Trudna ucieczka przed syndykiem

Jeżeli czynność upadłego jest bezskuteczna, to co wskutek tej czynności ubyło z majątku upadłego lub do niego nie weszło, podlega przekazaniu do masy upadłości. Gdy przekazanie w naturze jest niemożliwe, do masy upadłości powinna być wpłacona równowartość. Bezskuteczność czynności upadłego w stosunku do masy upadłości oznacza w istocie bezskuteczność w stosunku do wszystkich wierzycieli.

Sąd ogłosił upadłość K.A., obejmującą likwidację jego majątku. Czynności prawne K.A. w postaci umów darowizn nieruchomości jako nieodpłatne i zawarte w terminie rocznym przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, były z mocy prawa bezskuteczne w stosunku do masy upadłości K.A. w myśl art. 127 ust. 1 ustawy - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm.).

Sąd okręgowy nakazał pozwanej, aby wydała powodowi, czyli syndykowi ruchomości w postaci samochodów, oddalił powództwo o stwierdzenie bezskuteczności czynności upadłego K.A. obejmującej darowiznę nieruchomości oraz o wydanie tych nieruchomości.

Uznał, że wyrok uwzględniający oba powództwa naruszałby art. 189 kodeksu postępowania cywilnego. Powód nie jest legitymowany do żądania wydania nieruchomości, gdyż bezskuteczność czynności względem masy nie powoduje z mocy prawa przejścia prawa własności. Jako właściwy środek prawny wskazał powództwo o ukształtowanie stosunku prawnego poprzez zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności nieruchomości na dłużnika, twierdząc, że dopiero realizacja tego obowiązku nałożonego wyrokiem spowoduje taką zmianę na mocy przepisów kodeksu cywilnego: art. 155 k.c. w zw. z art. 158 k.c. i ew. art. 1047 k.p.c. Sąd apelacyjny zmienił częściowo orzeczenie i ustalił, iż umowa darowizny nieruchomości jest bezskuteczna w stosunku do masy upadłości K.A., oddalił apelację powoda w pozostałej części. Podzielił stanowisko o niedopuszczalności równoległego dochodzenia obu roszczeń. Syndyk wniósł skargę.

Sąd Najwyższy uchylił wyrok w części i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wskazał, że zgodnie z art. 134 ust. 1
p.u.n., jeżeli czynność upadłego jest bezskuteczna, to co wskutek tej czynności ubyło z majątku upadłego lub do niego nie weszło, podlega przekazaniu do masy upadłości.

Gdy przekazanie w naturze jest niemożliwe, powinna być wpłacona równowartosć w pieniądzach. Skoro masa upadłości nie jest podmiotem prawa, to bezskuteczność czynności upadłego w stosunku do masy oznacza w istocie bezskuteczność w stosunku do wierzycieli upadłościowych. Syndyk masy upadłości, realizując uprawnienie art. 134 ust. 1 p.u.n., żąda ustalenia, że rezultat względnej bezskuteczności odnosi się do konkretnej czynności, czego następstwem ma być objęcie przedmiotu świadczenia upadłego masą upadłości.

Skutek bezskuteczności względnej umożliwia prowadzenie egzekucji z danej rzeczy lub prawa jako majątku dłużnika, mimo że pozostają one własnością osoby trzeciej. SN wskazał, że po pierwsze,"przekazanie do masy" obejmuje czynność faktyczną, a nie prawną. Po drugie, wyrok ustalający uprawnia syndyka do podjęcia czynności w zakresie sprzedaży, a jego kompetencja do rozporządzania cudzą własnością wynika z ustawy, ale w braku zgody właściciela nie umożliwia mu podjęcia dalszych czynności zmierzających do objęcia nieruchomości, dokonania jej oględzin, wyceny, okazania kandydatom na nabywców bez stosownych tytułów wykonawczych.

Po trzecie, skoro art. 134 ust. 1 i 2 p.u.n. dopuszcza wpłatę równowartości w pieniądzach, gdy przekazanie w naturze jest niemożliwe, oraz już na tym etapie przewiduje dokonanie zwrotu świadczenia wzajemnego osoby trzeciej z masy upadłości jako równoległe z przekazaniem przedmiotu zbycia do masy, to rażącą niekonsekwencją byłoby umożliwienie dokonania takich rozliczeń tylko w wyniku wydania wyroku ustalającego bezskuteczność względną czynności, bez zwrotnego wydania jej przedmiotu do masy.

Po czwarte, brak uzasadnienia dla odmiennego traktowania ruchomości i nieruchomości, stanowiących przedmiot umów zbycia względnie bezskutecznych wobec masy upadłości. SN wskazał, że nie zasługuje na akceptację pogląd o niedopuszczalności kumulacji procesowych roszczeń o ustalenie i zasądzenie (wydanie).

z 6 czerwca 2013 r., sygn. akt II CSK 609/13

DGP przypomina

Ważne orzeczenie

W orzeczeniu z 6 września 2013 r., (sygn. akt V CSK 454/12) SN opowiedział się za stanowiskiem, wcześniej prezentowanym w piśmiennictwie i części orzecznictwa, że "przekazanie do masy upadłości" w rozumieniu art. 134 p.u.n. nie oznacza podstawy roszczenia o zobowiązanie nabywcy do złożenia oświadczenia woli o zwrotnym przeniesieniu własności, tylko powinność nabywcy zwrotu w naturze, a w razie sporu, powstanie po stronie syndyka roszczenia procesowego o wydanie tych rzeczy i praw, które wyszły z masy - celem umożliwienia zaspokojenia wszystkich wierzycieli z powiększonej w ten sposób masy upadłości.

Ewa Maria Radlińska

 ewa.radlinska@infor.pl

KOMENTARZ EKSPERTA

Liczba żądań w jednym pozwie

@RY1@i02/2014/230/i02.2014.230.02300060e.804.jpg@RY2@

Bartłomiej Witucki adwokat

Wyrok jest wart szczególnej uwagi z dwóch zasadniczych względów. Już samo żądanie jednym pozwem ustalenia, że czynność prawna jest bezskuteczna z mocy prawa oraz wydania nieruchomości, może być kwestionowane. Takie stanowisko przyjęły sądy obu instancji, uznając taką kumulację roszczeń za niedopuszczalną. SN nie podzielił tej oceny z uwagi na to, że zbieg nie ma charakteru konkurencyjnego ani nie unicestwia materialnej przesłanki interesu prawnego po stronie powoda. W ten sposób SN przychylił się do aprobowanego przez doktrynę poglądu, że nie należy zbyt rygorystycznie pojmować zasady, że powództwo o ustalenie nie jest dopuszczalne, jeżeli w danym przypadku możliwe jest jakiekolwiek świadczenie. Drugim istotnym elementem orzeczenia jest to, iż SN dokonując wykładni art. 134 ust. 1 p.u.n., uznał, że przez "przekazanie do masy" należy rozumieć czynność faktyczną, a nie prawną. Trafność tej tezy potwierdza to, iż w przepisie tym mowa także o niemożliwości przekazania w naturze.