Ubezpieczony podlega ustawodawstwu tego państwa, w którym wykonuje pracę najemną

Nie jest dopuszczalna ocena stosunku prawnego stanowiącego tytuł ubezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim przez instytucję miejsca zamieszkania osoby wnoszącej o ustalenie właściwego ustawodawstwa. Stwierdzenia spełnienia warunków ubezpieczenia społecznego w systemie prawnym państwa wykonywania pracy podlegającym koordynacji na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 166 z 7 czerwca 2004 r.) dokonują organy właściwe do stosowania tego prawa.

Organ rentowy wydał decyzję o podleganiu przez wnioskodawczynię (zamieszkującą w Polsce) polskiemu ubezpieczeniu społecznemu, na jej wniosek o ustalenie ustawodawstwa właściwego. Poinformowała ona ZUS o jednoczesnym prowadzeniu w Polsce działalności gospodarczej i wykonywaniu umowy o pracę na terytorium Słowacji na rzecz pracodawcy słowackiego.

Sąd okręgowy oddalił odwołanie. Ustalił, że odwołująca prowadziła działalność gospodarczą w Polsce od 13 stycznia 2003 r. i z tego tytułu odprowadzała składki na ubezpieczenie społeczne do ZUS. Zawarła 1 listopada 2010 r. umowę o pracę na czas nieokreślony w wymiarze 1/8 etatu z pracodawcą mającym siedzibę na terytorium Słowacji. Miała tam świadczyć pracę polegającą na rozprowadzaniu ulotek oraz zachęcaniu firm i osób prywatnych do korzystania ze szkoleń internetowych, za wynagrodzeniem miesięcznym w kwocie 38,50 euro. Po zawarciu umowy ubezpieczona wyrejestrowała się z polskiego systemu ubezpieczeń społecznych i przestała odprowadzać składki, a 28 marca 2011 r. złożyła wniosek o ustalenie ustawodawstwa słowackiego jako właściwego. Poza umową o pracę nie przedstawiła innych dowodów wykonywania pracy na Słowacji. Nie zastosowała się do wezwań ZUS o złożenie wyjaśnień i nadesłanie stosownych oświadczeń dotyczących wskazania miejsca wykonywania pracy za granicą, konkretnych obowiązków i częstotliwości świadczenia pracy. Organ ubezpieczeń społecznych kierował je, powołując się na art. 3 ust. 2 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z 16 września 2009 r. (Dz.Urz. UE L z 2009 r. nr 284/1) dotyczącego wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L z 2009 r. nr 284/1; dalej: rozporządzenie nr 987/2009 lub rozporządzenie wykonawcze) w związku z art. 50 par. 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2013 r., poz. 267, dalej: k.p.a.).

Sąd pierwszej instancji oddalił odwołanie. Stwierdził, że od listopada 2010 roku do 31 maja 2011 r. odwołująca świadczyła pracę tylko przez dwa dni. Przy czym słowacki pracodawca wypłacał jej systematycznie wynagrodzenie, w tym także za miesiące, w których pracy nie świadczyła. Niewykonywanie faktycznie czynności pracowniczych, w ocenie sądu pierwszej instancji, nakazywało przyjąć, że nie doszło do powstania stosunku pracy w innym państwie Unii. To z kolei oznaczało podleganie przez skarżącą polskiemu ubezpieczeniu społecznemu z działalności pozarolniczej, bez potrzeby stosowania reguł koordynacji. Sąd apelacyjny, rozpoznając apelację ubezpieczonej, przyjął ustalenia faktyczne sądu okręgowego i podzielił jego pogląd prawny, że pomiędzy skarżącą a jej słowackim pracodawcą nie zaistniał stosunek pracy w rozumieniu art. 22 ustawy z 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (t.j. Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 z późn. zm., dalej: k.p.). W ocenie sądu drugiej instancji umowa o pracę zawarta z pracodawcą słowackim jest nieważna jako służąca obejściu prawa (art. 58 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 z późn. zm., dalej: k.c.), co wyłącza zastosowanie art. 13 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L z 2004 r. nr 166; dalej rozporządzenie nr 883/2004 lub rozporządzenie podstawowe).

W skardze kasacyjnej złożonej przez ubezpieczoną podniesiono zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 288 akapit 2 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (Dz.U. z 2004 r. nr 90, poz. 864/2 z późn. zm.; dalej TFUE) w związku z art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C z 2008 r. nr 115; dalej: TUE) poprzez ich niezastosowanie i wydanie rozstrzygnięcia na podstawie przepisów prawa krajowego, zamiast na podstawie przepisów rozporządzeń unijnych. Wskazano na błędną wykładnię art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004 przez ustalenie pojęcia "pracy najemnej" bez uwzględnienia tego, że jest ono pojęciem samodzielnym prawa unijnego, zdefiniowanym w rozporządzeniu podstawowym oraz wyczerpująco zinterpretowanym w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE (dalej TSUE). Nie może ono więc podlegać ocenie z punktu widzenia krajowych przepisów prawa pracy, definiujących stosunek pracy. W konsekwencji zarzucono niewłaściwe zastosowanie art. 22 k.p.

SN uchylił wyroki: zaskarżony i poprzedzający go sądu okręgowego, podobnie jak decyzję ZUS, i przekazał sprawę organowi rentowemu do ponownego rozpoznania. SN za uzasadniony uznał zarzut niezastosowania w stanie faktycznym sprawy art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004 zawierającego normę kolizyjną wskazującą na ustawodawstwo właściwe dla ubezpieczenia społecznego osoby normalnie wykonującej pracę najemną i pracę na własny rachunek w różnych państwach członkowskich. Przepis nie został zastosowany z uwagi na wyłączenie elementu transgranicznego oraz podstaw zastosowania zasad koordynacji poprzez uznanie za nieważną umowy o pracę wykonywanej na terytorium drugiego państwa, która zawarta została przez osobę zamieszkałą i prowadzącą działalność w Polsce. Stosownie do art. 13 ust. 3 rozporządzenia podstawowego osoba podejmująca pracę najemną w innym państwie Unii podlega w zakresie ubezpieczeń społecznych ustawodawstwu tego państwa członkowskiego, w którym wykonywana jest praca najemna. Wyłączona jest tym samym możliwość ustalenia prawa właściwego w inny sposób niż wskazany przez przepisy dotyczące koordynacji ubezpieczeń społecznych. W szczególności chodzi o sposób, w jaki ustala się ustawodawstwo właściwe dla stosunku pracy na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 593/2008 z 17 czerwca 2008 r. w sprawie prawa właściwego dla zobowiązań umownych (Dz.Urz. UE L z 2008 r. nr 177/6). Nie jest możliwe poddanie stosunku ubezpieczenia społecznego wynikającego z umowy o pracę prawu wybranemu przez strony czy właściwemu według zasad określonych w art. 3 i 8 tego rozporządzenia. Stosunek prawny, na podstawie którego powstaje tytuł ubezpieczenia społecznego i stosunek ubezpieczenia społecznego, są to dwie niezależne od siebie więzi prawne. Mogą one podlegać prawu różnych państw członkowskich.

Ubezpieczona domagała się ustalenia wobec niej ustawodawstwa właściwego. Poinformowała, że jednocześnie prowadzi działalność gospodarczą na terytorium Polski (gdzie ma też miejsce zamieszkania) oraz wykonuje pracę najemną na podstawie stosunku pracy z pracodawcą słowackim. Istotne jest, że odwołująca weszła w stosunki ubezpieczenia społecznego o charakterze transgranicznym przez jednoczesne wykonywanie działalności w różnych państwach. Konieczne jest więc zbadanie, czy spełnia ona warunki ubezpieczenia ustanowione przez system zabezpieczenia społecznego w prawie krajowym wskazanym przez normy kolizyjne jako właściwe (wyrok TSUE z 15 grudnia 1976 r., C-39/76, L.J. Mouthaan, OCR 1976 s. 1901, wyrok TSUE z 10 marca 2011 r., C-516/09, T. Borger, C 139/8 Dz.Urz. UE 2011/C 139, poz. 11). W takim wypadku organ ubezpieczeń społecznych właściwy według miejsca zamieszkania ubezpieczonej był uprawniony tylko do wskazania ustawodawstwa właściwego stosownie do art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004 (wyrok SN z 23 sierpnia 2007 r., sygn. akt I UK 68/07, OSNP 2008/19-20/300). Nie miał jednak kompetencji do oceny wystąpienia stosunku ubezpieczenia w znaczeniu prawnym. Ocena ta mogła nastąpić tylko na podstawie wskazanych przez normę kolizyjną przepisów miejsca świadczenia pracy. Dokonana mogła być tylko przez organ właściwy, aby te przepisy stosować. Ze względu na różnice między ustawodawstwami krajowymi co do określenia ubezpieczenia społecznego wprowadzono zasadę, że uwzględnianie okoliczności mających miejsce w jednym państwie członkowskim nie może w żaden sposób sprawiać, iż właściwym dla nich stanie się inne państwo. Jak też, że będzie się do nich stosować jego ustawodawstwo (pkt 11 preambuły rozporządzenia nr 883/2004).

Określenie ustawodawstwa właściwego wskazującego na instytucję miejsca świadczenia pracy najemnej wyłącza ocenę dokonaną przez instytucję miejsca zamieszkania dotyczącą tego, czy stosunek prawny będący podstawą objęcia ubezpieczeniem społecznym w kraju świadczenia pracy jest ważny według prawa miejsca zamieszkania. Jest oczywiste, że instytucja właściwa dla miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o ustalenie ubezpieczenia społecznego w innym państwie może powziąć wątpliwości co do określenia mającego zastosowanie ustawodawstwa. Trzeba podkreślić, że może chodzić jedynie o wątpliwości co do określenia ustawodawstwa mającego zastosowanie do zainteresowanego z uwzględnieniem art. 13 rozporządzenia podstawowego i odpowiednich przepisów art. 14 rozporządzenia wykonawczego. A więc do wyjaśnienia niepewności, czy osoba wnosząca o ustalenie prawa właściwego jest objęta systemem zabezpieczenia społecznego w więcej niż jednym państwie członkowskim. Wątpliwości tych instytucja miejsca zamieszkania wnioskodawcy nie może sama rozstrzygać, lecz musi się dostosować do trybu rozwiązywania sporów dotyczących ustalenia ustawodawstwa właściwego. Jest on wskazany w szczególności w art. 6, 15 oraz 16 rozporządzenia nr 987/2009. Normy nakazują w przypadku istnienia wątpliwości bądź rozbieżności zwrócenie się do instytucji innego państwa członkowskiego. Dostarczają one niezwłocznie lub wymieniają między sobą wszystkie dane niezbędne dla określenia praw i obowiązków osób, do których zastosowanie ma rozporządzenie podstawowe. Przekazywanie tych danych odbywa się bezpośrednio pomiędzy samymi instytucjami lub za pośrednictwem instytucji łącznikowych. Zastosowanie znajduje również decyzja nr A1 Komisji Administracyjnej w sprawie ustanowienia procedury dialogu i koncyliacji w zakresie ważności dokumentów, określenia ustawodawstwa właściwego oraz udzielania świadczeń na mocy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 (Dz.U. UE C z 2010 r., nr 106).

z 6 czerwca 2013 r., sygn. akt II UK 333/12

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2013/212/i02.2013.212.03300040d.802.jpg@RY2@

Marcin Wilczyński asystent sędziego w Sądzie Najwyższym

Poinformowanie przez osobę wykonującą pracę w dwóch lub więcej państwach członkowskich instytucji właściwej państwa członkowskiego, w którym ma ona miejsce zamieszkania, wymaga zastosowania procedury przestrzegającej właściwości i kompetencji instytucji ubezpieczeń społecznych. Ma to miejsce ze względu na zaistnienie czynnika ponadkrajowego w ubezpieczeniu społecznym. Procedura taka przewidziana jest w art. 16 rozporządzenia nr 987/2009. Przekazanie informacji jest podstawą niezwłocznego, ale tylko wstępnego i tymczasowego ustalenia ustawodawstwa właściwego. Odbywa się to zgodnie z przewidzianymi zasadami kolizyjnymi, które ustalone są w art. 13 rozporządzenia podstawowego. Instytucja miejsca zamieszkania wnioskodawcy informuje z kolei o tym wyznaczone instytucje państwa, gdzie wykonywana jest praca. Od tej chwili biegnie termin dwóch miesięcy, w trakcie których każda z instytucji może poinformować instytucję miejsca zamieszkania o niemożności zaakceptowania ustalonego ustawodawstwa lub o swojej odmiennej opinii w tej kwestii. Gdy to nie nastąpi, tymczasowe określenie ustawodawstwa staje się ostateczne. Organ rentowy ani sądy nie mogą spowodować sytuacji, w której osoba prowadząca działalność i wykonująca pracę najemną w różnych państwach członkowskich nie będzie podlegała żadnemu ustawodawstwu lub będzie podlegała ustawodawstwu więcej niż jednego państwa. Taki skutek jest niezgodny z celem art. 48-51 Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Gospodarczą (art. 39 i 42 w tekście skonsolidowanym). A jest nim zapewnienie, aby pracownicy, wykorzystując prawo do swobodnego przepływu osób, nie tracili korzyści należnych im z zabezpieczenia społecznego (wyrok TSUE z 20 września 1994 r., C-12/93, A. Drake, ECR 1994, s. 4337).