Na rynku usług niezbędnych bardzo łatwo o nadużycia

@RY1@i02/2013/186/i02.2013.186.18300040a.803.jpg@RY2@

Jednym z zadań prezesa UOKiK jest walka z praktykami ograniczającymi konkurencję na rynkach lokalnych. Na szczególną uwagę zasługują działania dotyczące sektora wodno-kanalizacyjnego, w którym od lat ujawniana jest duża liczba nieprawidłowości. Tylko w I półroczu 2013 r. wydanych zostało 21 decyzji w sprawie nadużywania pozycji dominującej na lokalnych rynkach dostawy wody i odbioru ścieków. Stanowiło to 75 proc. wszystkich wydanych w tym czasie przez prezesa UOKiK decyzji antymonopolowych.

Rynki dostawy wody i odbioru ścieków funkcjonują jako naturalne monopole sieciowe. Co do zasady sieć wodno-kanalizacyjna znajdująca się na terenie jednej gminy obsługiwana jest przez jedno przedsiębiorstwo, z którego usług korzystają mieszkańcy. Przedmiotowe usługi cechuje wysoki poziom niezbędności i całkowity brak zastępowalności. Dlatego przepisy prawa zapewniają odbiorcom szczególny poziom ochrony. Mimo to zdarza się, że przedsiębiorstwa wodno-kanalizacyjne, z racji posiadanej siły rynkowej, oferują nieuczciwe warunki świadczenia usług.

Przykładowo powszechnie występującą praktyką jest narzucanie przez te przedsiębiorstwa postanowień umownych, które są uciążliwe dla ich kontrahentów, a im samym przynoszą nieuzasadnione korzyści. UOKiK kwestionuje m.in. zapisy wyłączające odpowiedzialność odszkodowawczą dostawców za przerwy lub ograniczenia w świadczeniu usług oraz zapisy, na mocy których przedsiębiorstwa ustalają maksymalną bonifikatę za dostawy wody o nieodpowiedniej jakości. Za nielegalne uważane są też postanowienia zastrzegające wygórowane kary umowne z tytułu zawinionego przez odbiorcę zaboru lub uszkodzenia wodomierza.

Przyłącze za darowiznę

W ostatnich latach wiele decyzji prezesa UOKiK odnosiło się również do narzucania kłopotliwych warunków przyłączenia do sieci. Kwestionowane praktyki dotyczą nakładania na odbiorców obowiązku poniesienia kosztów robót niestanowiących kosztów budowy przyłączy. Chodzi o sytuacje, gdy warunkiem przyłączenia jest sfinansowanie przez odbiorcę przewodów łączących wewnętrzną instalację w budynku z siecią, znajdujących się poza granicą podłączanej nieruchomości. Dotyczy to również przypadków, w których instalacje podłączeniowe znajdują się w granicach nieruchomości, lecz za najbliżej położoną budynku studzienką kanalizacyjną. W świetle dotychczasowego orzecznictwa koszty związane z budową tych urządzeń (robocizny i materiałów oraz włączenia do sieci) powinno ponosić przedsiębiorstwo.

Za niedozwolone uznawane są też wszelkie praktyki polegające na uzależnianiu przyłączenia do sieci od wniesienia przez przyszłego odbiorcę, np. w formie darowizny, opłaty tytułem współfinansowania jej rozbudowy. Obowiązek budowy urządzeń wodno-kanalizacyjnych powinien należeć do przedsiębiorstwa, a jedyną formę partycypacji finansowej mieszkańców gminy w rozbudowie infrastruktury stanowić mogą opłaty adiacenckie, których wysokość jest określana w decyzji wójta, burmistrza lub prezydenta miasta.

Jednocześnie spoczywający na przedsiębiorstwach obowiązek budowy urządzeń służących do rozprowadzania wody i odprowadzania ścieków nie ma charakteru bezwarunkowego. Jego ramy wyznacza wieloletni plan rozwoju i modernizacji urządzeń wodno-kanalizacyjnych uchwalany przez radę gminy. Jeżeli w danym rejonie brak jest technicznych możliwości świadczenia usług, a plan nie zakłada budowy sieci, przedsiębiorstwo może uzależnić przyłączenie od wybudowania odcinka sieci przez przyszłego odbiorcę. W takim przypadku osobie, która sfinansowała budowę urządzeń, przysługuje roszczenie o odpłatne przejęcie ich własności przez przedsiębiorstwo na podstawie art. 49 par. 2 kodeksu cywilnego. Stosowanie praktyk utrudniających lub uniemożliwiających skorzystanie z tego prawa traktowane jest jako nadużycie pozycji monopolistycznej. Podobnie kwalifikowane jest wymuszanie przejmowania tych urządzeń w sposób nieodpłatny bądź za symbolicznym wynagrodzeniem, a także praktyki związane z odmową ich przejęcia.

Opłata z nadużyciem

Wspomnieć należy też, że w związku z przyłączeniem do swojej sieci przedsiębiorstwa wodno-kanalizacyjne mogą pobierać opłatę taryfową, określoną w par. 5 pkt 7 rozporządzenia ministra budownictwa z 28 czerwca 2006 r. w sprawie określania taryf (...) (Dz.U. z 2006 r. nr 127, poz. 886). Zgodnie z treścią tego przepisu jest to opłata wynikająca z kosztów przeprowadzenia prób technicznych przyłącza. Jednak dotychczasowe doświadczenia urzędu wskazują, że również ona może stanowić okazję do nadużyć. Sytuacja taka ma miejsce wówczas, gdy sposób jej kalkulacji i w efekcie jej wysokość uwzględnia dodatkowe koszty, niewynikające z treści rozporządzenia.

Raport prezesa

Więcej na temat ochrony konkurencji w branży wodno-kanalizacyjnej oraz o kierunkach rozwoju tego sektora można przeczytać w raporcie prezesa UOKiK z listopada 2011 r.

Dokument ten dostępny jest na stronie www.uokik.gov.pl, za pośrednictwem której można się także zapoznać z aktualnym orzecznictwem organu antymonopolowego.

Obowiązek budowy urządzeń wodno--kanalizacyjnych należy do przedsiębiorstwa

Magdalena Iwańska-Płonka

główny specjalista, delegatura UOKiK w Katowicach