Co grozi za prowadzenie spraw firmy z naruszeniem prawa

Reprezentacja spółki i prowadzenie jej spraw wymagają od członków zarządu i rady nadzorczej dużej odpowiedzialności. Podejmowanie działań ryzykownych lub nieodpowiedzialnych może bowiem nie tylko przynieść spółce straty, ale także narazić te osoby na odpowiedzialność karną.

Jednym z podstawowych obowiązków władz spółki jest podejmowanie decyzji i działań w ramach swoich uprawnień. Przekroczenie tych uprawnień jest bowiem przestępstwem. Zgodnie z art. 296 par. 1 kodeksu karnego osoba, która jest zobowiązana do zajmowania się sprawami majątkowymi lub działalnością gospodarczą przedsiębiorcy, nadużywa uprawnień lub nie dopełnia obowiązków i wyrządza przez to znaczną szkodę majątkową, podlega karze pozbawienia wolności do lat pięciu. Do nałożenia kary nie wystarczy jednak samo narażenie spółki na straty. Spółka musi faktycznie ponieść szkodę z takich powodów.

O nadużyciu zaufania mówi się wtedy, gdy dotyczy to ściśle określonych osób, pełniących role istotne dla funkcjonowania firmy. Chodzi o osoby zobowiązane do zajmowania się sprawami majątkowymi przedsiębiorstwa na podstawie przepisu prawnego, decyzji organu lub umowy. Oznacza to prowadzenie całości albo części interesów przedsiębiorstwa, z prawem do samodzielnego podejmowania istotnych decyzji dotyczących jego majątku. Do osób odpowiedzialnych należy zatem zaliczyć m.in. członków zarządu, syndyków oraz likwidatorów spółek handlowych. Do grupy tej mogą być zaliczeni dyrektorzy wyodrębnionych zakładów spółek kapitałowych i ich zastępcy, zatrudnieni na umowę o pracę, a także pełnomocnicy przedsiębiorcy, jak np. menedżerowie.

Przestępstwo nadużycia zaufania w obrocie gospodarczym może być popełnione zarówno umyślnie, jak i nieumyślnie. Jeżeli sprawca działał nieumyślnie, podlega niższej karze - maksymalnie sankcji pozbawienia wolności do lat trzech.

Podczas wykonywania czynności związanych z prowadzeniem spraw spółki i jej reprezentowaniem na zewnątrz, członkowie organów spółki nierzadko muszą podawać dane o spółce. Pełnione przez nich funkcje dają im takie prawo, czasami dla firmy ryzykowne - po pierwsze z uwagi na informacje, do których mają te osoby dostęp, po drugie ze względu na możliwość przekazania na zewnątrz błędnych danych przez członków zarządu spółki czy członków organów nadzoru, a także likwidatorów, bądź nawet biegłych rewidentów, którzy dysponują istotnymi informacjami. Ogłoszenie lub przedstawienie nieprawdziwych danych jest jednak przestępstwem, niezależnie od tego, czy dopuszczono się go umyślnie, czy nieumyślnie.

Do takiego przestępstwa może dojść przez działanie, czyli wykonywanie czynności związanych z określonymi obowiązkami (a więc przez działanie), np. przez nieprawidłowe ogłoszenie o miejscu i terminie walnego zgromadzenia, nieprawidłowe ogłoszenie o zmianie umowy spółki, nieprawidłowe ogłoszenie o połączeniu spółek. Może być też popełnione przez zaniechanie działań, np. przez celowe przemilczenie pewnych elementów sprawozdania finansowego czy bilansu i rachunku zysków i strat. Dla uznania, że popełniono przestępstwo, bez znaczenia jest, czy przedstawione dane są korzystne dla spółki lub pociągają za sobą inny skutek. Nie jest bowiem konieczne wystąpienie jakiegokolwiek skutku, np. w postaci strat finansowych spółki. Wystarczy jedynie, że ktoś przedstawia nieprawdziwe dane.

Sprawca, który dopuścił się przestępstwa przedstawienia nieprawdziwych danych, podlega karze grzywny, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat dwóch. Jeżeli sprawca działał nieumyślnie - podlega karze grzywny, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Dla prawidłowego funkcjonowania każdej spółki duże znaczenie ma dobre funkcjonowanie zarządu. Za nieprawidłowe działanie tego organu spółki jego członkowie mogą zostać pociągnięci do odpowiedzialności karnej. Odpowiedzialność taka grozi im m.in. za błędy w zwoływaniu walnego zgromadzenia.

Członkowie zarządu, którzy nieprawidłowo wykonują swoje obowiązki, mogą zostać ukarani karą grzywny w wysokości do 20 tys. zł, a w przypadku wadliwości pism i zamówień do 10 tys. zł. Grzywna ta może być nałożona na nich przez sąd rejestrowy.

W celu ochrony prawidłowych stosunków w spółce, jej interesów gospodarczych oraz interesów jej wierzycieli przepisy kodeksu spółek handlowych zakazują spółkom nabywania, obejmowania oraz przyjmowania w zastaw ich własnych udziałów i akcji. Jeżeli członek zarządu spółki lub jej likwidator dopuści do nabycia przez spółkę jej własnych akcji lub udziałów, to popełnia przestępstwo. Dopuścić do takiego zdarzenia członek zarządu lub likwidator może zarówno samemu, realizując nabywanie lub branie w zastaw, jak i zlecając innym osobom dokonanie takich czynności, a także akceptując lub tolerując takie działanie innych osób. Przestępstwo to może być więc popełnione zarówno poprzez działanie, jak i przez zaniechanie. W praktyce jednak najczęściej popełnienie tego przestępstwa będzie polegało na zaniechaniu wykonania zadań, do których członek zarządu lub likwidator był zobowiązany. Zawsze jednak karalność tego przestępstwa zależy od wystąpienia jego skutku. Skutkiem tym jest sam akt nabycia lub wzięcia w zastaw udziałów albo akcji. Przestępstwo będzie miało miejsce w momencie dokonania takiej transakcji. Do jego popełnienia nie jest konieczne przekazanie udziałów lub akcji.

Sąd, skazując sprawcę za popełnienie przestępstwa polegającego na dopuszczeniu do nabycia własnych udziałów lub akcji przez spółkę, może ukarać go karą grzywny, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do sześciu miesięcy.

Nie zawsze jednak nabycie własnych udziałów lub akcji jest przestępstwem. Kodeks spółek handlowych dopuszcza bowiem sytuacje, w których takie zachowanie jest legalne. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością może nabyć własne udziały w drodze egzekucji na zaspokojenie roszczeń spółki, których nie można zaspokoić z innego majątku wspólnika, oraz w celu umorzenia udziałów. Spółka akcyjna zaś może nabywać własne akcje m.in. w celu zapobieżenia bezpośrednio zagrażającej spółce poważnej szkodzie, w drodze sukcesji uniwersalnej czy w celu ich umorzenia. Jednocześnie korzystanie z takich możliwości bardzo często uzależnione jest od spełnienia wielu dodatkowych warunków, jak np. pełne pokrycie nabytych akcji, wartość nominalna nabytych akcji nie może przekroczyć 10 proc. kapitału zakładowego spółki.

Obowiązek prawidłowego działania władz spółki dotyczy nie tylko okresu, w którym funkcjonuje ona prawidłowo, ale także sytuacji, w których ma ona problemy z płynnością finansową. Jeżeli do takiej sytuacji dojdzie, to władze spółki mają przede wszystkim obowiązek zgłoszenia upadłości spółki. Jeżeli nie zrobią tego w odpowiednim terminie, to dopuszczają się przestępstwa.

Przestępstwo to może być popełnione wyłącznie przez członków zarządu spółki albo przez likwidatorów. Jednocześnie popełnienie tego przestępstwa możliwe jest wyłącznie poprzez niedopełnienie ciążącego na danej osobie obowiązku, czyli poprzez zaniechanie. Zaniechanie to może być jedynie umyślne - w zamiarze bezpośrednim lub ewentualnym.

Sytuacje, w których obowiązkowe jest zgłoszenie wniosku o upadłość spółki, zostały dokładnie określone w ustawie z 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. nr 60, poz. 535 z późn. zm.). Zgodnie z nią złożenie obowiązku o zgłoszenie upadłości spółki konieczne jest w sytuacji, gdy spółka zaprzestaje płacenia swoich długów oraz gdy nie ma wystarczającego na spłacenie długów majątku. Jeżeli zaistnieje choćby jedna z takich przyczyn, to członek zarządu lub powołany likwidator powinien w terminie dwutygodniowym złożyć wniosek o upadłość, chyba że wniesiony został wniosek o otwarcie postępowania układowego.

Za popełnienie przestępstwa polegającego na niezłożeniu wniosku o upadłość spółki członek zarządu lub likwidator może zostać skazany na karę grzywny, karę ograniczenia wolności albo na karę pozbawienia wolności do roku. Nie są to jednak jedyne sankcje, jakie grożą osobie dopuszczającej się tego przestępstwa. Zgodnie bowiem z art. 171 prawa upadłościowego i naprawczego osoba, która nie dopełni obowiązku zgłoszenia upadłości, odpowiada za szkodę wyrządzoną przez to wierzycielom. Jednocześnie na podstawie art. 172 prawa upadłościowego i naprawczego osoba, która nie wykona tego obowiązku, zostaje pozbawiona prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji reprezentanta lub pełnomocnika przedsiębiorcy, członka rady nadzorczej i komisji rewizyjnej w spółce akcyjnej, z ograniczoną odpowiedzialnością lub spółdzielni. Pozbawienie tych uprawnień może nastąpić na okres od dwóch do pięciu lat.

Specyfika funkcjonowania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością sprawia, że wydanie niektórych rodzajów dokumentów jest zabronione, a złamanie tego zakazu stanowi przestępstwo. Dokumentami, których spółka z ograniczoną odpowiedzialnością nie może wydać, są dokumenty imienne, dokumenty na okaziciela oraz dokumenty na zlecenie.

Osobami odpowiedzialnymi za wydawanie dokumentów w imieniu spółki są członkowie zarządu, a w specyficznej sytuacji spółki - likwidatorzy. Z tego względu to właśnie te osoby zagrożone są popełnieniem tego przestępstwa. Może do niego dojść w przypadku wydania dokumentów, których wydanie jest zabronione, albo akceptowania bądź tolerowania takiego zabronionego zachowania. Z uwagi na fakt, iż przestępstwo polegające na dopuszczeniu do wydania zabronionych dokumentów jest przestępstwem skutkowym, to jego dokonanie następuje dopiero wówczas, gdy zostanie wydany przynajmniej jeden taki dokument. Jeżeli sytuacja taka się wydarzy, to członek zarządu lub likwidator, który do niej dopuścił, może zostać ukarany karą grzywny, karą ograniczenia wolności albo karą pozbawienia wolności do sześciu miesięcy.

Do najważniejszych cech, które odróżniają spółkę akcyjną od pozostałych spółek, należy możliwość emitowania akcji, czyli papierów wartościowych, które dają akcjonariuszowi prawo uczestnictwa w spółce oraz dają spółce kapitał. Ochrona tego papieru wartościowego jest dla spółki ważna z uwagi na to, że pozwala zachować jej dozwoloną kontrolę i władztwo nad akcjami. W niektórych sytuacjach zbyt wczesne rozdysponowanie nimi może stanowić przestępstwo. Sprzeczne z prawem jest m.in. wydanie akcji niedostatecznie opłaconych przed zarejestrowaniem spółki albo przed zarejestrowaniem kapitału akcyjnego w przypadku jego podwyższenia.

Popełnienie tego przestępstwa możliwe jest jedynie przez członka zarządu. Jest to przestępstwo umyślne. Jednocześnie z uwagi na to, iż to przestępstwo ma charakter skutkowy, to do jego popełnienia dochodzi dopiero wówczas, gdy akcje zostaną wydane. Jeżeli do takiego wydania dojdzie z winy członka zarządu, to może on ponieść karę grzywny, karę ograniczenia wolności albo karę pozbawienia wolności do jednego roku.

Kary grzywny, ograniczenia wolności i pozbawienia wolności, które są przewidziane za poszczególne przestępstwa związane z pełnieniem funkcji w organach spółek, nie są jedynymi konsekwencjami działania sprzecznego z prawem. Nie może być bowiem członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatorem osoba, która została skazana za przestępstwo działania na szkodę spółki, ogłaszania nieprawdziwych danych, umożliwienia bezprawnego głosowania lub posługiwania się na walnym zgromadzeniu fałszywymi dokumentami. Funkcji tych nie może pełnić także osoba, która została skazana za przestępstwo przeciwko ochronie informacji, wiarygodności dokumentów, mieniu, obrotowi gospodarczemu oraz obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi.

Zakaz zasiadania w zarządzie, radzie nadzorczej, komisji rewizyjnej albo bycia likwidatorem nakładany jest z mocy prawa na pięć lat. Okres ten może jednak zostać skrócony do trzech lat. W szczególnych jednak wypadkach osoba skazana może złożyć wniosek do sądu, który orzekł zakaz pełnienia funkcji o zwolnienie go z tego zakazu lub skrócenie okresu jego trwania. Wniosek taki nie może być jednak złożony przed upływem trzech miesięcy od uprawomocnienia się wyroku orzekającego zakaz. Złożenie takiego wniosku jest także niedopuszczalne, jeżeli osoba, względem której go orzeczono, popełniła przestępstwo umyślne.

● nieskładanie sądowi rejestrowemu listy wspólników

● nieprowadzenie księgi udziałów zgodnie z przepisami art. 188 par. 1 k.s.h. albo nieprowadzenie księgi akcyjnej zgodnie z przepisami art. 341 par. 1 k.s.h.

● niezwoływanie zgromadzenia wspólników albo walnego zgromadzenia

● odmawianie wyjaśnień osobie powołanej do rewizji lub niedopuszczanie jej do pełnienia obowiązków

● nieprzedstawianie sądowi rejestrowemu wniosku o wyznaczenie biegłych rewidentów

● nieogłaszanie wzmianki o złożeniu opinii przez biegłego rewidenta w sądzie rejestrowym zgodnie z przepisem art. 312 par. 7 k.s.h.

● dopuszczanie do sytuacji, w której spółka przez czas dłuższy niż trzy miesiące, wbrew prawu lub umowie, pozostaje bez rady nadzorczej w należytym składzie

● dopuszczanie do tego, że pisma i zamówienia handlowe oraz informacje na stronach internetowych spółki z o.o. i spółki akcyjnej nie zawierają danych wymaganych przez prawo

● Imię i nazwisko dłużnika, nazwę jego firmy, miejsce zamieszkania lub siedzibę, a w przypadku spółki także imiona i nazwiska oraz miejsce zamieszkania wspólników, odpowiadających za zobowiązania spółki bez ograniczenia, reprezentantów i likwidatorów, jeżeli są ustanowieni

● Miejsce, w którym znajduje się przedsiębiorstwo lub inny majątek dłużnika

● Okoliczności, które uzasadniają wniosek i ich uprawdopodobnienie

● Sprawozdanie finansowe

● Spis wierzycieli z podaniem wysokości wierzytelności każdego z nich oraz listę zabezpieczeń dokonanych przez wierzycieli na majątku spółki

● Oświadczenia o spłatach wierzytelności dokonanych w terminie 6 miesięcy przed dniem złożenia wniosku

● Spis podmiotów zobowiązanych majątkowo wobec spółki z określeniem wierzytelności i terminów zapłaty

● Wykaz tytułów egzekucyjnych przeciwko spółce

Sąd, skazując sprawcę za popełnienie przestępstwa polegającego na dopuszczeniu do nabycia własnych udziałów lub akcji przez spółkę, może ukarać go karą grzywny, karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do sześciu miesięcy

może wynieść grzywna dla członków zarządu, którzy nieprawidłowo wykonują swoje obowiązki

arkadiusz.jaraszek@infor.pl

Ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).

Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. nr 88, poz. 553, z późn. zm.).