Wykonywanie pracy najemnej i działalności na własny rachunek w różnych państwach Unii Europejskiej

ZUS wydaną decyzją stwierdził, że ubezpieczona jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i chorobowemu od 1 kwietnia 2009 r. Organ rentowy wskazał, że pomimo formalnie zawartych umów o pracę na terenie Wielkiej Brytanii strony stosunku pracy nie miały zamiaru wzajemnego zobowiązania się do ich wykonania. Oznacza to, iż zawarcie umów o pracę z pracodawcą zagranicznym miało na celu obejście przepisów, tj. art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 18 ust. 8 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. z 2013 r. poz. 1442 ze zm.) poprzez uniknięcie obowiązkowego opłacania składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne oraz FP z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

Sąd okręgowy zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ubezpieczona jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i chorobowemu od 1 kwietnia 2009 r. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że stosownie do art. 14c obowiązującego do 30 kwietnia 2010 r. rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z 14 czerwca 1971 r. dotyczącego stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników, osób pracujących na własny rachunek oraz do członków ich rodzin, przemieszczających się w granicach Wspólnoty (Dz. Urz. WE L 149 z 1971 r.) osoba będąca jednocześnie pracownikiem najemnym na terytorium jednego państwa członkowskiego i prowadząca działalność na własny rachunek na terytorium innego podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego, na którego terytorium wykonuje pracę za wynagrodzeniem.

Z kolei zgodnie z art. 13 ust. 3 obowiązującego od 1 maja 2010 r. rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z 20 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.Urz. UE L 166/1 z 2004 r.) osoba, która normalnie wykonuje pracę najemną i pracę na własny rachunek w różnych państwach członkowskich, podlega ustawodawstwu państwa członkowskiego, w którym wykonuje swą pracę najemną. Sąd ocenił, że odwołująca złożyła stosowne dokumenty poświadczające, iż podlega ustawodawstwu dotyczącemu ubezpieczenia społecznego w Wielkiej Brytanii. Powyższy wyrok organ rentowy zaskarżył apelacją.

Sąd apelacyjny oddalił apelację. Sąd drugiej instancji wskazał, że regułą jest to, że osoby, do których znajdują zastosowanie powołane przez sąd pierwszej instancji akty prawa wspólnotowego, podlegają ustawodawstwu tylko jednego państwa członkowskiego. W ocenie sądu apelacyjnego wskazanie ustawodawstwa właściwego staje się konieczne dopiero, gdy konkretna osoba wykazuje określoną aktywność stanowiącą tytuł podlegania ubezpieczeniu (zabezpieczeniu) społecznemu na terytorium więcej niż jednego państwa członkowskiego.

Tym samym sąd ten stwierdził, że niezależnie od badania, czy w okolicznościach danej sprawy praca wykonywana jest na terytorium innego państwa członkowskiego, równie istotne jest stwierdzenie prowadzenia działalności gospodarczej na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, które rodzi obowiązek ubezpieczenia społecznego. Sąd apelacyjny wskazał również, że w razie zaistnienia okoliczności uzasadniających wskazanie ustawodawstwa innego państwa członkowskiego jako właściwego, ocena tych okoliczności pozostaje w kompetencji instytucji tego państwa przy zastosowaniu jego ustawodawstwa z dziedziny zabezpieczenia społecznego, co tym samym wyklucza możliwość badania zarówno przez ZUS, jak i sąd ubezpieczeń społecznych ważności umów o pracę zawartych przez ubezpieczoną z brytyjskimi pracodawcami. Tym bardziej że chociaż ubezpieczona nie przedłożyła wymaganego zaświadczenia, obok dokumentów potwierdzających zatrudnienie na terytorium Wielkiej Brytanii dostarczyła także zestawienie brytyjskich składek na ubezpieczenie społeczne z 21 czerwca 2011 r. wskazujące na jej przystąpienie do brytyjskiego systemu ubezpieczeń społecznych od 31 marca 2009 r.

Powyższy wyrok organ rentowy zaskarżył skargą kasacyjną.

SN zaznaczył na wstępie, iż w niniejszej sprawie miały zastosowanie przepisy wspólnotowej koordynacji, ponieważ organ rentowy wobec ubezpieczonej stwierdził, że podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i chorobowemu od 1 kwietnia 2009 r. z tytułu prowadzenia działalności w gospodarczej pomimo formalnie zawartych na terenie Wielkiej Brytanii umów o pracę. Organ rentowy stwierdził, że strony stosunku pracy nie miały zamiaru wzajemnego zobowiązania się do ich wykonania, a zawarcie umów o pracę z pracodawcą zagranicznym miało na celu obejście przepisów, tj. art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 18 ust. 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W ocenie organu rentowego ubezpieczona jednocześnie prowadziła działalność gospodarczą na terytorium Polski (w Polsce miała też miejsce zamieszkania) oraz wykonywała pracę najemną na podstawie stosunku pracy z pracodawcą brytyjskim. SN podkreślił, że stwierdzając wyżej wskazane okoliczności, organ ubezpieczeń społecznych miejsca zamieszkania ubezpieczonej uprawniony był jedynie do wskazania ustawodawstwa właściwego stosownie do art. 13 ust. 3 rozporządzenia nr 883/2004. Nie miał natomiast kompetencji do oceny zaistnienia stosunku ubezpieczenia w sensie prawnym. Ocena ta mogła nastąpić wyłącznie na podstawie wskazanych przez normę kolizyjną przepisów miejsca świadczenia pracy i mogła być dokonana tylko przez organ władny te przepisy stosować.

Ze względu na różnice między ustawodawstwami krajowymi co do określenia przedmiotu ubezpieczenia społecznego wprowadzono zasadę, że uwzględnianie okoliczności lub wydarzeń mających miejsce w jednym państwie członkowskim nie może w żaden sposób sprawiać, że właściwym dla nich stanie się inne państwo ani że będzie się do nich stosować jego ustawodawstwo (pkt 11 preambuły rozporządzenia nr 883/2004). Określenie ustawodawstwa właściwego wskazującego na instytucję miejsca świadczenia pracy najemnej wyłącza możliwość dokonania oceny przez instytucję miejsca zamieszkania, czy stosunek prawny będący podstawą objęcia ubezpieczeniem społecznym w kraju świadczenia pracy jest ważny według prawa miejsca zamieszkania ubezpieczonego.

Instytucja miejsca zamieszkania osoby ubiegającej się o ustalenie ubezpieczenia społecznego w innym państwie może powodować wątpliwości co do określenia mającego zastosowanie ustawodawstwa. Trzeba jednak podkreślić, że może chodzić jedynie o wątpliwości co do określenia ustawodawstwa mającego zastosowanie do zainteresowanego, z uwzględnieniem art. 13 rozporządzenia nr 883/2004 i odpowiednich przepisów art. 14 rozporządzenia nr 987/2009, czyli niepewność co do tego, czy osoba wnosząca o ustalenie prawa właściwego jest objęta systemem zabezpieczenia społecznego w więcej niż jednym państwie członkowskim. Wątpliwości tych instytucja miejsca zamieszkania wnioskodawcy nie może sama rozstrzygać, lecz musi dostosować się do trybu rozwiązywania sporów co do ustalenia ustawodawstwa właściwego wskazanego w szczególności w art. 6, 15 oraz 16 rozporządzenia nr 987/2009, które nakazują zwrócenie się, w przypadku istnienia wątpliwości bądź rozbieżności, do instytucji innego państwa członkowskiego. Instytucje niezwłocznie dostarczają lub wymieniają między sobą wszystkie dane niezbędne dla ustanowienia i określenia praw i obowiązków osób, do których ma zastosowanie rozporządzenie podstawowe.

Decyzji organu ubezpieczeń społecznych, w której uczyniono zastrzeżenia co do istnienia stosunku prawnego wskazywanego jako tytuł ubezpieczenia społecznego w innym państwie, nie można zakwalifikować jako decyzji wydanej na podstawie art. 16 ust. 2 rozporządzenia nr 987/2009. Decyzja, której przedmiotem jest odmowa uznania sytuacji równoczesnego podlegania ubezpieczeniu społecznemu w dwu państwach członkowskich nie uwzględnia treści art. 13 rozporządzenia nr 883/2004 oraz art. 14 rozporządzenia nr 987/2009 i nie odpowiada dyspozycji przedmiotowych unormowań.

Należałoby także przyjąć, że niepoinformowanie przez instytucję miejsca zamieszkania ubezpieczonej instytucji państwa członkowskiego o ustalonym przez siebie ustawodawstwie tymczasowym stanowi obejście obowiązku nawiązania kontaktu z instytucją innego państwa i ustalenia ustawodawstwa na mocy wspólnego porozumienia (art. 16 ust. 4 rozporządzenia nr 987/2009).

Mając na uwadze, że ubezpieczona przedstawiła dokumenty potwierdzające zatrudnienie na terytorium Wielkiej Brytanii (w tym zezwolenie na wykonywanie pracy), dostarczyła także zestawienie brytyjskich składek na ubezpieczenie społeczne (wskazujące na jej przystąpienie do brytyjskiego systemu ubezpieczeń społecznych od 31 marca 2009 r.) - to polska instytucja ubezpieczeniowa nie mogła tej okoliczności zignorować. Istnienie tytułu ubezpieczenia społecznego za granicą wyklucza dokonywanie ustaleń przeciwko dowodowi ubezpieczenia społecznego w innym państwie. W razie pojawienia się wątpliwości co do ważności dokumentu lub dokładności przedstawienia okoliczności, na których opierają się informacje zawarte w tym dokumencie, instytucja państwa członkowskiego, która otrzymuje dokument, ma (stosownie do art. 5 rozporządzenia wykonawczego) zwrócić się do instytucji, która ten dokument wydała o niezbędne wyjaśnienia lub o wycofanie tego dokumentu. Instytucja wydająca dokument ponownie rozpatruje podstawy jego wystawienia i w stosownych przypadkach wycofuje go. W razie pojawienia się wątpliwości w odniesieniu do informacji przedstawionych przez zainteresowanych, do ważności dokumentu lub dowodów potwierdzających lub do dokładności przedstawienia okoliczności, na których opierają się zawarte w nim informacje, instytucja miejsca pobytu lub zamieszkania przystępuje w zakresie, w jakim jest to możliwe, na wniosek instytucji właściwej do niezbędnej weryfikacji tych informacji lub dokumentów (art. 5 ust. 2-3 rozporządzenia wykonawczego).

Mając powyższe na uwadze, SN doszedł do wniosku, że w sprawie, w której przedmiotem sporu było zastosowanie art. 13 rozporządzenia nr 883/2004 (a wyrażona w nim norma kolizyjna jasno wskazuje na państwo ubezpieczenia społecznego) niedopuszczalne było rozstrzyganie przez polski organ rentowy w decyzji o istnieniu stosunku prawnego wskazywanego jako tytuł ubezpieczenia społecznego w innym państwie. Również sądy orzekające w niniejszej sprawie nie miały uprawnienia w zakresie badania istnienia stosunku pracy stanowiącego tytuł ubezpieczenia społecznego w innym państwie członkowskim Unii. Zważywszy na to, że w niniejszej sprawie zachodzi konieczność zajęcia stanowiska przez instytucję ubezpieczeń społecznych państwa będącego miejscem pracy ubezpieczonej, SN za celowe uznał uchylenie nie tylko zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku sądu pierwszej instancji, lecz także decyzji organu rentowego, aby organ ten rozpoznał sprawę we właściwym trybie.

z 9 stycznia 2014 r., sygn. akt I UK 275/13

KOMENTARZ EKSPERTA

@RY1@i02/2014/075/i02.2014.075.03300040h.802.jpg@RY2@

dr Wojciech Ostaszewski asystent sędziego w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych Sądu Najwyższego

P odleganie systemowi zabezpieczenia społecznego w przypadku wykonywania pracy w dwóch lub więcej państwach członkowskich reguluje art. 13 rozporządzenia 883/2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Podstawową zasadą jest, że dana osoba (wykonująca pracę w więcej niż jednym państwie członkowskim) podlega ustawodawstwu tego państwa, w którym ma miejsce zamieszkania, jeżeli wykonuje znaczną część pracy w tym państwie członkowskim. Inaczej sprawa przedstawia się, gdy dana osoba nie wykonuje znacznej części pracy w państwie, w którym ma miejsce zamieszkania ( art. 13 ust. 1 pkt b). Co się zaś tyczy osoby wykonującej pracę na własny rachunek w dwóch lub w kilku państwach członkowskich, podlega ona ustawodawstwu tego państwa, w którym ma miejsce zamieszkania, jeżeli wykonuje znaczną część pracy w tym państwie, lub ustawodawstwu państwa, w którym znajduje się centrum zainteresowania dla jej działalności, jeżeli osoba ta nie zamieszkuje w jednym z państw członkowskich, w których wykonuje ona znaczną część swej pracy.

Odnośnie natomiast do przypadku (jak w prezentowanym powyżej orzeczeniu), gdy dana osoba wykonuje pracę najemną i pracę na własny rachunek w różnych państwach członkowskich, podlega ona ustawodawstwu państwa, w którym wykonuje swą pracę najemną, lub też jeżeli wykonuje taką pracę w dwóch lub w kilku państwach członkowskich ustawodawstwu określonemu zgodnie z art. 13 ust. 1.

Oznacza to, że osoba będąca równocześnie pracownikiem najemnym w państwie członkowskim (innym niż Polska) oraz prowadząca działalność na własny rachunek w Polsce nie podlega ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia w Polsce pozarolniczej działalności gospodarczej na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 13 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (wyrok SN z 23 sierpnia 2007 r., sygn. akt I UK 68/07, OSNP 2008/19-20/300).