Jak można ograniczyć prawa wspólników i akcjonariuszy w spółkach kapitałowych

Katarzyna Bilewska, dr hab., adwokat, Of Counsel w Kancelarii Salans, pracownik naukowy w Instytucie Prawa Cywilnego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizuje się w prawie spółek i sporów korporacyjnych

Uprawnienia akcjonariuszy w spółkach akcyjnych i wspólników w spółkach z ograniczoną odpowiedzialnością określone zostały w kodeksie spółek handlowych (k.s.h.). Są to takie uprawnienia, jak prawo głosu, prawo do dywidendy, prawo do kontroli czy też prawo do informacji. Przepisy k.s.h. ustalają również przesłanki i okoliczności, w których prawa te mogą zostać ograniczone. Z regulacji kodeksowych wynika, że zasadniczo ograniczenia praw wspólników i akcjonariuszy może przewidywać jedynie umowa spółki z o.o. lub statut spółki akcyjnej. Co więcej, ograniczenia te mogą nastąpić jedynie w przypadkach, w trybie i w zakresie wskazanym w kodeksie. Można zatem powiedzieć, że uprawnienia wspólnika lub akcjonariusza wynikają z k.s.h., ale dopuszczalne jest, aby w konkretnej spółce, na mocy jej umowy (statutu), pewne kategorie uprawnień w ogóle nie były przewidziane lub też zostały ograniczone. Chcę podkreślić, że do takiego ograniczenia praw wspólników lub akcjonariuszy może dojść już na etapie tworzenia spółki, np. przy przyjmowaniu określonej treści umowy (statutu). Możliwe jest też wprowadzanie ograniczeń później, poprzez dokonanie zmian w umowie (statucie) spółki. W tym drugim przypadku obowiązują szczególne wymogi proceduralne.

Podstawowym uprawnieniem wspólnika (akcjonariusza) jest uprawnienie do udziału w zgromadzeniu i związane w nim prawo głosu. Praw tych nie można w umowie (statucie) spółki wyłączyć. W przypadku spółki akcyjnej, na mocy art. 411 par. 3 k.s.h., można w statucie przewidzieć jednak ograniczenie prawa głosu akcjonariuszy dysponujących powyżej 1/10 ogółu głosów w spółce, przy czym ograniczenie to może dotyczyć wyłącznie wykonywania głosu z akcji przekraczających limit głosów określony w statucie. Wspomniane ograniczenie może mieć w praktyce różną postać i polegać np. na ustaleniu, że przestaje obowiązywać zasada „jedna akcja – jeden głos” na rzecz zasady, że na kilka akcji przypada jeden głos; na wprowadzeniu degresji głosów przy przekroczeniu kolejnych „progów” ponad 1/10 lub na określeniu maksymalnej liczby głosów, którymi może dysponować akcjonariusz.

Z uwagi na podstawowy charakter niedopuszczalne wydaje się całkowite wyłączenie prawa wspólnika (akcjonariusza) do udziału w zysku. Należy jednakże dopuścić możliwość ograniczenia tego prawa w umowie (statucie) spółki, np. poprzez czasowe jego wstrzymanie.

Nie wydaje się natomiast możliwe wyłączenie prawa akcjonariuszy do zaskarżania uchwał zgromadzeń (art. 250, 422 par. 2 k.s.h.), a także prawa do wnoszenia powództwa o odszkodowanie na rzecz spółki (art. 295, 486 k.s.h.). Uprawnienia te mają bowiem charakter gwarancyjny i – z uwagi na to – nie zależą od woli wspólników wyrażanej w umowie (statucie) spółki.

Podobnie jest w przypadku prawa akcjonariusza spółki akcyjnej do informacji (art. 428–429 k.s.h.). Prawo to zostało wprowadzone w k.s.h. normami bezwzględnie obowiązującymi, a więc takimi, w odniesieniu do których umowa (statut) nie może postanowić inaczej. Wspólnik spółki z o.o. może być natomiast pozbawiony prawa do kontroli jej spraw lub prawo to może zostać ograniczone postanowieniami umowy spółki. Sytuacja taka może wystąpić w spółce z o.o., w której powołano radę nadzorczą lub komisję rewizyjną (art. 213 par. 3 k.s.h.). W takim przypadku można całkowicie pozbawić wspólnika prawa do kontroli lub też limitować jego zakres, np. przez wyłączenie kontroli spraw finansowo-księgowych.

Generalną zasadą w spółkach kapitałowych jest zasada równego traktowania wspólników (akcjonariuszy) w jednakowych okolicznościach. Należy jej przestrzegać także przy wprowadzaniu ograniczeń prawa wspólników (art. 20 k.s.h.). Kolejną zasadą, którą należy uwzględniać przy kształtowaniu postanowień umowy (statutu) – a z tych jedynie postanowień może wynikać ograniczenie praw wspólników lub akcjonariuszy – jest również poszanowanie natury stosunku prawnego spółki. Granice swobody kształtowania treści umowy (statutu) spółki akcyjnej są określone w art. 304 k.s.h. Przepis ten określa konieczną treść statutu, wskazując, że postanowienia odmienne od ustawowych są dopuszczalne, gdy ustawa na to zezwala. Natomiast postanowienia dodatkowe są możliwe tylko wtedy, gdy z ustawy wynika, że jej uregulowanie nie jest wyczerpujące, zaś wprowadzone postanowienia nie są sprzeczne z naturą spółki akcyjnej lub z dobrymi obyczajami. Konieczne jest więc zwrócenie uwagi, czy wprowadzone postanowienia ograniczające prawa akcjonariuszy nie naruszą podstawowych zasad składających się na naturę spółki akcyjnej, takich jak zasada rządów większości akcjonariuszy, zasada równouprawnienia akcjonariuszy czy zasada związania uprawnień akcjonariusza z akcją. Analogiczne ograniczenia istnieją także przy kształtowaniu postanowień umowy spółki z o.o.

Wyznaczone przez przepisy k.s.h. ograniczanie praw wspólników nie wzbudza kontrowersji, jeżeli odbywa się na etapie tworzenia pierwotnej wersji umowy (statutu) spółki. Wówczas konieczne jest jedynie spełnienie wspomnianych wyżej wymogów związanych z prawidłowym ukształtowaniem postanowień tych dokumentów. Zarówno umowa spółki z o.o., jak i statut spółki akcyjnej, są składane do rejestru, a sąd rejestrowy może odmówić rejestracji spółki w przypadku ich niezgodności z przepisami prawa, w tym w szczególności postanowieniami kodeksu spółek handlowych.

Późniejsze wprowadzenie ograniczeń w prawach wspólników (akcjonariuszy) łączy się natomiast z koniecznością zmiany umowy (statutu) spółki i wymaga spełnienia warunków związanych z tą procedurą. Każda zmiana umowy (statutu) spółki wymaga uchwały wspólników (zgromadzenia wspólników), w spółce z o.o., lub walnego zgromadzenia, w spółce akcyjnej, podjętej stosowną większością głosów, zamieszczonej w protokole sporządzonym przez notariusza, a także wpisu do rejestru (art. 255 par. 1, 3 k.s.h., art. 430 par. 1, art. 421 par. 1 k.s.h.). Warto podkreślić, że zarejestrowanie uchwały w przedmiocie zmiany umowy (statutu) spółki jest kluczowe, ponieważ zmiana ta odnosi skutek dopiero z chwilą wpisu do rejestru. Na etapie funkcjonowania spółki z o.o. ograniczenie praw wspólników wymaga również uzyskania zgody tych, których prawa ulegają ograniczeniu (art. 246 par. 3 k.s.h.).

Ograniczenie prawa wspólników (akcjonariuszy), jeżeli jest dokonywane w pierwotnym brzmieniu umowy (statutu), należy w praktyce do założycieli spółki jako osób, które uzgadniają treść umowy i statutu spółki oraz podpisują te dokumenty. Potem zaś wszelkie ograniczenia muszą być dokonane w trybie zmiany umowy (statutu) spółki, a więc należą w spółce z o.o. do kompetencji wspólników (zgromadzenia wspólników), a w spółce akcyjnej – do walnego zgromadzenia. Do podjęcia uchwały w przedmiocie zmiany umowy spółki wymagana jest kwalifikowana większość głosów (2/3 w spółce z o.o., a także 3/4 w spółce akcyjnej, jeżeli umowa lub statut spółki nie stanowią inaczej). Dodatkowo na uchwałę w przedmiocie zmiany umowy spółki z o.o., jak wyżej wskazano, muszą wyrazić zgodę wszyscy wspólnicy, których prawa ulegną ograniczeniu.

Jeżeli wspólnicy (akcjonariusze) nie zgadzają się na ograniczenie ich praw w trybie uchwały o zmianie umowy (statutu) spółki, to mogą ją zaskarżyć w przypadku naruszenia przepisów jako sprzeczną z prawem, wnosząc o stwierdzenie jej nieważności, lub jako godzącą w dobre obyczaje i mającą na celu pokrzywdzenie wspólnika (akcjonariusza), wnosząc o jej uchylenie. Możliwość taką przewidują art. 249, 252, 422, 425 k.s.h. Opłata od pozwu zaskarżającego uchwałę wynosi 2 tys. złotych, licząc od każdej zaskarżonej uchwały. Pozew należy wnieść do sądu okręgowego właściwego ze względu na siedzibę spółki. Powództwo jest rozpatrywane w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych, a prawomocne rozstrzygnięcie powództwa może trwać od kilku do kilkunastu miesięcy. Ponadto w przypadku złożenia do sądu rejestrowego właściwego dla spółki wniosku o wpisanie do rejestru przedsiębiorców zmiany umowy (statutu) spółki wspólnik (akcjonariusz) niezgadzający się na zmianę może – jako uczestnik – przystąpić do tego postępowania, wykazując swój interes prawny.

Przystąpienie do postępowania rejestrowego w charakterze uczestnika nie wiąże się z żadnymi opłatami. Sąd rejestrowy bada w szczególności w tym postępowaniu, czy dokumenty dołączone do wniosku o wpis zmiany w rejestrze są zgodne pod względem treści i formy z przepisami prawa (art. 23 ust. 1 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym). Uczestnik ma wówczas szansę na przedstawienie argumentacji przemawiającej przeciwko rejestracji zmiany umowy (statutu) spółki. Co więcej, może złożyć wniosek o zawieszenie postępowania rejestrowego do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia powództwa o stwierdzenie nieważności bądź uchylenie uchwały wspólników lub walnego zgromadzenia.

Jeżeli sąd wyda prawomocny wyrok orzekający nieważność lub uchylenie uchwały w przedmiocie zmiany umowy (statutu) spółki i ograniczenia praw wspólników (akcjonariuszy), uchwała ta nie wywołuje jakichkolwiek skutków prawnych. Jeżeli by się okazało, że mimo wadliwości uchwały sąd rejestrowy wpisał do rejestru spółki zmianę umowy spółki wynikającą z tej uchwały i skutkującą ograniczeniem praw akcjonariuszy, będzie istniała podstawa do wykreślenia tego wpisu. Wpis oparty na zakwestionowanej skutecznie uchwale uznać należy bowiem za niedopuszczalny, a jako taki – podlegający wykreśleniu z rejestru. Informacja dotycząca uchylenia lub stwierdzenia nieważności takiej uchwały powinna być zgłoszona sądowi rejestrowemu, w terminie tygodniowym, przez zarząd spółki (art. 254 par. 3, art. 427 par. 3 k.s.h.).