W jaki sposób można się uchylić od skutków zawartej umowy

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego umowa najczęściej dochodzi do skutku przez zgodne oświadczenia woli obu stron kontraktu. Prawo przewiduje jednak kilka przypadków, kiedy złożone oświadczenie woli zawiera wady umożliwiające ubezskutecznienie bądź też unieważnienie kontraktu. Wady te to przede wszystkim brak świadomości i swobody, pozorność, błąd i błąd kwalifikowany, czyli podstęp, a także groźba. W praktyce różnią się one skutkami i częstotliwością występowania.

Na podstawie kodeksu cywilnego nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Typowe sytuacje dotyczą np. choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego zaburzenia czynności psychicznych. W praktyce taki stan należy odpowiednio wykazać. W postępowaniu przed sądem zazwyczaj dochodzi do tego na podstawie opinii biegłych. Najczęściej ta wada oświadczenia woli ma zastosowanie przy testamentach.

Zaburzenia psychiczne nie muszą jednak wiązać się tylko z chorobą psychiczną. Mogą być one następstwem uzależnienia od alkoholu, środków farmakologicznych, narkomanii czy zmian fizjologicznych związanych np. ze stanem hipnozy. Równocześnie sama niesprawność funkcji psychicznych niekoniecznie musi rodzić sankcję bezwzględnej nieważności, konieczne jest, aby ta niesprawność uniemożliwiła swobodne albo świadome wyrażenie woli. Należy pamiętać, że brak świadomości to brak rozeznania, niemożność rozumienia posunięć własnych czy też innych osób, niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia własnego postępowania. Przy czym bez znaczenia jest fakt, czy stan ten ma charakter trwały, czy też przejściowy.

Art. 82 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Najczęściej mówiąc o błędzie, mamy na myśli dwie sytuacje:

● gdy składający oświadczenie woli posiada mylną ocenę stanu faktycznego, która była przyczyną złożenia oświadczenia woli,

● gdy dochodzi do niezgodności między aktem woli a jej sformułowaniem na zewnątrz (zwykła pomyłka, przejęzyczenie np. błędny zapis w ofercie, zamiast 500 zł zapisano 50).

W razie błędu co do treści czynności prawnej (pierwsza sytuacja) można uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli. Jeżeli jednak oświadczenie woli było złożone innej osobie, uchylenie się od jego skutków prawnych dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy błąd został wywołany przez tę osobę, chociażby bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć. Ograniczenie to nie dotyczy czynności prawnej nieodpłatnej, jaką przykładowo jest darowizna.

Można powoływać się tylko na błąd istotny - uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści. W takiej sytuacji pod uwagę barany jest tzw. miernik starannego obywatela, czyli osoby, która dysponuje wiedzą i świadomością kupującego, ale wykazuje obiektywną dbałość o swoje interesy. Nie jest błędem w prawnym rozumieniu tzw. błąd co do pobudki (dotyczący sfery motywacyjnej).

Art. 84 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Zgodnie z przepisami nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Takie sformułowanie przepisów oznacza, że musi istnieć stan faktyczny, w którym strony potajemnie uzgadniają, iż jedna z nich złoży drugiej oświadczenie, które albo nie będzie rodzić skutków prawnych, albo też wywoła skutki prawne inne niż te, które pozornie ma wywołać. Przykładem takiej sytuacji jest ta, w której dłużnik pozornie przenosi własność rzeczy na osobę trzecią za jej zgodą po to, aby uniemożliwić w ten sposób swym wierzycielom przeprowadzenie egzekucji z tej rzeczy. Należy pamiętać, że pozorne oświadczenie woli musi być złożone drugiej stronie za jej zgodą. W konsekwencji druga strona umowy musi zachowywać pełną świadomość pozorności.

Kodeks cywilny udziela ochrony osobom trzecim przed skutkami pozornych, a więc z reguły nieważnych, oświadczeń woli. Okoliczność ta nie może szkodzić osobom trzecim, które w drodze odpłatnej czynności prawnej dokonanej na podstawie pozornego oświadczenia woli nabyły prawo lub zostały zwolnione od obowiązku. Innym słowy ochrona polega na tym, że nabycie prawa przez nieuprawnionego lub zwolnienie od obowiązku przez niego są skuteczne, mimo że stanowiące ich podstawę oświadczenie woli było nieważne. Ochrona nie przysługuje osobom trzecim działającym w złej wierze.

Na pozorność może powołać się każdy, kto ma w tym interes - także strona czynności pozornej, i to bez względu na to, czy miała ona cel niegodziwy. Wynika to z bezwzględnej nieważności czynności pozornej.

Art. 83 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone innej osobie pod wpływem błędu lub groźby, następuje przez oświadczenie złożone tej osobie na piśmie.

Zgodnie z przepisami uprawnienie do uchylenia się wygasa: w razie błędu - z upływem roku od jego wykrycia, a w razie groźby - z upływem roku od chwili, kiedy stan obawy ustał. Co do zasady uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli następuje poprzez oświadczenie pisemnie skierowane do adresata złożonego oświadczenia woli. Należy pamiętać, że możliwość skorzystania z uprawnienia do uchylenia się od skutków prawnych wadliwego oświadczenia zależy wyłącznie od decyzji składającego to oświadczenie. Druga strona kontraktu nie może przeszkodzić powstaniu skutków uchylenia ani też zapobiec unieważnieniu czynności prawnej. Jeżeli jednak druga strona umowy uważa, że uchylenie się jest bezpodstawne, to możliwe jest rozstrzygnięcie sprawy przez sąd. Decyzja sądu ma charakter deklaratywny i może nastąpić zarówno w oddzielnym postępowaniu (w sprawie o stwierdzenie nieważności czynności prawnej w wyniku uchylenia się od skutków oświadczenia woli), jak i w każdym postępowaniu, w którym skuteczność oświadczenia woli ma znaczenie dla rozstrzygnięcia o zgłoszonym w nim żądaniu. Przedmiotem oceny sądu jest zasadność i podstawy uchylenia się od skutków oświadczenia woli. W razie sporu sąd bada, czy spełnione zostały przesłanki błędu prawnie doniosłego i czy uchylenie się od skutków oświadczenia woli nastąpiło w sposób przewidziany przez przepisy.

Art. 88 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Postanowienie Sądu Najwyższego z 12 października 2005 r., sygn. akt III CK 48/05.

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl