Kiedy i jak spadkobiercy powinni podzielić się spadkiem

Spadkobiercy nie mogą poprzestać tylko na wydzieleniu ze spadku nieruchomości dla jednego z nich. Muszą przeprowadzić jego dział. Stanowisko takie potwierdza orzecznictwo Sądu Najwyższego. W postanowieniu z 30 września 2009 r. (sygn. akt V CSK 63/09, LexPolonica nr 2083438) Sąd Najwyższy wskazał, że dział spadku obejmuje bowiem rozporządzenie przez wszystkich spadkobierców prawami majątkowymi wchodzącymi w skład spadku, a nie - jak w przypadku zniesienia współwłasności - rozporządzenie udziałami w nieruchomości. Uprawnienie do zawarcia umowy o dział spadku płynie z dziedziczenia, a nie nabycia udziałów w nieruchomości w drodze innych zdarzeń prawnych. Z tej przyczyny tytułem prawnym nabycia określonych praw majątkowych przez poszczególnych spadkobierców jest wyłącznie umowa o dział spadku, a przekształcenie w zakresie praw podmiotowych przysługujących poszczególnym stronom umowy obejmuje również udział w danym prawie majątkowym. Innymi słowy spadkobiercy nie mają swobody wyboru pomiędzy działem spadku i inną czynnością prawną zmierzającą do zniesienia wspólnego im prawa majątkowego wchodzącego w skład spadku. Tym samym nie ma swobody wyboru pomiędzy działem spadku a zniesieniem współwłasności.

Art. 1037 par. 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Zgodnie z przepisami spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku. Nabywca udziału spadkowego ma więc prawo wystąpić do sądu z wnioskiem o dział spadku. Oznacza to, że przysługują mu takie same uprawnienia jak pozostałym spadkobiercom oraz wierzycielom spadkobierców. W szczególności może on wziąć udział w postępowaniu działowym, ponieważ jest osobą zainteresowaną w rozumieniu art. 510 kodeksu postępowania cywilnego. Wynik postępowania dotyczy bowiem jego praw.

Istnieją jednak pewne ograniczenia, których nabywca udziału spadkowego musi przestrzegać. Po pierwsze nabywca udziału spadkowego nie może żądać zniesienia współwłasności tylko tego przedmiotu, w którym nabył udział, zaś sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek. Tylko z ważnych powodów może on zostać ograniczony do części spadku. Postępowanie o dział spadku toczy się przed sądem w trybie nieprocesowym.

Art. 1036 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego umowa zawierana pomiędzy wszystkimi spadkobiercami może dotyczyć zarówno całego, jak i części spadku. W konsekwencji strony umowy o dział spadku, w skład którego wchodzi nieruchomość, mogą dokonać go na dwa sposoby. Po pierwsze mogą zawrzeć umowę przewidującą dział całego spadku. W tym przypadku całość umowy musi być sporządzona w formie aktu notarialnego bez względu na to, ile postanowień z zawieranej umowy dotyczy spraw związanych z nieruchomością. Innymi słowy niedopuszczalne jest tworzenie jednej umowy, gdzie część postanowień dotyczących, tak jak w analizowanym przypadku oszczędności, jest sporządzona w zwykłej formie pisemnej, a część dotycząca nieruchomości, np. aneks czy dodatek - w formie aktu notarialnego.

Kodeks cywilny dopuszcza również drugie rozwiązanie, czyli częściowy podział spadku. Polega ona na zawarciu np. dwóch oddzielnych umów o dział części spadku, które w sumie przewidują podział całości spadku. W takim przypadku dopuszczalne jest zawarcie umowy w dowolnej formie, jeżeli dotyczy to przedmiotów innych niż nieruchomości. Obok tego dopuszczalne jest zawarcie w dowolnym czasie umowy o dział części spadku dotyczącej nieruchomości. Ta jednak będzie wymagała formy aktu notarialnego.

Art. 1037 par. 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Dział spadku może nastąpić na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami albo orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Gdyby do spadku należała nieruchomość, to wówczas umowa powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

Co do zasady dział umowny powinien objąć całość spadku. Rozwiązania kodeksowe nie pozostawiają wątpliwości, że w drodze umowy spadkobiercy mogą dokonać działu spadku tylko wówczas, gdy wszyscy wyrażają zgodę na taką formę podziału dziedziczonego majątku. W konsekwencji w razie braku porozumienia nie dojdzie do skutecznego zawarcia umowy.

Gdyby jednak między spadkobiercami istniał konflikt uniemożliwiający im zawarcie umowy działowej, to wówczas masę spadkową podzieli sąd. Z żądaniem do sądu może wystąpić każdy ze współspadkobierców.

Art. 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Zaliczenie na schedę spadkową przeprowadza się w ten sposób, że wartość darowizn podlegających zaliczeniu dolicza się do spadku lub do części spadku, która ulega podziałowi między spadkobierców obowiązanych wzajemnie do zaliczenia, po czym oblicza się schedę spadkową każdego z tych spadkobierców, a następnie każdemu z nich zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny podlegającej zaliczeniu. Należy przy tym pamiętać, że tego rodzaju obowiązek nie dotyczy wszystkich darowizn. Są też takie, które ze względu na swój charakter nie wymagają dodatkowego zwolnienia. Nie podlegają bowiem zaliczeniu na schedę spadkową drobne darowizny zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach. W przepisach nie określono jednak kwotowo, kiedy darowizna spełnia tego rodzaju kryterium. Jest to więc ustalane indywidualnie przy uwzględnie- niu okoliczności konkretnego przypadku. W każdym razie przy określaniu, czy darowizna miała charakter drobny, bierze się pod uwagę stan majątkowy spadkodawcy i obdarowanego spadkobiercy. Dodatkowo na równi z darowiznami uwzględnia się poniesione przez spadkodawcę na rzecz zstępnego koszty wychowania oraz wykształcenia, wówczas gdy przekraczają one przeciętną miarę przyjętą w środowisku. Uwzględnia się więc przy tym warunki życia rodziny spadkobiercy i czy wszystkie dzieci uzyskały jednakowo wysokie wykształcenie i staranne wychowanie.

Art. 1042 - 1043 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Prawo spadkobierców zarówno co do przeprowadzenia postępowania o stwierdzenie nabycia spadku, jak również złożenia wniosku o dział spadku nie przedawnia się. Oznacza to, że spadkobiercy z właściwym wnioskiem mogą wystąpić w dowolnym terminie, bez względu na to, kiedy zmarł spadkodawca oraz czy spadek odziedziczyli na podstawie ustawy, czy na podstawie testamentu. Oznacza to, że z wnioskiem o dział spadku mogą wystąpić również spadkobiercy spadkobierców, np. wnuczek po babci. Składają go w sądzie, który wydał postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku.

We wniosku o dział spadku należy powołać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia oraz spis inwentarza, jak również podać, jakie spadkodawca sporządził testamenty, gdzie zostały złożone i gdzie się znajdują. W wypadku gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, należy przedstawić dowody stwierdzające, że nieruchomość stanowiła własność spadkodawcy.

Jeżeli stwierdzenie nabycia spadku jeszcze nie nastąpiło i nie został sporządzony, zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku wydaje sąd w toku postępowania działowego.

Art. 680 - 683 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Jeżeli jeden ze spadkobierców spełnił świadczenie, może on żądać zwrotu od pozostałych spadkobierców w częściach, które odpowiadają wielkości ich udziałów. Co do zasady rozliczeń z tytułu spłaconych długów spadkowych można dokonać w odrębnym procesie. Gdyby zaś zostało wszczęte postępowanie o dział spadku, to warto dokonać rozliczeń już w tym postępowaniu.

Zgodnie z przepisami zapłata długów przez jednego spadkobiercę zwalnia pozostałych z obowiązku uregulowania ich wierzycielom. Oznacza to, że wierzyciele nie będą mogli po raz drugi żądać od nich pieniędzy, skoro zaspokoił ich jeden ze spadkobierców. Natomiast spadkobierca, który uregulował długi zmarłego, ma prawo żądać od pozostałych dziedziczących osób zwrotu części zadłużenia.

Odpowiedzialność solidarna między spadkobiercami za długi zmarłego ustaje dopiero po dokonaniu działu spadku. Wtedy każdy z nich odpowiada proporcjonalnie do wielkości przypadającego na niego udziału zarówno wówczas, gdy dział spadku został dokonany na podstawie umowy o dział, albo z chwilą uprawomocnienia się postanowienia działowego wydanego przez sąd. Należy bowiem pamiętać, że dział spadku nie polega na podziale długów spadkowych. Potwierdza to orzecznictwo Sądu Najwyższego. W postanowieniu z 20 września 2000 r. Sąd Najwyższy I (CKN 295/2000, LexPolonica nr 348119) wskazał, że przedmiotem działu spadku mogą być wyłącznie aktywa, natomiast podział długów następuje z mocy samego prawa, odpowiednio do podziału aktywów.

Art. 1034 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl