Tylko ważne przyczyny uzasadniają wyłączenie wspólnika ze spółki

Podstawą działania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (dalej sp. z o.o.) jest wzajemne zaufanie wspólników i podejmowanie zgodnych działań obliczonych na realizację celu, dla jakiego ona powstała. Czasem dochodzi jednak do sytuacji, kiedy to wspólnik zachowuje się szkodliwie dla korporacji i pozostałych wspólników. Mogą to być działania zarówno zamierzone, jak i wynikające z zaniedbania. Dlatego w przepisach przewidziano możliwość wyłączenia wspólnika. Rozwiązanie to jest charakterystyczne dla spółki z o.o. Nie występuje ono ani w spółce akcyjnej, ani - w tej postaci - w spółkach osobowych, gdzie wyłączenie wspólnika może być skutkiem jedynie powództwa o rozwiązanie spółki. W związku z tym, iż spółka z o.o. jest w obrocie gospodarczym najczęściej wykorzystywaną spółką handlową, zagadnienie to wydaje się szczególnie ważne.

Najpierw powództwo

Zgodnie z art. 266 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. z 2000 r. nr 94, poz. 1037 ze zm., dalej k.s.h.) w sytuacji gdy którykolwiek ze wspólników w istotny sposób utrudnia prowadzenie spraw spółki, pozostali wspólnicy są uprawnieni do wystąpienia do sądu z pozwem o wyłączenie go ze spółki z przyczyn leżących po jego stronie.

Niezbędnym warunkiem złożenia tego rodzaju powództwa jest wystąpienie po stronie powodowej wszystkich pozostałych wspólników. Łączna wartość ich udziałów musi wynosić ponad połowę kapitału zakładowego (czyli np. w spółce, w której kapitał zakładowy dzieli się na 100 udziałów, warunek ten zostaje spełniony, gdy suma udziałów w kapitale zakładowym żądających wyłączenia wynosi co najmniej 51 udziałów). Umowa spółki może przyznać prawo wystąpienia z powództwem także mniejszej liczbie wspólników (art. 266 par. 2 k.s.h.). Ale także w tym przypadku ich udziały muszą stanowić więcej niż połowę kapitału zakładowego. Dlatego gdy żądanie o usunięcie z korporacji zamierza złożyć jedynie część wspólników, pozew należy wnieść nie tylko wobec wspólnika, którego dotyczy żądanie, lecz także w stosunku do pozostałych, niewystępujących z powództwem. Są oni pozywani o uznanie, że dany wspólnik ma być wyłączony. Proces o wyłączenie musi angażować bowiem wszystkich wspólników spółki.

Po stronie powodowej wspólników łączy współuczestnictwo jednolite i konieczne (SN w wyroku z 19 marca 1997 r., sygn. II CKN 31/97). Oznacza to ograniczenie samodzielności poszczególnych podmiotów występujących w procesie. Przede wszystkim czynności współuczestników działających są skuteczne wobec niedziałających, a dokonanie czynności materialno-dyspozycyjnych (cofnięcie pozwu, zrzeczenie się powództwa, zawarcie ugody) wymaga zgody wszystkich współuczestników. O tym zaś, że występuje tu współuczestnictwo konieczne, świadczy treść art. 266 k.s.h. Powództwem o wyłączenie wspólnika muszą być bowiem objęci wszyscy wspólnicy - jedni po stronie powodowej, inni po stronie pozwanej. [przykład 1]

Zgodnie z wyrokiem Sądu Najwyższego z 2 kwietnia 2004 r. (sygn. III CK 465/2002) w sprawie o wyłączenie wspólnika ze spółki z o.o. sąd powinien ustalić, czy osoby występujące z żądaniem mają legitymację czynną do wszczęcia takiej sprawy. Przy ustalaniu składu osobowego spółki sąd nie może opierać się wyłącznie na treści wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS) ani też odsyłać osoby zainteresowanej do odrębnego postępowania. [przykład 2]

Pozwanym jest natomiast ten, kogo dotyczy pozew o usunięcie ze spółki. Jeżeli umowa spółki zezwala na wystąpienie z żądaniem przez mniejszą liczbę wspólników (a więc nie wszystkich pozostałych), dopuszczalne jest także dochodzenie jednym pozwem wyłączenia kilku udziałowców, a także wszystkich pozostałych przez wspólnika większościowego. W tym kierunku wypowiedział się m.in. Sąd Apelacyjny w Poznaniu w postanowieniu z 11 września 2008 r. (sygn. I ACz 888/08).

Należy jednak pamiętać, że powody wykluczenia będą zawsze oceniane przez sąd indywidualnie wobec każdej z osób. Należy się więc liczyć z tym, że sąd niekoniecznie podzieli opinię tych, którzy dążą do wyłączenia. Może zdarzyć się tak, że uzna za uzasadnione podstawy do wyłączenia jednego z pozwanych, kwestionując jednocześnie argumentację dotyczącą zawinionego działania innego. Tego rodzaju ustalenia będą skutkowały oddaleniem powództwa w całości, ponieważ postanowienie sądu w tego rodzaju sprawach musi być jednakowe wobec wszystkich pozwanych.

Jakie uzasadnienie

Kolejnym warunkiem wyłączenia wspólnika są ważne, uzasadniające pozew powody. To oznacza, że żądanie wyłączenia nie może się opierać na błahych motywach, być wynikiem sprzeczki między udziałowcami itp. Ponadto muszą one dotyczyć określonego wspólnika (lub poszczególnych wspólników), a zatem nie mogą one dotyczyć ani wszystkich wspólników, ani też samej spółki. W takiej sytuacji uzasadnione jest bowiem wystąpienie z żądaniem rozwiązania spółki na podstawie art. 271 pkt 1 k.s.h., tj. z ważnych przyczyn wywołanych stosunkami spółki. W procesie o wyłączenie przyczyny wykluczenia powinny być zatem zindywidualizowane.

Powód wyłączenia wspólnika nie zawsze musi łączyć się ze szkodą po stronie spółki, jednak ewentualne jej wystąpienie będzie przemawiało za uznaniem go za ważny. Jeżeli jednak dane postępowanie wiąże się ze szkodą, wspólnik niezależnie od żądania wyłączenia może ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadach ogólnych.

Za ważne uznaje się przyczyny obiektywne (np. długotrwała choroba) lub subiektywne (np. szykana wspólników). Mogą one być zawinione lub niezawinione. Do pierwszej grupy zalicza się: nadużywanie prawa kontroli dla szykany albo w celach konkurencyjnych, ciągłe żądanie zwoływania zgromadzeń wspólników, dopuszczenie się czynów nieuczciwej konkurencji wobec spółki, istotne zaniedbywanie obowiązków wynikających ze stosunku spółki (np. powtarzających się świadczeń niepieniężnych, dopłat), blokowanie zasadnych inicjatyw spółki poprzez brak współdziałania przy podejmowaniu uchwał, działanie na szkodę spółki poprzez rozpowszechnianie nieprawdziwych wiadomości na jej temat (np. o jej stanie finansowym).

Z kolei przyczynami niezawinionymi mogą być np.: wyjazd za granicę na dłuższy okres, utrata zdolności do pracy lub długotrwała choroba wspólnika, który z mocy umowy spółki zobowiązany jest do osobistej pracy w korporacji, spowodowana siłą wyższą niemożność realizacji obowiązków wynikających ze stosunku spółki. [przykład 3]

Powody żądania wyłączenia mogą być wskazane w umowie spółki (por. wyrok SN z 11 października 1937 r., sygn. C II 908/37), nie przekreśla to jednak dopuszczalności wyłączenia z innej, niewymienionej w umowie przyczyny, jeżeli zostanie ona uznana przez sąd za ważną.

Orzeczenia sądów gospodarczych

Wiele przykładów "ważnych przyczyn" uzasadniających wykluczenie ze spółki podaje Kinga Kronenberger w artykule pt. "Wyłączenie wspólnika ze spółki z o.o. w orzecznictwie sądów gospodarczych" (Transformacje Prawa Prywatnego 2007/7/77). Autorka przeanalizowała orzeczenia sądów gospodarczych południowej Polski wydane w latach 2000 - 2006.

Na podstawie zebranego materiału wyróżniła następujące grupy powodów, na które w pozwach powoływali się wspólnicy: prowadzenie działalności konkurencyjnej, spowodowanie bezpośredniej szkody majątkowej dla spółki, niewypełnienie powinności wobec spółki, brak współdziałania z pozostałymi wspólnikami, nadużywanie swoich uprawnień. Z czego najczęstszą przyczyną wyłączenia, którą wskazywali wspólnicy, było naruszenie zasad lojalności. Pojęcie lojalności można tu rozumieć szerzej, nie tylko jako odnoszące się do zakazu prowadzenia działalności konkurencyjnej (mogącej stanowić poważne zagrożenie dla spółki), lecz także przejawiające się w ogólnej dbałości o jej interes. Tym samym spowodowanie bezpośredniej szkody majątkowej po stronie spółki również zostanie zakwalifikowane jako "ważna przyczyna". Towarzysząca temu utrata zaufania pozostałych wspólników do osoby mającej ulec wyłączeniu będzie tu niejako dopełnieniem prowadzącym do sytuacji, w której bezkonfliktowa współpraca między wspólnikami nie jest już możliwa. [przykład 4]

Naruszenie obowiązku lojalności często przejawia się w prowadzeniu przez wspólnika działalności konkurencyjnej szkodzącej interesom spółki oraz w braku współdziałania w podejmowaniu niezbędnych dla spółki uchwał. [przykład 5]

W praktyce często jako powód wykluczenia podaje się uchybienia w sprawowaniu funkcji w spółce np. członka zarządu lub prokurenta. Takie zachowanie może zaś wpłynąć na utratę zaufania do danego wspólnika, co również należy wziąć pod uwagę przy orzekaniu (zwłaszcza w sytuacji gdy zachodzą także inne przesłanki uzasadniające wyłączenie).

W pojęciu "ważne przyczyny" mieści się także okoliczność uchylenia się od obowiązku wniesienia dopłat. Chodzi zwłaszcza o sytuację, gdy spółka jest w trudnej sytuacji finansowej i dlatego zachodzi konieczność dofinansowania jej działalności.

Wystąpienie ważnych powodów wykluczenia trzeba oceniać różnie w zależności od etapu działalności spółki. Inne są one w okresie organizowania przedsiębiorstwa, inne w czasie pełnej aktywności, a inne w toku postępowania likwidacyjnego, odmienne są bowiem wtedy cele i charakter podejmowanych wówczas działań. [przykład 6]

Za powody uzasadniające wyłączenie nie są natomiast uważane: jednorazowa nieobecność na zgromadzeniu wspólników, w szczególności w sytuacji gdy nie uniemożliwia to podjęcia uchwał, wykonywanie praw udziałowych zgodnie z ich społeczno-gospodarczym przeznaczeniem i zasadą lojalności czy też przejściowe nieporozumienia lub różnice zdań między wspólnikami, które we wszelkiego typu organizacjach ludzkich są zjawiskiem do pewnego stopnia nieuchronnym.

Ważna właściwość

Ze względu na to, że sprawa o wyłączenie jest sprawą ze stosunku spółki, stosowne powództwo należy wnieść do sądu właściwego ze względu na jej siedzibę (art. 40 k.p.c.). Do 3 maja 2012 r., tj. do dnia uchylenia przepisów o odrębnym postępowaniu gospodarczym, właściwym funkcjonalnie był sąd gospodarczy (art. 479¹ par. 2 pkt 1 k.p.c.).

Sprawa o wyłączenie wspólnika jest sprawą o prawo majątkowe (por. uchwałę SN z 6 czerwca 2007 r., sygn. III CZP 56/07). W rezultacie w I instancji sprawę rozpoznaje sąd rejonowy, chyba że wartość przedmiotu sporu - określana na podstawie rzeczywistej (rynkowej) wartość udziałów wyłączanego wspólnika - przekracza 100 tys. zł (por. postanowienie SN z 8 października 1997 r., sygn. II CZ 108/97).

Kwalifikacja sprawy o wyłączenie wspólnika jako sporu o prawo majątkowe pozwala na poddanie go także pod rozstrzygnięcie sądu polubownego. Zamieszczenie w umowie spółki zapisu na sąd polubowny wyłącza drogę sądową, tj. możliwość żądania rozpoznania sprawy przez sąd powszechny (art. 1165 k.p.c.).

W sprawie o wyłączenie wspólnika rozstrzygnięcie sądu zapada w postępowaniu procesowym w formie wyroku (por. wyrok NSA z 19 stycznia 2012 r., sygn. II GSK 1482). Orzeczenie uwzględniające powództwo powinno zawierać dyspozycję odnośnie do wyłączenia wspólnika, określać cenę przejęcia (tj. kwotę, za jaką mają zostać nabyte jego udziały) oraz termin, w ciągu którego ma ona zostać zapłacona wraz z odsetkami od dnia doręczenia pozwu (art. 266 par. 3 i art. 267 par. 1 k.s.h.).

Cenę przejęcia udziałów wykluczonego wspólnika sąd ustala na podstawie rzeczywistej, czyli rynkowej (godziwej) wartości udziałów wyłączanego wspólnika na dzień doręczenia pozwu. Niedopuszczalne jest poprzestanie na ustaleniu wartości bilansowej udziałów (wyrok SN z 16 stycznia 2002 r., sygn. IV CKN 610/00). Sąd powinien wziąć pod uwagę to, że na tę wartość mają wpływ takie czynniki, jak: perspektywy rozwoju spółki, prawdopodobieństwo osiągnięcia przez nią zysków w przyszłości, klientela, ciche rezerwy oraz renoma. Cena jest ustalana na dzień doręczenia pozwu. Podobnie liczone są odsetki, które też narastają od dnia doręczenia pozwu. Przyjąć więc należy, w przypadku wydania orzeczenia o wyłączeniu, że skoro odsetki liczone są od tego dnia, to zasądzane one będą zawsze.

Przy ustaleniu ceny przejęcia sąd najczęściej będzie korzystał z ostatniego przed doręczeniem pozwu bilansu finansowego przedsiębiorstwa. Sąd może również, dla dokonania wyceny udziałów, zgodnie z art. 278 k.p.c., posłużyć się opinią sporządzoną przez biegłego. Dowód taki powinien zostać dopuszczony z urzędu, bez potrzeby wnoszenia stosownego wniosku przez strony (art. 232 k.p.c.). Sąd powołuje biegłego, gdy został już zgromadzony w sprawie materiał faktyczny, pozwalający na wydanie opinii.

Termin zapłaty ceny przejęcia powinien być rozsądny (nie nazbyt krótki) i liczony od daty uprawomocnienia się wyroku. W drodze analogii postuluje się tu okres przekraczający nieznacznie miesięczny termin do wykonania prawa pierwszeństwa z art. 258 k.s.h.

Udziały wspólnika wyłączonego muszą być przejęte przez wspólników lub osoby trzecie. W umowie spółki można uprzywilejować wspólników w ten sposób, że będą oni mieli pierwszeństwo co do nabycia udziału wyłączonego wspólnika. Udziałów nie może jednak przejąć spółka. Nie wolno również postanowić, że zostanie wypłacony z innych funduszy spółki lub dokonuje się to nieodpłatnie.

Przejęcie udziałów musi być całkowite. Nie sposób pozostawić dotychczasowemu właścicielowi części udziałów, ułamka czy ułamkowej części udziałów.

Jaki efekt

Zgodnie z art. 269 k.s.h. wspólnika prawomocnie wyłączonego, za którego przejęte udziały zapłacono w terminie, uważa się za usuniętego ze spółki już od dnia doręczenia mu pozwu. Nie wpływa to jednak na ważność czynności, w których brał on udział w spółce po dniu doręczenia mu pozwu. Dotyczy to zarówno czynności wynikających z przynależności do spółki (czynności korporacyjne), jak też wykonywanych jako organ spółki (członek zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej).

Skuteczne wyłączenie wspólnika, a więc takie, które opiera się na orzeczeniu sądu i faktycznej spłacie udziału przejmowanego, powoduje, że wspólnik ten przestaje być członkiem spółki. Traci wszelkie prawa i obowiązki związane z udziałem. Dotyczy to zarówno praw i obowiązków udziałowych, jak i nałożonych osobiście.

Orzeczenie sądu działa wstecznie, od chwili doręczenia pozwu, a więc jest to moment wcześniejszy niż wydanie orzeczenia. Jeżeli są jakieś świadczenia zalegające z przejmowanych udziałów, należy stosować art. 186 k.s.h., dotyczący zbycia udziałów. Wówczas przejmujący i wyłączony wspólnik odpowiadają solidarnie za świadczenia zalegające ze zbytych udziałów.

Jeżeli cena przejęcia nie zostanie zapłacona albo złożona do depozytu sądowego w terminie określonym w wyroku, orzeczenie o wyłączeniu staje się bezskuteczne (art. 267 par. 1 k.s.h.). Sankcji tej nie uchyla zapłata dokonana po terminie. Wspólnik bezskutecznie wyłączony może żądać od pozywających go naprawienia wyrządzonej w ten sposób szkody, np. zwrotu kosztów przegranego procesu, strat z tytułu zawieszenia w wykonywaniu praw udziałowych (art. 267 par. 2 k.s.h.). W razie bezskuteczności wyłączenia albo oddalenia powództwa pozwany wspólnik może ponadto występować z roszczeniami odszkodowawczymi na podstawie ogólnych przepisów art. 415 oraz art. 471 k.c.

PRZYKŁAD 1

Wspólny pozew

Wspólnicy spółki z o.o. zamierzali zwiększyć jej kapitał zakładowy. Jeden z trzech udziałowców zablokował podjęcie w tej sprawie uchwały (dysponuje on 40 proc. udziałów). Warunkiem skutecznego wniesienia pozwu o jego wykluczenie jest poparcie wszystkich pozostałych wspólników (muszą dysponować ponad 50 proc. udziałów, w powyższej sytuacji posiadają 60 proc. udziału). W sprawie o wyłączenie występuje współuczestnictwo konieczne i jednolite, a zatem wszyscy wspólnicy stanowią stronę procesową i ich działania mają bezpośredni skutek w sferze praw i obowiązków współpowodów.

PRZYKŁAD 2

Wzruszalność wpisów do KRS

Waldemar S. i Piotr Z. domagali się wyłączenia ze spółki z o.o. wspólnika Andrzeja P. Powodowie reprezentują łącznie 73,18 proc. udziałów. Pozwany kwestionował legitymację czynną strony powodów z tej przyczyny, że w chwili wytoczenia powództwa Piotr Z. nie był wspólnikiem spółki. Powołał się przy tym na wpis do KRS, z którego wynikało, że zamiast Piotra Z. wspólnikiem był Jerzy P. Sąd wydając wyrok o wykluczeniu Piotra Z. ze spółki, wskazał, że pozwani skutecznie zakwestionowali wpisy do KRS. Jak się okazało, umowa o zbyciu udziałów przez Piotra Z. na rzecz Jerzego P. była nieważna.

PRZYKŁAD 3

Oddalenie żądania

Wspólnicy większościowi wystąpili z żądaniem wykluczenia udziałowca ze spółki. W uzasadnieniu powoływali się na niezawinione (wywołane chorobą) czterokrotne niestawiennictwo na zgromadzeniach wspólników (pomimo prawidłowego jej zawiadomienia). Sąd oddalił powództwo, uznając, że w tym przypadku niestawiennictwo na zgromadzeniach nie może być przyczyną wyłączenia, gdyż nieobecność usprawiedliwiało pozostawanie pozwanej na zwolnieniu lekarskim po przebytej operacji. Ponadto sąd nie wziął pod uwagę zarzutu powodów, iż pozwana nie wyraziła zgody na głosowanie pisemne ani na głosowanie za pośrednictwem ustanowionego pełnomocnika, gdyż nie miała ona takiego obowiązku. Kodeks spółek handlowych nie wprowadza bowiem wymogu ustanowienia pełnomocnika czy akceptacji głosowania pisemnego w przypadku, gdy wspólnik nie może uczestniczyć w zgromadzeniu.

PRZYKŁAD 4

Nielojalność jako przyczyna

Wspólnicy zażądali wykluczenia, opierając je na zarzucie naruszenia obowiązku lojalności. W uzasadnieniu pozwu podano działanie wspólnika na szkodę spółki poprzez kształtowanie jej niekorzystnego wizerunku i niewykonywanie podjętych przez zgromadzenie wspólników uchwał. Pozwany publicznie szkalował członków zarządu, zarzucał im korupcję, kradzieże itp. Takie postępowanie mogłoby zostać ponadto zakwalifikowane jako jaskrawy przykład skonfliktowania wspólników, kiedy to realne szanse na normalizację ich wzajemnych stosunków były znikome, a co za tym idzie - pozostawanie wspólnika w spółce stało się bezcelowe. Sąd w wyroku orzekł wykluczenie nielojalnego wspólnika (wyrok Sądu Rejonowego w Lublinie, sygn. akt VIII GC 2170/04).

Uwaga

Wyłączenie wspólnika jest skuteczne, gdy wyrok w tej sprawie jest prawomocny i doszło do zapłacenia mu pełnej ceny przejęcia (wraz z odsetkami) za jego udziały w spółce

Leszek Jaworski

dgp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 266 - 269 ustawy z 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz.U. nr 94, poz. 1037 z późn. zm.).

Art. 16, art. 17, art. 40, art. 72 - 74, art. 697 par. 1 i 2 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).