Do wyrażenia zgody spółki wystarczy forma pisemna

Zgoda spółki na ustanowienie zastawu rejestrowego na udziałach spółki powinna być wyrażona w formie właściwej dla umowy o ustanowienie zastawu rejestrowego na udziałach spółki z o.o., to jest w formie pisemnej (art. 63 par. 2 k.c. w związku z art. 3 ust. 1 ustawy z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Dz.U. nr 149, poz. 703 ze zm.).

Sąd rejonowy ustalił, że powódce E. – spółce akcyjnej, przysługuje 72 809 udziałów Huty B. spółki z o.o. i wyłączył je z masy upadłości. Powódkę łączyły z upadłym umowy factoringowe, których płatność była zabezpieczona zastawem rejestrowym na należących do upadłego 72 809 udziałach Huty B. o wartości nominalnej 7 280 900 zł. Zgodnie z postanowieniami umów zastawniczych, zawartych w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi, powódka była uprawniona do zaspokojenia się z przedmiotu zastawu przez jego przejęcie. Zarząd Huty wyraził zgodę na ustanowienie zastawu na udziałach stosownie do wymogu przewidzianego w umowie spółki, akceptując tym samym treść i warunki umowy zastawniczej. Przy rozpoznawaniu apelacji pozwanego syndyka masy upadłości sąd okręgowy przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne: czy obligatoryjna zgoda zarządu spółki na ustanowienie zastawu rejestrowego na udziałach spółki z o.o. powinna spełniać wymogi dotyczące formy czynności prawnej zawarte w art. 180 k.s.h. w zw. z art. 63 par. 2 k.c., czy też wystarczająca jest zwykła forma pisemna zgodnie z art. 182 ust. 2 k.s.h.?

Sąd Najwyższy wskazał, ż zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (u.z.r.) – umowa zastawnicza powinna być pod rygorem nieważności zawarta na piśmie. Ustawa ta nie zawiera przepisów normujących zgodę spółki na ustanowienie zastawu ani formy, w jakiej zgoda ta ma zostać wyrażona, a w sprawach nią nieuregulowanych odsyła do stosowania przepisów kodeksu cywilnego. Przepisy dotyczące takiej zgody zawiera kodeks spółek handlowych. Według art. 182 par. 1 k.s.h. zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału umowa spółki może uzależnić od zgody spółki albo ograniczyć w inny sposób. Stosownie zaś do par. 2 i 3 tego artykułu forma pisemna wzmiankowanej zgody zastrzeżona została expressis verbis jedynie dla czynności zbycia udziału. Czynności zbycia udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału wymaga – dla ich ważności – zachowania formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi (art. 180 k.s.h.). Również i ta regulacja – w sprawach nieuregulowanych – zawiera odesłanie do kodeksu cywilnego.

Sąd Najwyższy uznał, że umowa o ustanowienie zastawu rejestrowego na udziałach spółki z o.o. powinna być zawarta w zwykłej formie pisemnej ad solemitatem. Uznanie, że ustanowienie zastawu rejestrowego wymaga zachowania formy przewidzianej w art. 3 ust. 1 u.z.r., oznacza, iż w takiej samej formie powinna być udzielona zgoda spółki. Niespójne byłoby rozwiązanie zakładające, że ustawodawca przewidział dla udzielenia zgody przez spółkę na ustanowienie zastawu rejestrowego formę surowszą niż dla samego ustanowienia tego zastawu. Powstaje jednak pytanie, czy wniosek taki jest uprawniony zarówno na gruncie art. 63 par. 2 k.c. w związku z art. 2 i art. 180 k.s.h., jak i art. 182 k.s.h. Zdaniem SN bardziej przekonywające jest poszukiwanie jego uzasadnienia w oparciu o pierwszą z wymienionych podstaw.

Artykuł 182 k.s.h. nie reguluje kompleksowo kwestii zgody spółki na dokonywanie czynności dotyczących jej udziałów. Statuuje on jedynie samą konstrukcję zgody spółki na dokonywanie tych czynności oraz określa formę tej zgody dla czynności zbycia udziału spółki. Uregulowania te odnoszą się do konkretnych czynności prawnych, a nie do skutków, jakie one wywołują, gdyż skutki takie powstają niekiedy ex lege. Transfer udziałów w następstwie wykonania przez zastawnika uprawnienia do ich przejęcia na własność na podstawie art. 22 u.z.r. nie mieści się zatem w zakresie pojęcia zbycia udziałów w rozumieniu art. 182 k.s.h. W konsekwencji za uzasadniony trzeba uznać wniosek, że forma przewidziana w par. 3 tego artykułu nie odnosi się do zgody spółki na ustanowienie zastawu rejestrowego na jej udziałach. Formę tę określa art. 63 par. 2 k.c. w związku z art. 2 i art. 180 k.s.h., a zatem powinna ona być taka sama jak forma ustanowienia zastawu rejestrowego. Rozwiązanie powyższe w sposób właściwy harmonizuje postulat zgodności wymagań formalnych stawianych określonej czynności prawnej z realizacją jej celu. Uwzględnia zarówno bezpieczeństwo obrotu prawnego z udziałem spółki, jak interesy samej spółki.

radca prawny, Kancelaria Linklaters

Orzeczenie odnosi się do dwóch zagadnień istotnych z punktu widzenia praktyki stosowania zastawu rejestrowego na udziałach w spółce z o.o. jako zabezpieczenia wierzytelności. Pierwsze z nich dotyczy formy wymaganej dla umowy ustanawiającej tę bardzo popularną formę zabezpieczenia wierzytelności. Z jednej bowiem strony art. 3 ust. 1 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (u.z.r.) przewiduje w tym celu konieczność zachowania jedynie formy pisemnej, z drugiej zaś art. 180 k.s.h. wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Stan ten był źródłem istotnych wątpliwości praktycznych, nakazujących praktykom przyjęcie stanowiska ostrożnego, przyznającego pierwszeństwo przepisowi przewidującego formę kwalifikowaną. Zwolennicy tego poglądu uzyskali też argument w postaci postanowień SN z 31 marca 2004 r. (III CK 429/02 i III CK 430/02), w których SN uznał, że art. 180 k.s.h. stanowi lex specialis wobec art. 3 u.z.r. SN w komentowanym orzeczeniu przyjął jednak stanowisko przeciwne, zgodne zresztą z ostateczną decyzją ustawodawcy. Artykuł 3 ust. 1 u.z.r. w obecnym brzmieniu (od 11 stycznia 2009 r.) wyłącza bowiem wyraźnie stosowanie przepisów odrębnych przewidujących konieczność zachowania formy pisemnej kwalifikowanej (a zatem także art. 180 k.s.h.). Drugie z zagadnień, do których odnieść się musiał skład orzekający, dotyczyło formy wymaganej dla zgody spółki na ustanowienie zastawu na udziałach w jej kapitale zakładowym. Musiał on bowiem wziąć pod uwagę zasadę, zgodnie z którą zgoda osoby trzeciej wymagana dla ważności czynności prawnej powinna być wyrażona w formie wymaganej dla tej czynności (art. 63 par. 2 k.c.).