Nie każdy akcjonariusz będzie mógł objąć nowe akcje

Zgodnie z art. 433 par. 1 kodeksu spółek handlowych (k.s.h.) – akcjonariusze mają prawo pierwszeństwa objęcia nowych akcji w stosunku do liczby posiadanych akcji (prawo poboru). W interesie spółki walne zgromadzenie może jednak pozbawić akcjonariuszy prawa poboru akcji w całości lub w części. Uchwała walnego zgromadzenia wymaga większości co najmniej 4/5 głosów (art. 433 par. 2. k.s.h.). Zarząd przedstawia też walnemu zgromadzeniu pisemną opinię uzasadniającą powody pozbawienia prawa poboru oraz proponowaną cenę emisyjną akcji lub sposób jej ustalenia. Objęcie nowych akcji może nastąpić w drodze: 1) złożenia oferty przez spółkę i jej przyjęcia przez oznaczonego adresata (subskrypcja prywatna), 2) zaoferowania akcji wyłącznie akcjonariuszom, którym służy prawo poboru (subskrypcja zamknięta), 3) zaoferowania akcji w drodze ogłoszenia, skierowanego do osób, którym nie służy prawo poboru (subskrypcja otwarta) – art. 434 k.s.h.

Statut może przy tym upoważnić zarząd na okres nie dłuższy niż trzy lata do podwyższenia kapitału zakładowego w ramach kapitału docelowego. Wysokość kapitału docelowego nie może przekraczać 3/4 kapitału zakładowego na dzień udzielenia upoważnienia zarządowi (art. 444. par. 1–3. k.s.h.). Uchwała taka powinna być umotywowana. Uchwała zarządu podjęta w granicach statutowego upoważnienia zastępuje uchwałę walnego zgromadzenia o podwyższeniu kapitału zakładowego (art. 446 k.s.h.). Natomiast pozbawienie akcjonariuszy prawa poboru w całości lub w części w granicach kapitału docelowego wymaga uchwały walnego zgromadzenia zgodnie z wymogami z art. 433 par. 2 k.s.h. (większości co najmniej 4/5 głosów). Te same wymogi dotyczą upoważnienia w statucie zarządu do pozbawienia akcjonariuszy prawa poboru w całości lub w części za zgodą rady nadzorczej. Wymagana jest wtedy obecność akcjonariuszy reprezentujących co najmniej połowę kapitału zakładowego.

Piotr Trocha, ekspert Europejskiego Centrum Konsultacji Prawnych

Przepis art. 433 k.s.h. ustanawia ustawowe prawo pierwszeństwa objęcia przez dotychczasowych akcjonariuszy akcji nowych emisji w stosunku do liczby akcji posiadanych (prawo poboru). Prawo to jest szczególnym uprzywilejowaniem wszystkich dotychczasowych akcjonariuszy i zapewnia im zachowanie kontroli nad strukturą własnościową spółki (zob. W. Popiołek, Prawo handlowe, Warszawa 1996–2006 Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis. Komentarz do art. 433). Przyznanie zarządowi upoważnienia do podwyższania kapitału zakładowego w ramach kapitału docelowego (art. 444 k.s.h.) ma na celu łatwiejsze i mniej kosztowne pozyskiwanie kapitału dla spółki i stwarza szansę uniknięcia blokady emisji akcji przy tzw. szantażu korporacyjnym. Niektórzy akcjonariusze nadużywają bowiem prawa do zaskarżania uchwał walnego zgromadzenia. Kodeks spółek handlowych nie przewiduje jednak zaskarżenia uchwał zarządu.

Zasadniczo za każdym razem, gdy zarząd chce skorzystać z podwyższenia kapitału zakładowego w granicach kapitału docelowego w innej formie niż subskrypcja zamknięta, powinien zwołać walne zgromadzenie, które podejmie uchwałę o wyłączeniu w całości bądź części prawa poboru (zob. Rodzynkiewicz M., Kodeks spółek handlowych. Komentarz, Warszawa 2007 (wydanie II). Komentarz do art. 444). Można jednak upoważnić do tego zarząd w statucie, z tym że zawsze będzie wymagana zgoda rady nadzorczej.

Podstawowym pytaniem w tej sytuacji jest, czy zarząd może pozbawić prawa poboru jedynie niektórych akcjonariuszy, a nie wszystkich – w stosunku do ich udziałów kapitałowych. W doktrynie wskazuje się, że nie jest to dopuszczalne, bo prawo poboru przysługuje albo wszystkim akcjonariuszom, albo żadnemu (m.in. R. Czerniawski, Kodeks spółek handlowych. Przepisy o spółce akcyjnej – Komentarz, Warszawa 2001, s. 478). Odmiennie jednak zapatruje się na to Sąd Najwyższy. Nie wyklucza on takiego rozwiązania, twierdząc, iż skuteczność zamieszczenia w statucie spółki akcyjnej takiego upoważnienia dla zarządu należy oceniać przede wszystkim z punktu widzenia interesów spółki (wyrok SN z 13 maja 2004 r. V CK 452/03, OSNC 2005/5/89). Artykuł 433 par. 2 k.s.h. ogranicza bowiem zasadę wyrażoną w par. 1 tego przepisu, a wymóg równoprawnego traktowania akcjonariuszy, przewidziany w art. 20 k.s.h., nie ma charakteru absolutnego.

Akcjonariusz może zatem powoływać w skardze na przedmiotową uchwałę, że zasada równego traktowania akcjonariuszy została naruszona, bo prawo poboru może być ograniczane, ale tylko jednocześnie dla wszystkich akcjonariuszy, i że uchwała ma na celu jego pokrzywdzenie i godzi w dobre obyczaje. Może jednak spotkać się z zarzutem spółki, iż takie działanie jest w interesie spółki, bo ma na celu np. pozyskanie inwestorów w czasie kryzysu.

Wprawdzie zasada równego traktowania akcjonariuszy stanowi ograniczenie zasady większości i służy ochronie akcjonariuszy mniejszościowych, jednak wymóg równoprawnego traktowania aktualizuje się tylko w takich samych okolicznościach. Nierównoprawne potraktowanie może nastąpić w sytuacjach obiektywnie uzasadnionych, w rzeczywistym interesie spółki (choć należy pamiętać, że nie zawsze jest on tożsamy z interesem akcjonariuszy większościowych). Także SN w wyroku z 31 stycznia 2002 r., IV CKN 641/00 (nie publ.), uznał za zgodną z interesem spółki sytuację, w której następuje przyznanie prawa poboru niektórym tylko akcjonariuszom, gwarantującym dokapitalizowanie spółki i przeprowadzenie programu naprawczego, z wyłączeniem prawa poboru pozostałych. Dla ochrony praw akcjonariuszy mniejszościowych istotne są przy tym gwarancje w postaci wymaganej przez k.s.h. większości głosów i kworum dla podjęcia takiej uchwały.

Podsumowując – nie każde różnicowanie praw akcjonariuszy narusza dobre obyczaje, i nie każdy interes akcjonariusza podlega ochronie prawnej. Okoliczności usprawiedliwiające nierówne traktowanie akcjonariuszy należy bowiem oceniać przede wszystkim z punktu widzenia interesów spółki.