Spółki polskie i zagraniczne mogą łączyć się transgranicznie

Zagadnienia dotyczące łączenia transgranicznego reguluje Dyrektywa 2005/56/WE z 26 października 2005 r. w sprawie transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych, implementowana do naszego systemu prawnego ustawą o zmianie kodeksu spółek handlowych z 25 kwietnia 2008 r. Zgodnie z nowelizacją, łączyć się mogą spółki kapitałowe (spółka z ograniczona odpowiedzialnością i spółka akcyjna) oraz spółka komandytowo-akcyjna, która może być jednak tylko spółką przejmowaną.

Z łączeń transgranicznych wyłączono spółki zajmujące się zbiorowym inwestowaniem kapitału pozyskanego w drodze publicznej emisji oraz zagraniczne spółdzielnie. Zdolność do łączenia transgranicznego mają także spółki osobowe, które mogą być przejmowane przez spółki kapitałowe, choć nie wynika to wprost z przepisów k.s.h. o łączeniu transgranicznym. Ma to jednak oparcie w zasadzie swobody przedsiębiorczości (por. orzeczenie ETS w sprawie Sevic – C-411/03 SEVIC Systems AG).

Łączenie transgraniczne można podzielić na dwa etapy. Pierwszy z nich to etap prawa krajowego, w ramach którego każda z łączących się spółek musi spełnić wymagania dotyczące połączenia wynikające z przepisów krajowych. Dla spółki polskiej etap ten kończy się wydaniem przez sąd rejestrowy zaświadczenia o zgodności połączenia z prawem polskim. Zaświadczenie dołącza się do wniosku w drugim etapie, a organ rejestrujący jest nim związany. Drugi etap to etap finalizacji połączenia, na którym spółki składają (w terminie sześciu miesięcy od dnia wydania zaświadczenia) wniosek o wpis połączenia do rejestru kraju siedziby spółki powstałej w wyniku połączenia.

Zasady udziału pracowników w łączeniu transgranicznym określa ustawa z 25 kwietnia 2008 r. o uczestnictwie pracowników w spółce powstałej w wyniku transgranicznego łączenia spółek. Potrzeba uregulowania tych zasad wynikała z faktu, że łączenie transgraniczne mogło doprowadzić do pozbawienia pracowników ich dotychczasowych uprawnień we współzarządzaniu spółkami, które jest w sposób zróżnicowany regulowane w krajach UE. Dlatego przy łączeniu transgranicznym zastosowano ochronę praw nabytych: co do zasady, jeżeli w łączeniu transgranicznym bierze udział spółka, w której stosuje się zasady uczestnictwa pracowników w zarządzaniu spółką, to po połączeniu należy także stosować zasady uczestnictwa. Inaczej jest, gdy w łączących się spółkach nie stosowano zasad uczestnictwa: spółka powstała w wyniku połączenia nie musi ich stosować.

Uczestnictwo pracowników może polegać na różnych formach oddziaływania na skład rady nadzorczej (np. wybór członka rady czy udzielanie im rekomendacji wyborczych). Zasady uczestnictwa ustala się w porozumieniu negocjowanym z przedstawicielstwem pracowników (tj. specjalnym zespołem negocjacyjnym) albo decyduje się o przyjęciu zasad standardowych określonych w ustawie. Te ostatnie stosuje się również, gdy porozumienie z zespołem negocjacyjnym nie zostanie osiągnięte w ciągu pół roku, jeżeli strony negocjacji tak postanowią, a także w przypadkach szczególnych określonych w ustawie. Jeżeli stosowanie zasad uczestnictwa jest obowiązkowe, ustalenia w tym zakresie stanowią załącznik do wniosku o rejestrację.

Skomplikowane zasady związane z zachowaniem przez pracowników uprawnień do współzarządzania spółką przy łączeniach transgranicznych mogą być skutecznym hamulcem dla tych łączeń. Polskie przepisy, z wyjątkiem przepisów ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, nie przewidują uczestnictwa pracowników. Być może więc polskie spółki najchętniej będą łączyć się ze spółkami pochodzącymi z krajów o podobnych unormowaniach.

W wyniku łączenia transgranicznego może pogorszyć się sytuacja wierzyciela, który nagle zyskuje zagranicznego dłużnika. Dlatego też przepisy k.s.h. przewidują możliwość uzyskania przez wierzyciela zabezpieczenia, jeżeli uprawdopodobni on, że zaspokojenie jego wierzytelności jest zagrożone połączeniem. Postępowanie o zabezpieczenie – w normalnej procedurze cywilnej – toczy się przed sądem właściwym dla siedziby spółki. Żądanie zabezpieczenia nie wstrzymuje wydania przez sąd rejestrowy zaświadczenia o zgodności połączenia z prawem krajowym.

Jeżeli spółką przejmującą bądź nowo zawiązaną jest spółka polska, do ochrony wierzycieli stosuje się zasady ogólne, przewidziane dla łączenia krajowego.

W wyniku łączenia transgranicznego może pogorszyć się też sytuacja wspólnika, który będzie uczestniczył w spółce zagranicznej. Wspólnik taki może – przy zachowaniu dodatkowych warunków – zażądać odkupu swoich udziałów (akcji) bez stosowania ograniczeń wynikającymi z umowy spółki.

Jeżeli spółką powstała w wyniku połączenia jest spółka polska, wspólnik mniejszościowy korzysta jedynie z uprawnień przewidzianych w przepisach dotyczących łączenia krajowego.

Skutki połączenia transgranicznego są takie same, jak skutki łączenia krajowego – na spółkę powstałą po połączeniu przechodzą wszystkie prawa i obowiązki spółki przejmowanej (sukcesja uniwersalna), która traci byt bez prowadzenia likwidacji, a wspólnicy spółki przejmowanej stają się wspólnikami spółki powstałej w wyniku połączenia.

Przy łączeniu transgranicznym mogą pojawić się ograniczenia w zakresie sukcesji uniwersalnej wynikające z przepisów szczególnych. Na przykład, jeżeli spółką przejmowaną jest spółka polska, która jest właścicielką bądź wieczystym użytkownikiem nieruchomości rolnej, prawo własności tej nieruchomości nie może przejść na zagraniczną spółkę powstałą w wyniku połączenia bez uzyskania zezwolenia MSWiA, o którym mowa w ustawie z 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców. Nie stosuje się tu reguły wynikającej z art. 494 par. 2 k.s.h., statuującej przejście zezwoleń udzielonych spółce przejmowanej na spółkę przejmującą, bowiem polska spółka, o ile nie była spółką kontrolowaną, nie potrzebowała zezwolenia na nabycie nieruchomości rolnej. Ustawa o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców, dotycząca określonego rodzaju prawa – prawa własności nieruchomości jest ustawą szczególną w stosunku do k.s.h.

Zgodnie z jej przepisami, konieczność uzyskania zezwolenia dotyczy nabycia prawa własności nieruchomości na podstawie każdego zdarzenia prawnego, a więc także w przypadku połączenia. Nabycie własności bez zezwolenia jest nieważne. Kto jednak będzie podmiotem prawa własności, jeżeli na skutek rejestracji za granicą, polski sąd rejestrowy wykreśli polską spółkę przejmowaną z rejestru?

Sposobem na uniknięcie tego problemu, byłoby objęcie zakresem kognicji sądu rejestrowego (przy wydawaniu zaświadczenia o zgodności połączenia z prawem polskim) badania, czy spółka jest podmiotem praw, których przejście na spółkę przejmującą jest w jakiś sposób ograniczone. Nie wynika to jednak z przepisów k.s.h.