Jak prowadzić przed sądem spór z biznesowym kontrahentem

Takie było założenie ustawy o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych, którą w 1989 r. dodano do kodeksu postępowania cywilnego nowy dział - Postępowanie w sprawach gospodarczych. Celem wprowadzenia odrębnej procedury dla sporów gospodarczych było usprawnienie postępowania w tych sprawach. Dokonana zmiana prawa nie przyniosła jednak oczekiwanych skutków. Postępowanie jest tak sformalizowane, że podmioty gospodarcze bez fachowej pomocy prawnej w ogóle sobie z nim nie radzą. Zachwianie logiki procesu cywilnego przez wprowadzenie obowiązku odkrywania wszelkich dowodów przy pierwszej czynności procesowej, zamiast przyspieszać tok postępowania, powoduje u stron konieczność dowodzenia na wszelki wypadek. Łączy się to z dodatkowymi, często zbytecznymi, kosztami pracy ludzi przygotowujących dowody na potrzeby procesu.

Nie. Aby sprawa sądowa została zakwalifikowana jako gospodarcza, muszą zaistnieć łącznie trzy przesłanki. Po pierwsze - sprawa musi dotyczyć stosunków cywilnych. Po drugie - stronami muszą być przedsiębiorcy. Po trzecie - sporny stosunek cywilny musi pozostawać w zakresie prowadzonej przez strony działalności gospodarczej. Sprawami gospodarczymi są także sprawy: ze stosunku spółki, przeciwko przedsiębiorcom o naruszanie środowiska i przywrócenie do stanu poprzedniego lub naprawienie szkody z tym związanej oraz zakazanie lub ograniczenie działalności zagrażającej środowisku, sprawy należące do właściwości sądów na podstawie przepisów o ochronie konkurencji, prawa energetycznego, prawa telekomunikacyjnego, prawa pocztowego oraz przepisów o transporcie kolejowym i sprawy przeciwko przedsiębiorcom o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone. Sprawy gospodarcze rozpatrują sądy gospodarcze, czyli wyspecjalizowane wydziały niektórych sądów rejonowych i sądów okręgowych.

W toku sprawy gospodarczej strona reprezentowana przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego jest obowiązana doręczać odpisy pism procesowych z załącznikami bezpośrednio stronie przeciwnej. Złożenie w sądzie pisma bez dołączonego dowodu doręczenia odpisu drugiej stronie skutkuje zwrotem pisma bez wzywania do usunięcia braku. Zasada ta nie dotyczy pierwszych pism w sprawie, a także pozwu wzajemnego, apelacji, skargi kasacyjnej, zażalenia, sprzeciwu od wyroku zaocznego, zarzutów od nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, sprzeciwu od nakazu zapłaty, wniosku o zabezpieczenie. W postępowaniu w sprawach gospodarczych brak jest także możliwości tzw. podmiotowego przekształcenia powództwa, czyli zmiany strony. Ograniczona została też dopuszczalność przekształceń przedmiotowych powództwa. Niedopuszczalne jest powództwo wzajemne. Potrącenie w toku postępowania możliwe jest tylko w razie, gdy wierzytelności udowodniono dokumentami. Wyrok sądu I instancji, wydany w sprawach o roszczenia pieniężne albo świadczenia innych rzeczy zamiennych, jest jednocześnie tytułem zabezpieczenia, wykonalnym bez nadania mu klauzuli wykonalności.

Terminem prekluzja dowodowa określa się ograniczenie w czasie dopuszczalności przedstawiania sądowi przez strony faktów i dowodów na ich poparcie. Wprowadzenie tej instytucji ma przede wszystkim zapobiec przedłużaniu postępowania oraz ma mobilizować przedsiębiorców do przedstawienia całego materiału procesowego, jakim dysponują, już na początku postępowania. Prekluzja odnosi się zarówno do działania strony powodowej, jak i pozwanej.

Ustawodawca zobowiązuje powoda do podania w pozwie wszystkich twierdzeń oraz dowodów uzasadniających dochodzone roszczenie pod rygorem utraty prawa zgłaszania ich na późniejszym etapie postępowania. Spóźnione twierdzenia sąd pominie, tzn. będzie je traktował jako niezgłoszone, a spóźnione wnioski dowodowe oddali. Jeżeli jednak strona wykaże, że zgłoszenie niektórych twierdzeń lub dowodów na etapie złożenia pozwu nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później, ustawodawca przewiduje dodatkowy dwutygodniowy termin na ich podniesienie, liczony od dnia, w którym powołanie ich stało się możliwe lub wynikła potrzeba ich powołania. Decyzja co do przyjęcia i rozpoznania takich twierdzeń i dowodów leży w gestii sądu. Pozwany, oprócz twierdzeń i dowodów na ich poparcie, powinien w odpowiedzi na pozew zawrzeć również wszelkie zarzuty przeciwko żądaniu pozwu.

Kodeks postępowania cywilnego nie wprowadza generalnego, powszechnego przymusu adwokacko-radcowskiego. Obowiązkowe zastępstwo pojawia się na etapie postępowania przed Sądem Najwyższym, tj. w postępowaniu wszczętym skargą kasacyjną oraz w postępowaniu o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Obejmuje ono również czynności procesowe związane z postępowaniem przed SN, podejmowane jeszcze przed sądem niższej instancji.

W postępowaniu przez sądami rejonowymi, okręgowymi i apelacyjnymi - strona może być w postępowaniu gospodarczym reprezentowana nie tylko przez adwokata, radcę prawnego, ale także przez rzecznika patentowego w sprawach z zakresu ochrony przemysłowej. Ponadto pełnomocnikiem przedsiębiorcy, także nieposiadającego osobowości prawnej, może być pracownik tej jednostki albo jej organu nadrzędnego. W postępowaniu gospodarczym stronę może reprezentować także osoba sprawująca zarząd majątkiem lub interesami strony oraz osoba pozostająca ze stroną w stałym stosunku zlecenia, jeżeli przedmiot sprawy wchodzi w zakres tego zlecenia.

Zbyt często na skutek rozstrzygnięcia sądu II instancji okazuje się, że liczba popełnionych w I instancji błędów jest tak duża lub błędy te są tak poważne, że konieczne jest przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji. Ponadto sądy są nieprzygotowane organizacyjnie do załatwiania tak dużej liczby spraw, jaka obecnie do nich wpływa. Brakuje sędziów i pracowników niższego szczebla. W stosunku do potrzeb wciąż w małym stopniu korzysta się z komputerowych technik pracy biurowej. Pierwszy e-sąd w Polsce funkcjonuje na etapie początkowego rozruchu. Są to jedne z głównych przyczyn, relatywnie bardzo długiego rozpatrywania spraw sądowych w naszym kraju.

Przedsiębiorcy, którzy nie chcą występować na drogę sądową, powinni sprawdzić, czy nie mogą rozliczyć się między sobą w drodze kompensaty. Aby dokonać kompensaty, wierzyciel określonego podmiotu gospodarczego musi być jednocześnie jego dłużnikiem. Potrącenia można dokonać, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem. Potrącenie odbywa się do wysokości wierzytelności niższej i dokonuje się w drodze złożenia oświadczenia drugiej stronie.

Alternatywnym dla postępowania sądowego sposobem zaspokajania roszczeń jest sprzedaż wierzytelności. Konieczna jest umowa, w której potencjalny nabywca nabędzie wierzytelność za określoną kwotę pieniężną. Możliwa jest również zamiana, której przedmiotem są wierzytelności. Istotnym zagadnieniem jest dopuszczalność zbycia wierzytelności. Nie wszystkie bowiem wierzytelności nadają się do sprzedaży. Przeszkodą może być między innymi umowny zakaz zbywania wierzytelności.

@RY1@i02/2010/037/i02.2010.037.087.0003.001.jpg@RY2@

Fot. Archiwum

Piotr Jurczak, radca prawny i partner w kancelarii BSJP Taylor Wessing

radca prawny i partner w kancelarii BSJP Taylor Wessing

Ustawa z 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (Dz.U. nr 33 poz. 175).

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm.).