korzyści majątkowej (wzbogacenia) cudzym kosztem i odpowiadającego temu zubożenia po stronie uprawnionego oraz związku pomiędzy zubożeniem uprawnionego a wzbogaceniem naruszyciela. Podmiotowi uprawnionemu przysługuje również tzw. roszczenie prewencyjne o zaprzestanie działań grożących naruszeniem prawa.

Nieuczciwi konkurenci, którzy bezprawnie naruszają prawa do znaków towarowych, wzorów przemysłowych i wzorów użytkowych, mogą trafić za to nawet do więzienia. Ochronie własności przemysłowej służą bowiem także przepisy karne. I tak na karę grzywny ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat dwóch może zostać skazany każdy, kto nie będąc uprawnionym do uzyskania prawa ochronnego lub prawa z rejestracji, zgłasza cudzy wzór użytkowy, wzór przemysłowy w celu uzyskania ochrony. Na taką samą odpowiedzialność narażają się wszyscy, którzy w celu wprowadzenia do obrotu, oznaczają towary podrobionym znakiem towarowym zarejestrowanym znakiem towarowym, którego nie mają prawa używać, lub dokonują obrotu towarami oznaczonymi takimi znakami.

Profesjonalne zajmowanie się handlem podróbkami i uczynienie sobie z tego procederu stałego źródła dochodu zwiększa zagrożenie karą pozbawienia wolności nawet do lat pięciu. W razie skazania za takie przestępstwo sąd ma obowiązek orzeczenia przepadku na rzecz Skarbu Państwa materiałów i narzędzi, jak również środków technicznych, które służyły lub były przeznaczone do podrabiania towarów. W innych przypadkach, jak również wtedy, gdy nie są one własnością sprawcy, sąd orzeka przepadek fakultatywnie. Ważne jest także to, co należy rozumieć poprzez określenie wprowadzania do obrotu. Jak orzekł SN, jest nim przekazanie przez producenta lub importera po raz pierwszy do obrotu towarów oznaczonych podrobionym znakiem towarowym (wyrok z 5 września 2006 r., sygn. akt IV KK 194/2006).

Wskazaną wyżej odpowiedzialność karną ponosi osoba prowadząca lub kierująca jednostką organizacyjną (przedsiębiorca, prezes spółki), chyba że z podziału kompetencji wynika odpowiedzialność innej osoby. Ściganie przestępstw prawa własności przemysłowej odbywa się na wniosek pokrzywdzonego, czyli na wniosek uprawnionego przedsiębiorcy. Brak takiego wniosku uniemożliwia wszczęcie postępowania karnego. Jeżeli jednak wniosek zostanie złożony, to sprawa będzie prowadzona przez organy ścigania z urzędu. Budowanie marki trwa wiele lat. Z jednej strony, pozwala ona na osiąganie wymiernych zysków z prowadzonej działalności, z drugiej, posiadający ją przedsiębiorca może stać się szybko ofiarą fałszerzy. Wskutek procederu firmy tracą rok rocznie setki miliardów euro, są zmuszane do likwidacji miejsc pracy, a niekiedy nawet bankrutują. Ponadto poważne straty ponosi budżet państwa, do którego nie wpływają dochody z podatku VAT i cła. Tracą też sami konsumenci. Mimo że kupując podróbkę, zaoszczędzają pieniądze, to ryzykują powikłania po zastosowaniu niesprawdzonych kosmetyków, pozwalają bawić się swoim dzieciom zabawkami bez atestów, a pewnego dnia może okazać się, że kupione za pół ceny na bazarze klocki hamulcowe nie zadziałają, gdy nie będą chcieli uderzyć w przeszkodę na drodze.