W jaki sposób małżonkowie mogą wykonywać prawo z akcji

W świetle art. 36 par. 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) każdy z małżonków jest uprawniony do dokonywania nieograniczonych czynności zarządu majątkiem wspólnym w zakresie przedmiotów tego majątku, jakim są m.in. udziały oraz akcje. Zaś art. 184 par. 1 kodeksu spółek handlowych (k.s.h.) i art. 332 par. 2 k.s.h. statuują zasadę, iż współuprawnieni z udziałów/akcji wykonują swoje prawa w spółce przez wspólnego przedstawiciela. Na tle powyższych przepisów mogłoby się wydawać, iż pojawia się kolizja norm, gdyż regulacje prawa rodzinnego pozwalają na samodzielne działanie współmałżonka, podczas gdy regulacje k.s.h. nakazują współuprawnionym z udziałów/akcji wykonywać swe uprawnienia przez wspólnego przedstawiciela. Tak jednak nie jest, co zostanie uzasadnione poniżej.

Zgodnie z pierwotnie przyjętą koncepcją legislacyjną k.r.o. normuje ogólne zasady wykonywania praw wchodzących w skład majątku wspólnego (por. art. 36 k.r.o.), w oderwaniu od ich rozmaitych typów i rodzajów. Jednak ze względu na szczególny charakter wykonywania praw udziałowych/akcyjnych przez współuprawnionych z udziałów/ /akcji, przyjąć należy, iż na tym (szczególnym) gruncie zastosowanie znajdą przepisy art. 184 par. 1 oraz art. 333 par. 2 zd. 1 k.s.h. Zgodnie z nimi współuprawnieni wykonują prawa w spółce przez wspólnego przedstawiciela (tak m.in. postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie, XVI Wydział Gospodarczy z 29 kwietnia 2011 r., XVI GCo 75/11 (niepubl.). Omawiane przepisy znajdą zastosowanie, ale tylko gdy chodzi o prawa w spółce wykonywane wobec spółki. Natomiast w relacjach małżonków z osobami trzecimi w zakresie wykonywania wspólnych praw udziałowych/akcyjnych (np. w razie podjęcia czynności prowadzącej przykładowo do zbycia albo obciążenia prawa udziałowego/akcyjnego) obowiązują - w braku szczególnych regulacji k.s.h. na tej płaszczyźnie - w pełnym zakresie unormowania k.r.i.o.

Zgodnie z art. 184 par. 1 oraz art. 333 par. 2 k.s.h. współuprawnieni z udziałów/akcji wykonują swoje prawa w spółce przez wspólnego przedstawiciela. Tym samym, przeprowadzając wykładnię a contrario ww. przepisów, uznać należy, że w przypadku gdy współuprawnieni nie wskazali wspólnego przedstawiciela, nie mogą realizować (jakichkolwiek) praw wynikających ze stosunku spółki. Powyższe - restrykcyjne - stanowisko zaakceptował także Sąd Najwyższy w wyroku z 4 stycznia 2007 r. (III CSK 238/07, LEX nr 445167). Stwierdził w nim, że: "brak wskazania wspólnego przedstawiciela powoduje sytuację, w której prawa z udziału pozostają w zawieszeniu i nie mogą być wykonywane". Praktyka jednak pokazuje, iż na tle wykonywania praw udziałowych/akcyjnych przez (małżonków) współuprawnionych z udziałów/akcji powstaje wiele wątpliwości. W sytuacji bowiem niewyznaczenia przez małżonków wspólnego przedstawiciela powstaje pytanie, czy gdy na zgromadzeniu zjawią się obydwoje małżonkowie, to powinni oni zostać dopuszczeni do udziału na zgromadzeniu? Czy jeżeli zostaną dopuszczeni do udziału na zgromadzeniu, to należy wliczyć reprezentowany przez nich kapitał zakładowy do quorum? Czy jeżeli nie wyznaczyli wspólnego przedstawiciela, a głosują w sposób jednolity, to należy uznać ich głosy za ważnie oddane?

Sąd Najwyższy stoi na jednoznacznym stanowisku, iż w razie niewyznaczenia wspólnego przedstawiciela prawa udziałowe/akcyjne pozostają w zawieszeniu i nie mogą być skutecznie wykonywane. Możliwe są bowiem sytuacje, w których współuprawnieni - choć nie będą w stanie porozumieć się co do ustanowienia osoby, która wspólnie by ich reprezentowała - osiągną jednak konsensus co do sposobu wykonania pojedynczych praw (np. prawa kontroli w spółce z o.o.). W takiej sytuacji warto się zastanowić nad zastosowaniem wykładni liberalnej przepisu art. 184 par. 1 oraz art. 332 par. 2 k.s.h. i umożliwieniem takim małżonkom skutecznego wspólnego wykonywania praw udziałowych/akcyjnych (tj. bez konieczności wyznaczenia wspólnego przedstawiciela). Skoro bowiem współuprawnieni decydują się na wspólne i jednolite wykonywanie praw udziałowych/akcyjnych, ryzyko zaistnienia wzruszenia czynności (np. podjętej uchwały) przez współuprawnionych niebiorących udziału w czynności jest wyeliminowane (albowiem oboje małżonkowie uczestniczą w danej czynności).

Konsekwencją dopuszczenia współuprawnionych do uczestnictwa na zgromadzeniu jest wliczanie reprezentowanego przez nich kapitału zakładowego do quorum. Wliczenie reprezentowanego przez nich kapitału zakładowego do quorum nie rodzi ryzyka dla współuprawnionych, albowiem w razie uznania, iż dana uchwała godzi w ich interesy bądź jeżeli nie wyrażają na nią zgody - mogą, bądź głosować jednolicie przeciwko danej uchwale (i następnie zgodnie zaskarżyć uchwałę), bądź - jeżeli do podjęcia uchwały wymagane jest quorum, a reprezentowany przez współuprawnionych kapitał zakładowy ma na nie wpływ - nawet opuścić zgromadzenie przed danym punktem porządku obrad (i w ten sposób uniemożliwić podjęcie uchwały, której się przeciwstawiają). Na tle powyższego powstaje również kolejna wątpliwość, a mianowicie - w razie uznania, iż współuprawnieni mogą wspólnie wykonywać prawa udziałowe/akcyjne (w tym wykonywać prawo głosu) - jak należy traktować głosy przysługujące udziałom/akcjom reprezentowanym przez współuprawnionych, jeżeli prawo głosu wykonują niejednolicie. W mojej ocenie zasadne jest przyjęcie, iż w takiej sytuacji oddane głosy należy uznać za nieważne, jako głosy wyłączone z głosowania wskutek zakazu ustawy, i nie powinny być brane pod uwagę przy liczeniu głosów (za, przeciw, wstrzymujących się) za daną uchwałą.

Kodeks rodzinny i opiekuńczy reguluje ogólne zasady dotyczące zarządu majątkiem wspólnym, podczas gdy k.s.h. określa (art. 184 par. 1 k.s.h., art. 332 par. 2 k.s.h.) szczegółowe zasady wykonywania praw przez współuprawnionych z udziałów/akcji, w tym współuprawnionych będących małżonkami. Zatem ww. przepisy k.s.h. należy uznać - ale tylko gdy chodzi o prawa w spółce wykonywane wobec spółki - za unormowanie szczególne w stosunku do art. 36 par. 2 k.r.o. Według niego, co do zasady, każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym. Natomiast w relacjach małżonków z osobami trzecimi w zakresie wykonywania wspólnych praw udziałowych/ /akcyjnych (np. w razie zbycia akcji/udziału) obowiązują - w braku szczególnych regulacji k.s.h. - w pełnym zakresie unormowania k.r.o. (przykładowo każdy z małżonków - o ile drugi nie wyraził sprzeciwu - może samodzielnie - ze skutkiem dla obydwu małżonków - zbyć wspólne akcje/udziały).

Odnosząc się z kolei do skutków niewyznaczenia wspólnego przedstawiciela, uznać należy, iż, co do zasady, współuprawnieni z udziałów/akcji małżonkowie nie mogą wykonywać w takim przypadku żadnych praw wobec spółki, chyba że wyrażą wolę wspólnego (jednolitego działania) w konkretnym przypadku (udziału w zgromadzeniu, głosowania nad uchwałą, skorzystania z uprawnień kontrolnych, zaskarżenia uchwały etc).

@RY1@i02/2011/192/i02.2011.192.210.006c03.801.jpg@RY2@

dr Radosław Kwaśnicki

dr Radosław Kwaśnicki

radca prawny, partner zarządzający Kancelarii Kwaśnicki, Wróbel i Partnerzy - Radcowie Prawni sp.p.

Ustawa z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 ze zm.).

Ustawa z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 ze zm.).