Działalność na lokalnym rynku nie zwalnia ze stosowania jasnych umów

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wszczęła postępowanie przeciwko Wyższej Szkole Humanitas z Sosnowca. Z informacji, które posiada Urząd wynika m.in., że szkoła może stosować postanowienia wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych oraz nie określać wszystkich opłat za studia. Uczelnia na zawiadomienie o wszczęciu przeciwko niej postępowania złożyła wyjaśnienia odnośnie do postawionych jej zarzutów i zadeklarowała chęć zmiany stosowanych przez nią praktyk.

UOKiK ustalił, że jedno z postanowień stosowane przez szkołę daje jej prawo do informowania o opłatach za studia poprzez wywieszenie nowych stawek na tablicy ogłoszeń. Zdaniem Urzędu, nie gwarantuje to, że każdy student zapozna się z nowym cennikiem. Ponadto, gdy zmieniają się istotne warunki umowy, np. cena, program kształcenia, student powinien zostać o tym poinformowany na piśmie i mieć czas na wypowiedzenie kontraktu.

Również inna uczelnia - Śląska Wyższa Szkoła Zarządzania im. Generała Jerzego Ziętka w Katowicach - w odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu postępowania natychmiast zadeklarowała chęć niezwłocznego wprowadzenia zmian. Z analizy umów wynika, że szkoła może np. stosować postanowienie wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych. Zakwestionowane przez Urząd postanowienie daje prawo do informowania studentów o wysokości, zasadach i terminach wnoszenia opłat przez zamieszczenie na tablicy ogłoszeń i w internecie.

Przestrzeganie przepisów chroniących zbiorowe interesy konsumentów nie jest jednak tylko obowiązkiem szkół, banków, deweloperów czy operatorów telekomunikacji. Zgodnych z prawem i jasnych umów muszą używać wszyscy przedsiębiorcy - także mali działający na lokalnych rynkach - gwarantując też prawo do reklamacji i prawidłowe naliczanie opłat za usługi. W ostatnich miesiącach wielu z nich zostało ukaranych za stosowania niedozwolonych przez Prezesa UOKiK praktyk, czego zasadność w większości przypadków potwierdził Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Przykładowo 22 lutego 2010 r. SOKiK oddalił odwołanie ukaranego przez Prezesa UOKiK przedsiębiorcy prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Centrum Turystyki Oskar w Poznaniu (sygn. akt XVII AmA 64/09/K). Ostatnio zakończyło się również postępowanie przed prezesem UOKiK, w którym zostało ukarane przedsiębiorstwo IN-NET Systemy Komputerowe z Dzierżoniowa. Stosowało ono postanowienia wpisane do rejestru klauzul niedozwolonych, a także nie zamieściło w umowach informacji np. o terminie rozpoczęcia świadczenia usługi. Prezes Urzędu uznała, że przedsiębiorca naruszył zbiorowe interesy konsumentów.

Pojęcie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (czyli osób fizycznych dokonujących czynności prawnych niezwiązanych bezpośrednio z ich działalnością gospodarczą lub zawodową) i dotyczący ich stosowania zakaz pojawiły się w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów w 2002 roku. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów następuje z zasady w przypadkach odnoszących się do nieokreślonego, szerokiego kręgu osób, a nie zdefiniowanej grupy konsumentów i ich indywidualnych interesów (wyrok Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z 20 listopada 2006 r., sygn. akt XVII Ama 39/06).

Aby można było mówić o takiej praktyce, bezprawne działanie przedsiębiorcy musi więc zostać skierowane nie do konkretnego adresata, lecz nieograniczonej liczby osób i w wyniku jej stosowania może zostać poszkodowany każdy konsument. Tak więc naruszeniem zbiorowych interesów konsumentów nie może być bezpodstawna odmowa reklamacji usługi w indywidualnym przypadku, ale będzie stosowanie takiego systemu obsługi klienta, które w praktyce uniemożliwia reklamacje wszystkim potencjalnym klientom danego przedsiębiorcy. Zbiorowym interesem konsumentów nie może być nawet suma indywidualnych interesów konsumentów.

Za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uważane jest w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru prowadzonego przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (art. 479⁴⁵ ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego). Do rejestru wpisywane są postanowienia umowne uznane za niedozwolone prawomocnym wyrokiem SOKiK. Jest on jawny i ma do niego dostęp każdy przedsiębiorca i konsument (www.uokik.gov.pl). Do tej pory zostało do niego wpisanych 1860 klauzul niedozwolonych.

Stwierdzenie praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów wymaga w tym przypadku wykazania, że mamy do czynienia łącznie z trzema przesłankami:

● działaniem przedsiębiorcy,

● noszącym znamiona bezprawności polegającej na stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru,

● godzącym w zbiorowy interes konsumentów.

Stosowanie postanowień wzorca oznacza jego umieszczenie we wzorcu używanym w obrocie z konsumentami. Strona zawierająca umowę z wykorzystaniem wzorca jest nim związana z chwilą zawarcia umowy, co oznacza, że wzorzec (i jego poszczególne postanowienia) mają zastosowanie do stosunku obligacyjnego zawiązanego pomiędzy stronami z chwilą zawarcia umowy (wyrok SOKiK z 8 kwietnia 2008 r., sygn. akt XVII Ama 105/2007).

Kolejnym przykładem praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów jest niewypełnianie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji. Obowiązek udzielania konsumentom prawdziwej i pełnej informacji wynika również z przepisów ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Określa ona, jakiego typu zachowania rynkowe w zakresie rozpowszechniania informacji mogą być uznane za czyny nieuczciwej konkurencji. Czynami nieuczciwej konkurencji są m.in. takie praktyki, jak: stosowanie nieprawdziwych lub wprowadzających w błąd oznaczeń przedsiębiorstwa, posługiwanie się nieprawdziwymi atestami, i nierzetelnymi informacjami o wyróżnieniach lub oznaczeniach produktów lub usług. Przykładowo operator kablowy nie może informować o zmianach w ofercie programowej tylko w telegazecie. Przyjęty przez kablówkę sposób powiadamiania konsumentów o zmianach jest niewłaściwy. Nie pozwala im bowiem dowiedzieć się o zmianach przed ich wprowadzeniem (wyrok SOKiK z 7 marca 2008 r., sygn. akt XVII Ama 100/2007).

Przejawem naruszeń zbiorowych interesów konsumentów są ponadto nieuczciwe praktyki rynkowe i czyny nieuczciwej konkurencji. Za nieuczciwe praktyki rynkowe uznaje się praktyki sprzeczne z dobrymi obyczajami i w istotny sposób zniekształcające lub mogące zniekształcić zachowanie rynkowe przeciętnego konsumenta przed zawarciem umowy dotyczącej produktu, w trakcie jej zawierania lub po jej zawarciu. Do takich należy w szczególności prowadzenie działalności w formie systemu konsorcyjnego. Nieuczciwymi praktykami rynkowymi w każdych okolicznościach są także agresywne praktyki rynkowe polegające na wywoływaniu wrażenia, że konsument nie może opuścić pomieszczeń przedsiębiorcy bez zawarcia umowy, czy składanie wizyt w miejscu zamieszkania konsumenta, nawet jeżeli nie przebywa on tam z zamiarem stałego pobytu, ignorując prośbę konsumenta o jego opuszczenie lub zaprzestanie takich wizyt.

Czynami nieuczciwej konkurencji są natomiast działania sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami, jeżeli naruszają interes innego przedsiębiorcy lub klienta albo mu zagrażają.

Są nimi w szczególności: wprowadzające w błąd oznaczenie przedsiębiorstwa, jak i towarów lub usług, naruszenie tajemnicy przedsiębiorstwa, nakłanianie do rozwiązania lub niewykonania umowy, naśladownictwo produktów, pomawianie lub nieuczciwe zachwalanie, utrudnianie dostępu do rynku, a także nieuczciwa lub zakazana reklama.

Przedsiębiorcy, którzy stosują praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów, muszą liczyć się z tym, że pokrzywdzeni klienci mają prawo zgłosić skargi do prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, co może być podstawą wszczęcia przez niego postępowania administracyjnego.

Firma X produkująca odzież oznacza swoje produkty nazwą niemal identyczną, jak markowa odzież firmy Y. Nazwa różni się zaledwie jedną literą i konsumenci są nagminnie wprowadzani w błąd. Przekonani, że kupują produkt markowy, w rzeczywistości nabywają gorszej jakości podróbkę. W celu ochrony większej grupy konsumentów, którzy choćby potencjalnie mogą nabyć ubrania firmy X, z wnioskiem do UOKiK o wszczęcie postępowania w celu ochrony zbiorowych interesów konsumentów może wystąpić np. powiatowy rzecznik konsumentów. Prezes, jeśli uzna, że praktyki firmy X naruszają tzw. interes zbiorowy, może wydać decyzję, w której np. nakaże firmie oznaczanie towarów w sposób wyraźnie odróżniający jej produkty od towarów firmy Y. Firma, która nie dostosuje się do tej decyzji, może liczyć się z koniecznością zapłaty kary pieniężnej za każdy dzień zwłoki.

Nawet nieumyślne stosowanie zakazanej praktyki może zakończyć się nałożeniem na przedsiębiorcę kary pieniężnej w wysokości do 10 proc. przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok jej nałożenia

Praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów nie wolno stosować następującym podmiotom:

● osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą,

● wspólnicy spółki cywilnej,

● osoba fizyczna, osoba prawną, a także jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizująca lub świadcząca usługi o charakterze użyteczności publicznej,

● osoba fizyczna wykonująca zawód we własnym imieniu i na własny rachunek lub prowadząca działalność w ramach wykonywania takiego zawodu,

● osoba fizyczna, która posiada kontrolę nad co najmniej jednym przedsiębiorcą, choćby nie prowadziła działalności gospodarczej, jeżeli podejmuje dalsze działania podlegające kontroli koncentracji,

● związek przedsiębiorców.

Katarzyna Sawicka

gp@infor.pl

Ustawa z 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. nr 50, poz. 331 z późn. zm.).

Ustawa z 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (t. j. Dz.U. z 2003 r. nr 153, poz. 1503 z późn. zm.).

Ustawa z 23 sierpnia 2007 r. o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym (Dz.U. nr 171, poz. 1206 z późn. zm.).