W jakich przypadkach dopuszczalne jest rozwiązanie spółki jawnej

Katalog przyczyn rozwiązania spółki jawnej zawiera art. 58 kodeksu spółek handlowych (k.s.h.). - W świetle tego przepisu rozwiązanie spółki powodują: okoliczności przewidziane w umowie, jednomyślna uchwała wszystkich wspólników, ogłoszenie upadłości spółki, śmierć wspólnika lub ogłoszenie jego upadłości, wypowiedzenie umowy spółki przez wspólnika lub jego wierzyciela, jak również prawomocne orzeczenie sądu.

Jeżeli zachodzą ważne ku temu powody, każdy wspólnik spółki jawnej może wystąpić do sądu rejonowego lub okręgowego (w zależności od wartości przedmiotu sporu) - sądu gospodarczego właściwego dla siedziby spółki z żądaniem jej rozwiązania - (patrz pozew nr 1). Prawo to ma charakter bezwzględny, co oznacza, że umowa spółki (ewentualnie uchwała wspólników) nie może zawierać odmiennych regulacji, w przeciwnym wypadku, i tak będą one nieważne.

Można to przedstawić w następującym przykładzie: Umowa trzyosobowej spółki Z sp.j. zawiera zapis, w świetle którego wspólnik w żadnej sytuacji nie może wystąpić do właściwego sądu z żądaniem jej rozwiązania. Z uwagi zaś na fakt, iż dwaj wspólnicy panowie: Marcel i Marcin za zgodą trzeciego wspólnika pana Karola, zaczęli pełnić funkcję odpowiednio prezesa i wiceprezesa zarządu B sp. z o.o., a w konsekwencji - od dłuższego czasu nie prowadzili spraw Z sp.j. - pan Karol wytoczył powództwo o rozwiązanie spółki. Panowie Marcel i Marcin, w trakcie procesu, powoływali się na regulację umowną wyłączającą prawo wspólnika do zgłoszenia takiego żądania. Argument pana Marcela i Marcina nie jest jednak słuszny. Każdy wspólnik może bowiem z ważnych powodów - żądać rozwiązania spółki przez sąd, a przeciwne postanowienia umowy są nieważne. Sąd zatem, jeżeli uzna, że długotrwałe uchylanie się od prowadzenia spraw Z sp.j. jest ważnym powodem do rozwiązania spółki, wyda wyrok o jej rozwiązaniu.

Prawomocne orzeczenie sądu o rozwiązaniu spółki skutkuje obowiązkiem zgłoszenia do Krajowego Rejestru Sądowego otwarcia jej likwidacji, chyba że wspólnicy uzgodnili inny sposób zakończenia działalności spółki.

Ani kodeks spółek handlowych ani orzecznictwo nie dostarczają wskazówek, jakie są ważne powody uprawniające wspólnika do wystąpienia z żądaniem rozwiązania spółki. O tym, czy zachodzą ważne powody decyduje wyłącznie subiektywne przekonanie wspólników, przy czym sąd nie musi podzielić ich oceny.

Ważne powody mogą być określone w umowie spółki i dotyczyć wszelkich zachowań, niekoniecznie zawinionych, przez wspólników.

Dla przykładu do ważnych powodów można zaliczyć:

● prowadzenie działalności konkurencyjnej lub sprzecznej z interesem spółki,

● długotrwałe uchylanie się od obowiązku prowadzenia spraw czy reprezentowania spółki,

● niewniesienie wkładu na żądanie spółki,

● zobowiązanie się w umowie spółki do wniesienia wkładu, którym wspólnik nie dysponuje,

● długotrwała choroba uniemożliwiająca świadczenie pracy

W sytuacji, w której ważne powody zaistnieją wyłącznie po stronie jednego wspólnika, pozostali wspólnicy mogą w pozwie skierowanym do właściwego sądu rejonowego lub okręgowego - sądu gospodarczego (według siedziby spółki) domagać się jego wyłączenia (patrz pozew nr 2). Prawa do wystąpienia z takim żądaniem nie może pozbawiać wspólników umowa spółki (ewentualnie uchwała wspólników). Jeżeli nawet będzie ona zawierała taki zapis, zawsze będzie on nieważny.

Można to zilustrować następującym przykładem: Umowa trzyosobowej spółki KLŁ sp.j. zawiera zapis, że żaden ze wspólników nie może być wyłączony ze spółki. Jednym ze wspólników jest pani Karina, która - pomimo wielokrotnych wezwań - nie wniosła wkładu do spółki. Pozostali wspólnicy mogą w takiej sytuacji domagać się wyłączenia Pani Kariny z KLŁ sp.j. Jeżeli sąd uzna, że zaniechanie wniesienia wkładu do spółki jest ważnym powodem do wyłączenia wspólnika, uwzględni powództwo o wyłączenie Pani Kariny. Umowne zaś wykluczenie prawa wspólników do wyłączenia jednego z nich jest nieważne.

Wyłączenie wspólnika powinno być połączone z obowiązkiem rozliczenia się z nim poprzez wypłatę udziału kapitałowego obliczonego na podstawie osobnego bilansu uwzględniającego wartość zbywczą majątku spółki. Bilans ten należy sporządzić na dzień wniesienia pozwu o wyłączenie wspólnika. Nie ma zatem znaczenia ani data złożenia pozwu, ani też dzień, w którym wydano orzeczenie czy też uprawomocnił się wyrok wyłączający wspólnika.

Udział kapitałowy powinien uwzględniać wkłady wniesione przez tego wyłączonego wspólnika do spółki oraz ewentualnie nadwyżkę ponad wniesione wkłady. Taką nadwyżkę rozdziela się stosownie do postanowień umowy, a jeżeli takowych nie ma - w takim samym stosunku. Udział powinien być wypłacony niezwłocznie po sporządzeniu bilansu. W przeciwnym wypadku mogą być naliczone odsetki. Co do zasady wypłata udziału następuje w pieniądzu. Dla przykładu: wobec pani Alicji zapadł prawomocny wyrok o wyłączeniu jej ze spółki C sp.j. Sporządzono bilans, który na dzień wytoczenia powództwa o wyłączenie pani Alicji ze spółki - wykazywał wartość dodatnią. Na podstawie tego bilansu określono wartość jej udziału kapitałowego na kwotę 20 000 zł. Wypłata tej sumy nastąpiła w dniu sporządzenia bilansu.

Jednak umowa może przewidywać inny sposób rozliczenia udziału (np. w naturze). W sytuacji, w której wkład wspólnika polegał na oddaniu rzeczy do używania, należy je zwrócić w naturze. Dla przykładu: pan Marek wspólnik D sp.j., wniósł tytułem wkładu do używania przez spółkę samochód marki Citroen Berlingo, rok produkcji 2008, o nr. rej. WP 0000. Jeżeli pan Marek zostanie wyłączony ze spółki, wówczas auto to - a nie jego wartość - zostanie mu zwrócone.

Rozliczeniu zaś wyłącznie pieniężnemu podlegają rzeczy wniesione przez wyłączonego wspólnika na własność spółki. Przedstawia to następujący przykład: Pani Marta, tytułem wkładu przeniosła na E sp.j. własność lokalu położonego w Płocku przy ul. Kwiatowej 80. W sytuacji wyłączenia pani Marty ze spółki zostanie jej zwrócony udział kapitałowy w pieniądzu. Musi on uwzględniać wartość tej nieruchomości.

Może być również tak, że bilans wykaże ujemną wartość. Wtedy wyłączonemu wspólnikowi nie wypłaca się jego udziału. Jest on wówczas zobowiązany do wyrównania spółce przypadającego na niego niedoboru poprzez dopłatę albo dostarczenie składników majątku w brakującej wartości. Dla przykładu: pan Piotr został prawomocnie wyłączony ze spółki F sp.j. Bilans sporządzony na dzień wniesienia pozwu wykazał wartość ujemną jego udziału kapitałowego. Pozostali wspólnicy nie wypłacili więc panu Piotrowi wartości tego udziału. Zażądali także od niego wyrównania brakującej wartości udziału poprzez dopłatę 2 000 zł. Zachowanie wspólników wobec pana Piotra było prawidłowe.

Obligu tego nie ma, gdy wspólnik został wyłączony przez umowę od udziału w stratach. Taka sytuacja opisana jest w następującym przykładzie: pani Julita mocą umowy spółki G sp.j. została wyłączona od udziału w stratach. Następnie została prawomocnie wyłączona przez sąd ze spółki. Mimo że bilans wykazał wartość ujemną, to pozostali wspólnicy nie mogą żądać od pani Julity wyrównania brakującej wartości przypadającego na nią udziału, a pani Julicie nie zostanie wypłacony jej udział.

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 5 marca 2009 r. (III CSK 290/08, Lex nr 497672), nawet jeżeli wartość zbywcza majątku spółki jest dodatnia, udział kapitałowy ustępującego wspólnika może mieć wartość ujemną, w rozumieniu art. 65 par. 4 k.s.h., gdy wspólnik, za zgodą wszystkich wspólników, pobrał z kasy spółki zaliczki na poczet przyszłego udziału w zyskach, których wartość kwotowa przewyższa sumę, jaka powinna mu zostać wypłacona w związku z jego wystąpieniem ze spółki. Wówczas jego udział kapitałowy ma wartość ujemną, a wyrównanie brakującej wartości musi polegać na wpłaceniu do kasy spółki odpowiedniej sumy pieniężnej stanowiącej różnicę pomiędzy sumą pobranych przez niego zaliczek na poczet zysku a kwotą, która ma mu przypaść na podstawie art. 65 par. 3 w zw. z par. 1 k.s.h.

Dotyczy to jedynie sytuacji, gdy wspólnik pobierał z kasy spółki, za zgodą wszystkich wspólników, zaliczki na poczet zysku, a nie jakiekolwiek inne kwoty z innych tytułów. Kwoty pobierane przez wspólnika z innych tytułów są bowiem jego długiem wobec spółki i podlegają rozliczeniu na ogólnych zasadach.

Udział w zyskach i stratach trwa do momentu wypłaty wyłączonemu wspólnikowi jego udziału. Dla przykładu: pani Kamila została prawomocnie wyłączona przez sąd ze spółki H sp.j. 9 listopada 2010 r. W dniu 10 listopada zaś na konto spółki wpłynęła od jej kontrahenta kwota 50 000 zł. 12 listopada natomiast został wypłacony pani Kamili przypadający na nią udział kapitałowy. Nie uwzględniał on jednak ww. sumy. Pani Kamili będzie zatem przysługiwało roszczenie o wypłatę odpowiedniej części zysku z kwoty 50 000 zł.

Jeżeli jednak sprawy spółki nie zostały zakończone do chwili wypłaty tego udziału, uczestnictwo w zyskach i stratach odnoszące się do tych niezakończonych spraw jest kontynuowane. Wyjaśnię to w następującym przykładzie: pani Justyna została prawomocnie wyłączona przez sąd ze spółki X sp.j. 1 października 2010 r. W dniu 6 października zaś uprawomocnił się wyrok zasądzający od Y sp. z o.o. na rzecz X sp.j. kwotę 100 000 zł. Po nadaniu klauzuli wykonalności temu orzeczeniu X sp.j. wystąpiła z wnioskiem o wszczęcie egzekucji ww. sumy i w tym samym dniu wypłacono pani Justynie jej udział kapitałowy. 31 grudnia 2010 r. zatem pani Justyna będzie mogła żądać podziału odpowiedniej części zysku z wyegzekwowanej przez komornika kwoty, bo w chwili wypłaty udziału egzekucja nie została jeszcze zakończona.

Wyłączony wspólnik nie ma wpływu na prowadzenie spraw. Może jednak żądać wyjaśnień i rachunków oraz podziału zysku i straty z końcem każdego roku obrotowego, pod warunkiem że żądanie to odnosi się tylko do spraw jeszcze niezakończonych. Nie jest możliwe domaganie się podziału zysku czy straty w roku obrotowym, gdy sprawy już zostały zamknięte. Dla przykładu: pan Karol został prawomocnie wyłączony przez sąd ze spółki P sp.j. 15 listopada 2010 r. Następnego dnia wypłacono mu wartość jego udziału kapitałowego. 22 listopada 2010r. zaś P sp.j. sprzedała nieruchomość. Pan Karol nie może jednak domagać się już wypłaty odpowiedniej części zysku z tytułu tej transakcji, ponieważ została ona dokonana po wypłacie jego udziału kapitałowego. Tak też stwierdził Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 26 października 2007 r. (I Aca 386/07, POSAG 2008, nr 1, s. 50).

Prawomocne orzeczenie sądu o wyłączeniu wspólnika podlega również obligatoryjnemu zgłoszeniu do Krajowego Rejestru Sądowego.

Gdy spółka jawna składa się tylko z dwóch wspólników i po stronie jednego z nich zaistnieje przyczyna jej rozwiązania, sąd może wówczas w wyroku rozwiązującym ten podmiot, przyznać drugiemu wspólnikowi prawo do przejęcia całego majątku spółki. Wspólnika przejmującego obciąża wtedy obowiązek rozliczenia się z występującą osobą według zasad opisanych wyżej, a mianowicie:

● należy określić wartość udziału kapitałowego tego wspólnika,

● wartość tego udziału powinna być ustalona na podstawie bilansu sporządzonego dla potrzeb tylko tej okoliczności,

● wartość udziału kapitałowego powinna uwzględniać wartość zbywczą majątku spółki,

● dniem bilansowym jest data wniesienia pozwu o rozwiązanie spółki i przyznanie całego jej majątku jednemu z jej wspólników.

Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że sąd nie może przyznać prawa do przejęcia majątku spółki jawnej wspólnikowi, w osobie którego zachodzi powód do rozwiązania spółki (wyrok z 26 września 2007 r., IV CSK 165/07, Lex nr 377004). Wspólnik spółki jawnej, któremu sąd przyznał prawo do przejęcia majątku spółki na podstawie art. 66 k.s.h., wstępuje do ewentualnych procesów toczących się z udziałem spółki w jej miejsce jako jej ogólny następca prawny (z uzasadnienia postanowienia SN z dnia 19 grudnia 2007 r., V CSK 343/07, OSNC 2009, nr 2, poz. 34).

W wyżej wymienionej sytuacji spółka przestaje istnieć z chwilą wykreślenia jej z KRS na podstawie wniosku któregokolwiek ze wspólników, będącego następstwem prawomocnego wyroku o rozwiązaniu spółki, a efektem tego ostatniego jest przejście jej majątku na osobę wskazaną w orzeczeniu sądu. Nie ma zatem potrzeby przeprowadzania postępowania likwidacyjnego, bo wykreślenie z rejestru następuje już po przejściu majątku na jednego ze wspólników (z mocy wyroku o rozwiązaniu spółki), a więc wtedy, gdy podmiot ten nie dysponuje już żadnym majątkiem. Posiada go już wyłącznie jednoosobowy przedsiębiorca, czyli osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą i podlegającą obowiązkowemu wpisowi do Ewidencji Działalności Gospodarczej.

Z uwagi na fakt, iż kwestie związane z rozwiązaniem spółki oraz wyłączeniem wspólnika należą do kategorii spraw gospodarczych, pozew o rozwiązanie spółki (tutaj: jawnej), jak również o wyłączenie jej wspólnika wnosi się do sądu gospodarczego właściwego według siedziby spółki. Jeżeli wartość przedmiotu sporu (czyli majątku spółki) nie przekracza 100 000 zł, wówczas powództwo wytacza się przed sąd rejonowy.

W sytuacji zaś, w której wartość ta jest wyższa od 100 000 zł (wynosi np. 100 000,01 zł), pozew należy złożyć w sądzie okręgowym.

Stała opłata sądowa od ww. pozwów wynosi 2000 zł.

@RY1@i02/2010/232/i02.2010.232.210.0004.001.jpg@RY2@

Wzór pozew nr 1

@RY1@i02/2010/232/i02.2010.232.210.0004.002.jpg@RY2@

Wzór pozew nr 2

@RY1@i02/2010/232/i02.2010.232.210.0004.003.jpg@RY2@

Anna Borysewicz, autorka jest adwokatem, prowadzi kancelarię w Płocku

Anna Borysewicz

autorka jest adwokatem, prowadzi kancelarię w Płocku

Artykuły 51, 63, 65, 58 oraz 67 par. 1 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2000, nr 94, poz.1037 ze zm.).

Artykuły 17 pkt 4, 30 i 479 par. 2 pkt 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm.).

Artykuł 29 pkt 1 - 2 ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. nr 167, poz.1398 ze zm.).